مهدی بُردبار: 

مدت هاست که بر سر معنا و مفهوم این ضرب المثل در میان اهل دانش و عوام نزاع رخ داده است و چنان می نماید که همگی با نوعی سطحی نگری به محتوای این دستانزد پرداخته اند. سجاد آیدنلو در جُستاری زیر عنوان (چرا شاهنامه آخرش خوش است؟) مشهورترین نظریات را درباره ی مفهوم این ضرب المثل آورده است. و از جانب کسانی چون غلامحسین صدر افشاری و حسن انوری می گوید: این ضرب المثل در گفتارِ محاوره ای به صورتِ (شانومه آخرش خوشه) به کار می رود و مفهومِ آن اشاره ی طنزآمیز به کاری است که پایان ناخوشی دارد یا نتیجه ی آن بر خلاف خواست و انتظار و مغایر با مقصود خواهد بود. معادل عامیانه ی این مثل (جوجه را آخر پاییز می شمرن) است. وی می افزاید: درباره ی علت ساخته شدن و رواج این مثل یا به سخن دیگر اینکه چرا آخر شاهنامه خوش است خوش دانسته شده است؟ چند نظر مختلف وجود دارد. معروفترین و شاید پذیرفته شده ترین گزارش این است که چون در تسلسل موضوعیِ داستان های شاهنامه ، بخش پایانیِ آن روایت شکست یزدگرد از اعراب و فروپاشی فرمانروایی ساسانیان و در واقع به سر رسیدن شکوه و اقتدارِ ایرانیان است ، با مجاز به علاقه ی تضاد و عکس کلمه ی خوش در معنای (ناخوش و نافرجام) به کار رفته است و مراد از این مثل همان گونه که گفته شد این است که باید صبر کرد و عاقبت بد و ناموفق کاری را دید و چشید.

در تفسیری دیگر این مثل با ابیات هجو محمود در آخر برخی دستنویس های شاهنامه یا هجونامه سراییِ فردوسی پس از پایانِ کار مرتبط انگاشته شده است یعنی کتابی که با ستایش این سلطان آغاز شده (به ظاهر خوش) با نکوهش او پایان می گیرد (سوء عاقبت). در این تحلیل که منظور از مفهوم معکوسِ مثل ، ناخوشایندی پایان سرگذشت فردوسی و نشناختن قدر او و اثرش دانسته شده ضرب المثل به رغم اشاره به تعبیر (آخر شاهنامه) با آخرین داستان های این متن (حمله ی اعراب و شکست ایرانیان) مرتبط نیست و مراد ، سرانجامِ کارِ نظمِ شاهنامه و طرد آن از دربارِ محمود است.

به نظر دکتر اسلامی ندوشن (خوش) در این مثل به معنای اصلی آن است و مقصود گویندگان آن اشاره به پیروزی نیروهای نیکی (ایرانیان) بر یاران بدی (تورانیان) بودت است و به موضوا تازش اعراب در دوره ی یزدگرد ربطی ندارد. این گزارش به دو دلیل پذیرفتنی نمی نماید. یکی اینکه با مفهوم متداول این ضرب المثل در فرهنگ و ادب ایران (فرجام ناخوش و وارونه ی کار) مطابق نیست و دیگر (آخر شاهنامه) در آن پایان نبرد ایران و توران دانسته شده که در روند روایات شاهنامه میانه های این کتاب است نه پایان آن. در توضیحی دیگر که با معنای کناییِ مثل مغایر ولی با مجالس شاهنامه خوانی و نقالی مرتبط است (خوش بودنِ آخر شاهنامه) برگرفته از سنت شیرینی خوری و چای نوشی پس از پایان یک دوره شاهنامه خوانی و نقالی و شادباشی به مناسبت این توفیقِ شاهنامه خوان و نقال دانسته شده است.

آیدنلو در پایان می افزاید: از میان این تفاسیر و استنباط ها ، پایان اندوهبارِ بزرگی ها و پیروزی ایرانیان باستان با هجوم اعراب و کُشته شدنِ یزدگرد در آخر داستان های شاهنامه و پس از آن با احتمالی کمتر ، بی مهری محمود به فردوسی و شاهنامه و آزردگی و هجویه سرایی شاعر در آخر کار نظم شاهنامه مقبول تر است و محتملاً گذشتگانِ ما به یکی از این دو دلیل یا شاید هر دو سبب آخر شاهنامه را به تعریض و تهکّم (خوش) می نامیده اند.

