مهدی بُردبار:

ویرایشِ شاهنامه ی دکتر خالقی مطلق نخستین بار در ایران توسطِ انتشارات دایرة المعارفِ بزرگ اسلامی به چاپ رسید. در این ویرایش وی دست به کار گسترده ای زده است از جمله این که بخشِ بزرگی از ضبط بیت ها و واژگانی که در دستنویس هایِ مورد استفاده ی وی بوده است را در پاورقی هر رویه آورده است. سپس تر ویرایش ایشان توسط انتشارات سخن نیز تجدید چاپ شده است که در این نشر خالقی مطلق برخی از بیت ها و واژگانی که در چاپِ پیشین در پاورقی قرار داشته است را به درون متنِ اصلی برده است. شاید یکی از بحث برانگیزترینِ این بیت ها (که البته آن را درونِ چنگک قرار داده است) آن جا باشد که فریدون قرار است با گذشتن از اروند به جنگ ضحّاک برود:

بَدآب اندرون تن برآورد بال
چُن اندر شبِ تیره بازِ خیال

بنظر می رسد دلیل این که خالقی مطلق این بیت را در چنگک قرار داده است ترکیبِ (بازِ خیال) باشد زیرا بنظر می رسد از نظر ایشان نتوان بخوبی مفهوم آن را مشخص کرد و احتمال می رود بدین شُوَند بیت از فردوسی نباشد یا این که باید منتظر ماند تا دستنویسی پیدا شود که بتوان واژه ای را به جای " خیال " گذاشت که مفهومی درخور داشته باشد. به گزارش فرهنگِ شاهنامه فردوسیِ فریتز وُلفِ آلمانی واژه ی «خیال» تنها همین یک بار در شاهنامه بکار رفته است. (5 . 340 . 12c . 1206)

بدین منظور ما نخست به گزارشِ دستنویس هایی خواهیم پرداخت که بیت یاد شده در آنان آمده است سپس مفهوم این بیت را بر اساسِ متنِ اوستا واکاوی خواهیم کرد.
بیت یاد شده دارای پشتوانه ی اقدمِ نُسخ می باشد و بنابراین این مهم را می توان نشانی از اصالت آن دانست. در فلورانس ۶۱۴ق بدین شکل آمده است:

به آب اندرون تن برآورد و یال
چو اندر شبِ تیره بازی خیال

در دستنویس های دیگر از جمله (ل ، ق ، س ، لن ، ق۲ ، پ ، آ ، ل۲ ، ب ) نیز به همین گونه آمده است. در دستنویسِ (س) در لتِ یکم به جایِ «به آب» ، «بَدآب» و در (پ و آ) «ز آب» آمده و «برآورد» در (س) تبدیل به «بر آورده» شده است. در لتِ دوم در دستنویس های (ق۲ ، پ ، ل۲) به ترتیب «اندر ، تار ، باری» به جای «چو اندر شبِ تیره بازی» و در فلورانس ۶۱۴ق به جای «چو» ، «چُن» آمده است. در دستنویسِ (لی) نیز بدین صورت آمده است:
به آب اندرون تن برآورده پاک
چنان چون شبِ تیره بازی بخاک
 خالقی مطلق بر اساس سبکِ ویرایش خود و کهن ترین نسخه و توجه به دستنویس های دیگر این بیت را چنان که از آن یاد کردیم چنین آورده است:
بَدآب اندرون تن برآورد بال
چُن اندر شبِ تیره بازِ خیال
همچنین این بیت از پشتوانه ی شاهنامه ی برگردانِ بنداری اصفهانی که مانند فلورانس ۶۱۴ق اقدمِ نُسَخ است برخوردار می باشد که اگر آن را طابق النعل بالنعل بگیریم بُنداری این بیت ها را چنین معنا کرده است:

سرِ سرکشان اندرآمد به خواب
ز تاسیدنِ بادپایان بر آب
«بَدآب اندرون تن برآورد بال
چُن اندر شبِ تیره بازِ خیال»
به خشکی رسیدند سر کینه جوی
به بیت المقدس نِهادند روی

برگردانِ عربی ، بُنداری: «...و تقدّمهم کالفحل القطم ، و سیل العرم ، حتی عبر. و لم یزل یطیر علی قوادم الرکض الی أن قرب من بیت المقدس.»
برگردان به فارسی ، عبدالمحمد آیتی: «خود چون بادی توفنده (یعنی فریدون) و سیلی ویرانگر پیشاپیشِ همه به آب زد تا از اروند رود بگذشت و همچنان ، " چون شاهینی پرّان " ، می تاخت تا به نزدیکیِ بیت المقدس رسید.»

