احمد خواجه حسنی

دوستی با گرایشات مذهبی صرف، نوشته بودند؛ «اعتقادی که بخواد با بحران های اقتصادی موجود بالا و پایین بشه اعتقاد نیست، باد هواست»
با تأسی از تفکرات جامعه شناختی با ایشان از در مباحثه وارد شدم، شوربختانه استدلال قابل ملاحظه‌ ای برای اثبات این ادعا نداشتند و به ناچار اندیشه ها و رویکردهای متأثر از مبانی جامعه شناختی را به غرب گرایی متهم کردند!
برای وقوف به کنه ی این ادعا مواردی را به شرح زیر یادآور می شوم، امید آنکه این یادداشت، زاویه ی مطلوبی به درک و تبیین موضوع فقر اقتصادی و ارتباط آن با ضعف اعتقادی ارائه نماید.

نخست اینکه هیچ پدیده ی اجتماعی تک‌ عاملی نیست لذا در فرآیند شکل گرفتن یک رخداد اجتماعی مجموعه‌ای از عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دخیل هستند در بعد امّا این گزاره که «اعتقادی که با تکانه های اقتصاد بالا و پایین شود، اعتقاد نیست، باد هواست»، به صورت واضح مشخص نمی کند که منظور از اعتقاد کدام وجه از باورهای دینی و عناصر مذهبی است لیکن در هر صورت این سوء برداشت، ناغافل یک پیش‌ فرض مهم را نادیده می‌گیرد و آن اینکه انسان موجودی صرفاً اعتقادی نیست، او در بستر شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی زندگی می‌کند و تجربه‌ های زیسته‌ اش می‌توانند بر جهان‌ بینی و باورهای ایشان اثرگذار باشند.
(از منظر جامعه‌ شناسی، باورهای دینی در تعامل با شرایط اقتصادی، مناسبات اجتماعی و تجربه ی زیسته ی افراد بازتولید شده یا دستخوش تغییر می گردند.)
البته نمی توان و نمی بایست اقتصاد را به‌ تنهایی به عنوان عامل تعیین‌ کننده ی اعتقادات مذهبی یک فرد در نظر گرفت!
پیش‌ فرض‌ های ذهنی، نظام ارزشی، تجربه‌ های شخصی و محیط اجتماعی (به ویژه نهاد خانواده از منظرگاه مری ایبرشتات) نیز در این فرایند سهم بسزایی دارند بنابراین، اینکه فردی در شرایط رفاه به باورهای خاصی پایبند باشد و در مواجهه با فقر اقتصادی، تورّم و احساس بی‌ عدالتی در باورهایش تجدید نظر کند، لزوماً به معنای سطحی‌ بودن اعتقاد او نیست؛ چه‌ بسا تجربه های زیسته ی وی، ناگزیر او را به بازاندیشی در نسبت میان باورهایش و واقعیت اجتماعی واداشته باشد.
هم چنان که از پیتر برگر در جامعه‌ شناسی دین می آموزیم: [نقش جامعه و فرآیندهای اجتماعی در شکل‌ گیری و حفظ جهان‌ های معنایی و باورهای دینی تعیین کننده و دارای اهمیت می باشند.]

نباید از خاطر دور نگه داشت که امروز آمارها از یک فاجعه ی اخلاقی و سیاسی خبر می‌دهند هم چنان که وحید محمودی، استاد اقتصاد دانشگاه تهران، چندی پیش در روزنامه ی «دنیای اقتصاد» توضیح دادند؛ «مشاهدات آماری و میدانی نشان می‌ دهد در طبقات پایین، مسئله  فقط فقر سلولی نیست و حتی تأمین حداقل نیازهای غذایی با مشکل مواجه شده است. حدود ۴۰ درصد جامعه زیر خط فقر مطلق قرار دارند و بخش قابل ملاحظه‌ ای از این جمعیت دچار سوء تغذیه‌ اند. فشار تورمی، هفت تا هشت دهک جامعه را به سمتی برده که دیگر نمی‌توانند سلامت تغذیه‌ ای خود را با یک سبد مناسب خوراکی تأمین کنند.»
توضیحات این استاد اقتصاد در کلام مهاجرانی (سخنگوی دولت) بهتر قابل درک است مشخصاً آن جا که اعلام کردند؛ انتشار اطلاعات میزان فقر مردم، نیاز به مجوز شورای عالی امنیّت ملّی دارد...

بی گفتگوست تورّم مداوم و دیرپای ۲ رقمی و یا در پاره ای موارد ۳ رقمی ویرانگر نظام ارزشی و ارزش‌ های اخلاقی جامعه است.
وقتی ارزش پول ملّی، روز به‌ روز کاهش می‌ یابد در جامعه‌ ای که در آن، بقا بر فضیلت پیشی می‌گیرد، به تدریج، اعتقادات مذهبی و معیارهای اخلاقی «نزد کسر قابل توجهی از افراد جامعه» رنگ می بازد...
در نظریه‌ ی «تد رابرت گر» در موضوع محرومیت نسبی یا شکاف میان انتظار و واقعیت چنین آمده که؛ نارضایتی اجتماعی زمانی به خشونت جمعی تبدیل می‌شود که میان ارزش‌ هایی که مردم انتظار دارند و ارزش‌ هایی که در عمل به دست می‌آورند، شکاف عمیقی ایجاد شود.
امروزه روز انتظار مردم بهبود وضعیت اقتصادی، کاهش تورّم، افزایش اشتغال، و احترام به حقوق شهروندی است، واقعیت موجود امّا گواهی است بر اینکه ما ساکنین طولانی‌ ترین بلاتکلیفی تاریخیم!
استمرار در گرانی سرسام‌ آور، بیکاری گسترده، کاهش ارزش پول ملّی، فساد سیستماتیک، تحریم‌ های ظالمانه و فلج‌کننده، و بن‌ بست سیاسی را نمی توان نادیده گرفت...

فقر، تورّم، تبعیض و احساس بی‌ عدالتی می‌توانند درک انسان از جهان، عدالت، اخلاق و حتی نسبت او با باورهای دینی را تحت تأثیر قرار دهند (هر چند این تأثیر در همه افراد یکسان نیست)

نمی‌توان از آدم ها انتظار داشت که سفره‌ ی آنها هر روز کوچک‌ تر شود، امّا جهان ذهنی‌ و باورهای دینی شان در برابر تجربه‌ های تلخ زندگی کاملاً مصون بماند.
گرچه در سنت فکری اسلامی نیز میان فقر و آسیب‌ پذیری باورهای دینی ارتباطاتی وجود دارد از جمله اینکه در رواياتی فقر به عنوان همسايه ديوار به ديوار كفر معرفي شده (کادَ الفقرُ أن یکونَ کُفراً)

مخلص کلام؛ اینکه اعتقادی با تغییر شرایط اقتصادی دستخوش تحوّل شود، یقیناً به معنای باد هوا بودن آن نیست چرا که انسان موجودی اجتماعی است و باورهایش در تعامل با شرایط مادّی، تجربه‌ های زیسته و مناسبات اجتماعی شکل گرفته و بازتولید می‌شوند بنابراین مستدعی است به‌ جای متهم کردن افراد به سطحی بودن اعتقاداتشان، با خود صادق باشیم و فراموش نکنیم چه شرایطی باورهای آنان را تقویت می‌کند و چه اتفاقاتی زمینه ی تردید، گسست یا بازاندیشی در باورهایشان را فراهم می‌آورد.