نگارنده ی این سطور دلایل آیدنلو و دیگر پژوهندگان را ناکافی قلمداد می کند زیرا که ضرب المثل (شاهنامه آخرش خوش است) و رواداری آن به تحقیر ایرانیان یا لزوماً ارتباط آن با پایان کتاب شاهنامه را رد می کند. ضرب المثل (شاهنامه آخرش خوش است) نه تنها طنزآمیز و مسخرگی نیست بلکه ضرب المثلی جدی ، جنگی ، تهاجمی و ترسناک است. هنگامی که این ضرب المثل به کار می رود مخاطب به جای اینکه احساس آرامش کند احساس ترس می کند. در اینجا یک پارامتر بسیار مهم توسط پژوهندگان فراموش شده یا احیاناً توجه کافی به آن نشده است و آن اینکه ضرب المثل را مردم می سازند و ساخته و پرداخته ی یک شخص خاص نیست. ممکن است پرسیده شود پس چرا امروز ما برخی از بیت های شاعران را به عنوان ضرب المثل به کار می بریم در حالی که آنان یک شخص هستند؟ در پاسخ باید اظهار داشت که این بیت ها اگر خود ضرب المثل بوده و شاعر از آن استفاده کرده است که باز همان می شود که مردم و اجتماع آن دستانزد را ساخته اند و شاعر به کار برده است. و اما اگر بیت سرایش شده ی شاعر ضرب المثل شده است بر اساس تکرار مردم و کاربرد ممتد آن در طول تاریخ تبدیل به ضرب المثل شده است و این تبدیل شدن بیت به ضرب المثل توسط مردم صورت پذیرفته است نه شاعر. یک شخص هرگز نمی تواند ضرب المثل را بر سر زبان ها بیندازد مگر اینکه توده ی مردم بطور جمعی تحت تاثیر یک روایت قرار گیرند که در این صورت ضرب المثل با تکرار مداوم مردم در طول تاریخ ساخته می شود. در گذشته نقالان و گوسان ها در طول تاریخ داستان های شاهنامه را میانِ توده ی مردم به اجرا می گذاشتند. نقالان از میان داستان های شاهنامه آن دسته از داستان هایی که معروفیت داشتند چون رستم و سهراب ، رستم و اسپندیار ، رستم و اشکبوس ، رستم و کاموس ، رستم و پولادوند (در داستان کاموس کشانی) و... را برای مردم نقل می کرده اند که در تمام این داستان ها جهان پهلوان رستم پیروز میدان بوده است. بنابراین مردم با این داستان های شاهنامه آشنایی کاملی داشته اند و داستان های دلاوری جهان پهلوان رستم با تکرار مکرر در اذهان توده ی مردم نهادینه شده بوده است. مردم با داستان پیروزی ایرانیان بر تورانیان یا شکست یزدگرد و ایرانیان از اعراب آشنایی چندانی نداشته اند زیرا چنانکه اشاره شد نقالان و گوسان ها داستان های دلاوری جهان پهلوان رستم را در میان توده ی مردم به اجرا در می آورده اند. بنابراین به همین دلیل توده ی مردم (که سازنده اصلی ضرب المثل ها) هستند و تحت تاثیر پیروزی های پیاپی جهان پهلوان رستم در طول زمان قرار گرفته بودند ضرب المثل (شاهنامه آخرش خوش است) را ساختند. در اینجا واژه ی (خوش) هم می تواند کارکرد (فرجام ناخوش و وارونه ی کار) برای آن مخاطبی را داشته باشد که این ضرب المثل را برای وی به کار می بریم و هم می تواند به معنای اصلی به کار رفته باشد به گونه ای که به مخاطب بفهمانیم پایان کار این من هستم که پیروز می شوم بنابراین پایان خوشی در انتظار من است نه شما. در واقع مفهومِ این ضرب المثل چنین است که با تهدید به مخاطب می گوید در این مسئله یا کار چنانکه رستم در فلان داستان یا روایت فلان قهرمان را از پای در آورد من نیز در این مسئله یا کار همان بلایی را به سرت می آورم که جهان پهلوان رستم بر فلان پهلوان آورد. یا اینکه پیروزی نهایی با من است و تو حساب کار خودت را بکن.

بنا بر آنچه رفت ضرب المثل (شاهنامه آخرش خوش است) نه تنها در بر دارنده ی هیچ گونه تحقیری برای ایرانیان نیست بلکه موجب افتخار هر ایرانی ست زیرا خرد جمعی جامعه ی ایرانی با هوشمندی بی نظیری دستانزدی بر اساس پیروزی های ابرمرد فردوسی بزرگ جهان پهلوان رستم ساخته است که نشاندهنده ی روحیه ی سرسخت و دلاوری ایرانیان و زیر بار نرفتن آنان در برابر تجاوزات و زورگویی های بیگانگان است.