چنان که دیده می شود بُنداری «بازِ خیال» را در لتِ «چُن اندر شبِ تیره بازِ خیال» ، «چون شاهینی پرّان» برگردان کرده است (یعنی بازی تیز پرواز و سریع و پُر شتاب که به تصریح فرهنگ لغت دهخدا یکی از پرندگان و از جنسِ صقر و شاهین می باشد.)
و باز به گزارش همین فرهنگِ دهخدا واژه ی «رکض» معنایی همچون «بال جنباندنِ مرغ در پریدن ، راندن و اسب تاختن ، تاختن و دوانیدنِ ستور و برانگیختن اسب را و پای زدن برایِ تاختن و...» دارد. بنابراین در لتِ دوم شتابِ دویدنِ اسب ها مانند به شتابِ پروازِ باز شده است و منظور از واژه ی «خیال» شتابِ پروازِ باز و شاهین است که به اسبان اطلاق گردیده است. یعنی در واقع شتابِ اسبان به شتابِ نیرویِ خیال تشبیه شده است. در کتاب فرهنگ ریشه شناختی زبان فارسی نوشته دکتر محمد حسن دوست ذیل واژه ی «باز» چنین آمده است: " پرنده ی بزرگِ تیز پرواز با منقارِ برگشته که انواعِ گوناگون دارد(...)
در ویرایش های چاپِ مسکو و نامه باستانِ دکتر کزازی خبری از بیت یاد شده نیست اما در ویرایشِ ژولیوس فون موهل آلمانی چنین آمده است:

زآب اندرون تن برآورد و یال
چُنان چون شبِ تیره تارِ خیال
نگارنده تصریح می کند که آنچه ما را به درستیِ برگردانِ بُنداری اصفهانی «بازِ خیال = چون شاهینی پرّان = شتابِ نیروی خیال» رهنمون می کند بخشی از اوستا یعنی یشت هاست. دکتر ابراهیم پورداود می نویسد: «یشت ها از ذوقِ لطیف و شاعرانه ای برخوردار است همان ذوقِ هنری که در دوره های مختلفِ ادبیاتِ ایران نظیرِ شعرای عهدِ سامانیان و غزنویان و سلجوقیان به چشم می خورد.» بنابراین تشبیهات و استعارات فردوسی نیز از سنخ تشبیهات و استعارات شعرای دوره‌ ی سامانی ست و در عینِ آن که قوتِ خیال از آن ها آشکار می‌ باشد مقرون به کمال سادگی و سازش با طبیعت و ذوق اهل زبان است.
 در بخشِ یشت ها ، مِهر یَشت ، کرده ی سی و یکم ، بندهای ۱۲۸ ، ۱۲۹ ، ۱۳۰، ۱۳۱ ، ۱۳۲ حدودِ چهارده بار شتابِ تیر به شتابِ نیرویِ خیال تشبیه شده است که ما در اینجا به برخی از آن ها اشاره خواهیم کرد:
بند ۱۲۸: «تیر از این کمان ها " به شتابِ نیرویِ خیال " پرتاب شود و " به شتابِ نیرویِ خیال " به سویِ سرِ دیوان پرواز گیرد.»
بند ۱۳۰: «در گردونه ی مهرِ فراخ چراگاه ، هزار نیزه ی تیزْ تیغه ی خوش ساخت هست که " به شتابِ نیرویِ خیال " پرتاب شود و " به شتابِ نیرویِ خیال " به سویِ سرِ دیوان پرواز گیرد.»

