مهدی بردبار:

در بخش (۱ و ۲) از جُستارِ ما بیان شد که مفسر کسی ست که دانش ها و توانایی های گوناگون در فلسفه و زبان شناسی و آموزه های تاریخی و جمال شناسی و... داشته باشد. چنین شخصی با احراز توانایی اش در تفسیر شاهنامه می تواند دست به تاویل این شگرفنامه و شاهکار جهانی بزند در غیر این صورت صلاحیتی برای تفسیر متونی چون شاهنامه را ندارد. در بخش های گذشته ما با اِلِمان ها و عناصر داستانی به نحوی که از روند و طرح و پیرنگ داستان ها خارج نشویم (زیرا که سخنان خارج از متن منظور فردوسی بزرگ و نوشته های کهن نبوده است) دست به نقد نگرش پسرکشی در شاهنامه زدیم. نشان دادیم که چگونه داستان های گیومرت و سیامک همچنین رستم و سهراب هیچ اشاره ای به پسرکشی عمدی که بعدها در پس زمینه ی اندیشه ایرانی تبدیل به فرهنگ پسرکشی شود ندارد و همچنان عنصر ناآگاهی در هر دو داستان نمود دارد. و اما در این بخش به نقد پسرکشی در داستان ژرف و عمیق گُشتاسپ و اسپندیار خواهیم پرداخت داستانی که به گفته ی دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن می توان آن را داستانِ داستان ها نامید.

برخی این داستان را نمود دیگری از پسرکشی در شاهناه قلمداد کرده اند و بدخویی و جاه طلبی گُشتاسپ را نمودی دیگر از پسرکشی عمدی تلقی کرده اند. خلاصه ی داستان بدین گونه هست که اسپندیار شاهزاده ی سترگ ایرانی و فرزند گُشتاسپ بعد دلاوری های پیاپی برای گسترش دین زرتشتی خواهان جانشینی پدر است. گُشتاسپ که با او پیمان بسته بود که آرزویش را برآورده کند این بار دست به اقدامی دیگر می زند تا اسپندیار را از تاج و تخت دور نگه دارد بنابراین او را به جنگ رستمی می فرستد که علی رغم دیگر پادشاهان ارادتی به گُشتاسپ ندارد. در این جنگ پس از کشمکش های فراوان و فخرفروشی رستم و اسپندیار در مقابل یکدیگر و سپس جنگیدن بالاخره رستم موفق می شود با راهنمایی های سیمرغ اسپندیار را با تیراندازی بر چشم وی از پای در آورد.

در این داستان بر خلاف دو داستان گیومرت و سیامک و همچنین رستم و سهراب که عنصر ناآگاهی در آن نمود داشت عنصر (آگاهی) محوریت داستان را تشکیل می دهد بدین گونه که پدر (که همان گُشتاسپ باشد) با آگاهی از تغییرناپذیری سرنوشت که در شاهنامه ی ورجاوند یکی از عناصر داستانی ست و البته از اعتقادات ایرانیان باستان به شمار می رود پسر را (که همان اسپندیار باشد) به جنگ رستم می فرستد. در شاهنامه سرنوشت هر کسی محتوم است و آن را نمی توان تغییر داد. نمونه ی بارز آن می توان به مرگِ یزدگردِ بزه گر در نزدیک چشمه ی (سو) اشاره کرد که توسط اخترشناسان پیش بینی می گردد و علی رغم آگاهی (عنصر آگاهی از مرگِ خود توسط سرنوشت) و اینکه یزدگرد سوگند می خورد که هرگز به این رودخانه نرود اما سرنوشت او را بدان جا می کشاند و می کُشد:

به اخترشناسان بفرمود شاه
که تا کرد هر یک به اختر نگاه
که تا کی بُوَد در جهان مرگِ اوی؟
کجا تیره گردد سر و تَرگِ اوی...
ستاره شُمَر گفت کین خود مباد
که شاهِ جهان گیرد از مرگ یاد!
چو بختِ شهنشاه بدرو شود
از ایدر سُویِ چشمه ی سو شود...
برآن جایگه بر بُوَد هوشِ اوی
چُنین روز بگذشت برگوشِ اوی!...
چو بشنید شاه سوگند خَورْد
به خُرّادِ بُرزین و خورشیدِ زرد
که من چشمه ی سو نبینم به چشم
نه هَنگامِ شادی نه هَنگامِ خشم!
با این پیش زمینه و سوگندی که یزدگرد می خورد که هیچ گاه چشمه ی سو را ملاقات نکند اما این اتفاق می افتد. روزی از بینی وی خون سرازیر می شود و موبد تنها راه بهبودی او را آب چشمه ی سو است:
از آن آب لَختی به سر برنهاد
ز یزدانِ نیکی دهش کرد یاد
زمانی ز بینی نیامَدْش خون
بخورد و بیاسود با رهنمون
و چنین سرنوشت با لگدی اسبش وی را می کُشد:
پسِ پایِ او شد که بندَدْش دُم
خروشان شد از باره ی سنگ سُم
بغُرید و یک جُفته زد بر برش
به خاک اندرآمد سر و افسرش!

این نمونه ای از لایتغیر بودن سرنوشت و داشتن عنصر (آگاهی) در شاهنامه ی ورجاوند است که در داستان گُشتاسپ با اسپندیار نمود دیگری می یابد. در این داستان گُشتاسپ پیش از اینکه اسپندیار را به جنگ رستم بفرستد بار زاری از جاماسپ حکیمِ اخترشناس خود می خواهد که پرده از سرنوشت اسپندیار را بردارد و سپس به وی می گوید اگر من پادشاهی را به اسپندیار بسپارم باز هم او به دست رستم کشته می شود؟ پاسخ جاماسپ سرنوشتِ لایتغیر اسپندیار و کشته شدن او به دست رستم است:

هَلا زود بشتاب و با من بگوی
کزین پرسشم تلخی آمد به روی
وُرا در جهان هوش بر دستِ کیست؟
کزآن درد ما را بباید گریست!
بدو گفت جاماسپ کای شهریار
به من بر بگردد بدِ روزگار!
وُرا هوش در زاولِستان بُوَد
به دستِ تَهَمْ پورِ دستان بُوَد
به جاماسپ گفت آن زمان شهریار
که این روز را خوارمایه مدار!
اگر من سرِ تختِ شاهنشهی
سپارم بدو تاج و گنجِ مِهی
نبیند بروبومِ زاولْسْتان
نداند کس او را به کاولْسْتان
شود ایمن از گردشِ روزگار؟
بُوَد اخترِ نیکش آموزگار؟
چُنین داد پاسخ ستاره شُمَر
که بر چرخِ گَردان نیابی گذر...
بباشد همه بودنی بی گُمان
نجُسته ست ازو مردِ دانا زمان!

و گُشتاسپ غمگین و ناراحت و دل نگران می شود و این بسیار مهم است زیرا به اثبات می رساند که وی قصد و نیت کُشتن فرزند را ندارد:

دلِ شاه از آن بَد پُراندیشه شد
سرش راست زاندیشه چون بیشه شد
در اینجا عنصر (آگاهی) مانند داستان یزدگرد بزهگر در کار است و آنی که اسپندیار را به سوی مرگ و البته (نام) می کشاند سرنوشتِ لایتغیر است. از طرفی اسپندیار قانون مداری ست که تخطی از آن را به هیچ عنوان برنمی تابد. گُشتاسپ چه خوب چه بد خودِ قانون است و اسپندیار قانون مدار. اسپندیار نمی تواند سر از قانون بپیچاند زیرا بودنِ قانونِ بَد از نبود قانون بهتر است به همین دلیل است که وی حتی به صورت خود خواسته به سویِ مرگ می شتابد. از این لحاظ با توجه به آشنایی و وامگیری ویکتورهوگو از فردوسی بزرگ می توان بیان داشت که در پردازشِ شخصیت ژابر در رمان بینوایان وی که یک بازرس پلیسِ قانون مدار است بالاخره دست به خودکشی می زند از قهرمانِ شاهنامه اسپندیار الهام گرفته است.