مهدی بُردبار:

چند سالی ست که نگرشی بر درونمایه ی شاهنامه توسط برخی کسان پا به عرصه ی وجود گذاشته است که قصد دارد پسر کشی را با دیدی یکجانبه نگر و خالی از فهمِ متن با زورچپان به فرهنگ این مرز و بوم قالب کند. بدین منظور باید نخست شمه ای کوتاه در مورد علم تاویل شناسی ارائه داد. هرمنوتیک یا زندشناسی یا تاویل شناسی روشی از تفسیر و تاویل متن های ادبی و دینی ست که از نخستین روش های شناخت شناسی می باشد و همواره در کنار استدلالات عقلی و تجربه های دانشیک مورد استفاده قرار می گرفته است. همین هرمنوتیک نخست مهمترین مسئله در پردازش به این دانش را به ما گوشزد می کند و آن این که "خواندن یک متن یا شنیدنِ یک گفتار غیر از فهمیدنِ آن است. " ممکن است شخصی متنی را خوانش کند یا سخنی را بشنود ولی آن را نفهمد. با دانش هرمنوتیک ما می توانیم معانی و تفسیر متن ها را تبیین کنیم. بنابراین اگر شخصی متنی را خوانش کند اما آن را نفهمیده باشد به هیچ عنوان اجازه ندارد دست به تاویل و تفسیر آن متن بزند. هنگامی شخص متن را فهمیده است که این فهم از متن احراز شود.

در جستاری زیر نامِ " هرمنوتیک و تفسیر و تاویلِ شاهنامه " نوشته ی دکتر محمد رضا نصراصفهانی چنین می خوانیم: هرمنوتیک یا روش تاویلِ متن ، امروزه دیگر دانشی نیست که در انحصارِ فهمِ متون مقدس باقی مانده باشد بلکه علاوه بر متون مقدس و الهی ، متونِ هنری ، عرفانی و اسطوره ای نیز با روش هایِ هرمنوتیک مورد تفسیر و بررسی قرار می گیرند و گاه حتی از این فراتر می روند و صورتِ گسترده تر فلسفه ی عام فهم انسانی را به خود می گیرد و برای هر روش و رشته ای که با تاویل ، کنش و دست آفریده هایِ انسانی سر و کار دارد ، اشارات و دلالت هایی در بر دارد. این روش به ما می آموزد تا نگاهِ خویش را به آموزه های فلسفی ، زبان شناسی ، جمال شناسی و تاریخی مجهز کنیم و سراغِ متون برویم. زاویه ی دیدی که ما بر اساسِ نکات دستوری ، زبان شناسی و معناشناسی پیدا می کنیم از یک سو و بررسی ذهنیت و شخصیت نویسنده و جغرافیای تاریخی و انسانی او از سوی دیگر در تفسیرِ متن موثرند. علاوه بر این محیط ، سرزمین و هنجارهای حاکم بر آن و عرصه ی تاریخی که مفسر در آن زندگی می کند ، بخشِ قابل توجهی از شرح و تفسیرِ متون مقدس را متوجه ی خود می کند.

چنان که دیده می شود نصراصفهانی در بخشی از جستار خود قائل است که باید شخص مفسر با دانش های گوناگونی از جمله آموزهای زبان شناسی و تاریخی و زیباشناسی و... آشنا باشد (و چنانچه نباشد حق تفسیر و تاویل متن را ندارد) تا بتواند دست به تفسیر و تاویل متون بزند و نیز صد البته از همه چیز مهمتر شخصیت نویسنده (یا شاعر) و دوران زندگی او و اثر وی که در آن آفریده شده است را به خوبی بشناسد (و چنانچه نشناسد نیز حق تفسیر و تاویل متن را ندارد) و این چیزی جز فهمیدنِ متن نوشته شده نیست.
با این مقدمه وارد چهار داستان از شاهنامه خواهیم شد که بیشترین نگرش از پسر کشی را توسط برخی کسان به خود اختصاص داده است. ۱- سیامک در پادشاهیِ گیومرت ۲- سهراب در داستانِ رستم و سهراب ۳- سیاوخش در داستان سیاوخش و ۴- اسپندیار در داستان رستم و اسپندیار
سیامک: کسی که متن پادشاهیِ گیومرت را عمیق خوانده و به درستی آن را فهمیده است قطعاً عنصر ناآگاهیِ گیومرت که پدر سیامک است را در واکاوی این بیت ها دیده است:

گیومرت ازین خود کی آگاه بود
که تختِ مِهی را جز او شاه بود
یکایک بیامد خُجسته سروش
بسان پرییی پلنگینه پوش
بگفتش به راز این سخن دربدر
که دشمن چه سازد همی با پدر
خالقی مطلق می گوید چون از این بیت:
گیومرت ازین خود کی آگاه بود
که تختِ مِهی را جز او شاه بود
چنین برمی آید که اهریمن قصدِ گرفتنِ تاج و تخت گیومرت را دارد و نیز از این بیت و بیت های سپسین چنین پیداست که گیومرت خود از این قصدِ اهریمن تا مرگ سیامک اصلاً " بی آگاه " است. بنابراین در این بیت:

بگفتش به راز این سخن دربدر
که دشمن چه سازد همی با پدر
سروش قصدِ اهریمن را به سیامک می گوید و نه به گیومرت.
همچنین باید خاطر نشان کرد که پادشاهی گیومرت تحولی ست که از دوران این پادشاه به دوران یخبندان های کره ی زمین گذر دارد. فریدون جنیدی در کتاب داستان ایران بر بنیاد گفتارهای ایرانی می گوید: در اوستا سیامک به شکل (سْیامَکَ)‌ آمده است که بخشِ ابتدای آن (سْیا) همان هست که در زبان پهلوی به شکل (سیاک) و در زبان فارسی به گونه ی سیاه در آمده است. بخشِ دوم این واژه ، مَک در اوستا بگونه ی (مَغَ)  برابر است با مغاک ، سوراخ ، غار ، و بر روی هم واژه ی سیامک برابر است با غارِ سیاه یا هنگامی که مردمان با پیدایی سرمایِ تازه به غارها پناهنده شدند.
دانش امروز زمین شناسی نیز چنین می گوید: زمستان ها بیشتر به غارها پناه می بردند ، آنان در ابتدای غار جایی که روشن بود و هوای تازه داشت به سر می بردند.

دنباله ی گفتار شاهنامه چنین است:

پسر بُد مر او را یکی خوبروی
خردمند و همچون پدر نامجوی
سیامک بُدش نام و فرخنده بود
گیومرت را دل بدو زنده بود
به رشگ اندر اهریمنِ بدسگال
همی رای زد ، تا برآورد یال
بزد چنگِ وارونه دیوِ سیاه
دو تا اندر آورد بالایِ شاه
اهریمن به گونه ی دیوی سیاه سیامک را از پای در آورد. بر پایه ی این گفتارها دیوِ سیاه چیزی بجز از شب های سیاه و دراز اپاختر نیست که چون سرمای دوم فراتر نی رسد آن را که رو به سویِ اپاختر رفته بودند ، همین سیاهیِ سرد فرو می گیرد و تباه می سازد.

ادامه دارد...