بند ۱۳۲: «گُرزی از فلّزِ زرد ریخته و از زَرِ سخت ساخته که استوارترین و پیروزی بخش ترین رزم افزاری است که " به شتابِ نیرویِ خیال " پرتاب شود و به " شتابِ نیرویِ خیال " به سویِ سرِ دیوان رَوَد.»
پس مشاهده می شود که در ایران باستان به ویژه در اوستا سرعت و شتاب به «شتابِ نیرویِ خیال» تشبیه می شده است. این مطلب توسطِ فردوسی نیز یک بار در بیتِ یاد شده بکار گرفته شده است با این تفاوت که در اوستا سرعت و شتابِ تیر و رزم افزارها به «شتابِ نیرویِ خیال» مانند شده اما در شاهنامه شتاب سواران و اسبان و «باز» به «شتابِ نیرویِ خیال» تشبیه شده است. بنابراین معنای بیتِ یاد شده اینگونه خواهد بود:
بَدآب اندرون تن برآورد بال
چُن اندر شبِ تیره بازِ خیال
یعنی: " هنگامی که سواران و اسب ها به درون آب (اروند) رفتند از شتابی که داشتند گویی بال در آورده بودند و مانندِ شتاب بازِ (شاهین) تیز پرواز و پرّان در شب به پیش می تاختند.
در پایان بد نیست گذری نیز به واکاویِ واژه ی «سوار» بزنیم. دکتر بیژن غیبی در کتاب " دوازده متنِ باستانی " در مقدمه ی متن کهنِ " گزارشِ شطرنج " ذیلِ واژه ی «اسپ» چنین آورده است: در فارسیِ باستان: «asabara» " یعنی کسی که اسب او را می برد ، در واقع یعنی بارِ اسب. سپس در پاورقی چنین می افزاید: «تعبیری عامیانه از این کلمه را سال ها پیش در تهران هنگامِ تحصیل در دبیرستان از آموزگاری شنیدم که می گفت: سوار در اصل (سه وار) است. اسب (‌دو وار) و کسی که رویش می نشیند (یک وار) پس روی هم می شود (سه وار).» بنابراین می توان تصور کرد شتابِ سواران و اسبان در لتِ یکم به رویهمرفته به شتاب باز و شاهین مانند شده که به سرعت می تاخته اند.


آبشخور:

دوستخواه ، جلیل ، (۱۳۹۸) ، اوستا ، کهن ترین سرودهای ایرانیان ، ج ۱ ، از دوره ی دو جلدی ، چاپ بیستم ، تهران ، انتشاراتِ مروارید
فردوسی ، ابوالقاسم ، (۱۳۸۰) ، شاهنامه تحریرِ عربی ، فتح بن علی بُنداری اصفهانی ، آیتی ، عبدالمحمد ، چاپ اول ، موسسه چاپ و انتشاراتِ دانشگاهِ تهران
فردوسی ، ابوالقاسم ، (۱۳۹۳) ، شاهنامه ، ویرایشِ جلال خالقی مطلق،  گزارش یکم ، از دوره ی هشت جلدی،  چاپ پنجم ،  مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش های ایرانی و اسلامی)
فردوسی ، ابوالقاسم ، (۱۳۸۷) ، شاهنامه ، ویرایش جلال خالقی مطلق ، ج ۱ ، از دوره ی شش جلدی ، چاپ اول ، نشرِ بلخ
وُلف ، فریتز ، (۱۳۷۷) ، فرهنگ شاهنامه فردوسی ، چاپ اول ، انتشاراتِ اساطیر
فردوسی ، ابوالقاسم ، (۱۳۹۶) ، شاهنامه ، ویرایش جلال خالقی مطلق ، ج ۱ ، از دوره ی چهار جلدی ، تهران ، انتشاراتِ سخن
غیبی ، بیژن ، (۱۳۹۵) ، دوازده متنِ باستانی ، چاپ پانزدهم ، انتشاراتِ دکتر محمود افشار با همکاری انتشاراتِ سخن
الفردوسی ، أبوالقاسم ، (۱۹۷۰) ، الشاهنامه ، ترجمها نثرا الفتح بن علی البُنداری ، قارنها بالأصل الفارسی ، و أکمل ترجمتها فی مواضع ، و صححها و علّق علیها ، و قدّم لها الدکتور عبدالوهاب عزام ، فی طهران
پورداود ، ابراهیم ، (۱۳۵۶) ، یشت ها ، از دوره ی دو جلدی ، تهران: انتشارات دانشگاه تهران
حسن دوست ، محمد ، (۱۳۹۵) ، فرهنگِ ریشه شناختی زبانِ فارسی ، از دوره ی پنج جلدی ، چاپِ دوم ، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، گروه نشر آثار