به گزارش مهر، با افزایش سهم بازار روسیه و کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا در تجارت خارجی ایران، کریدورهای شمالی بیش از هر زمان دیگری به شاهراه مبادلات تجاری کشور تبدیل شده‌اند. با این حال، فعالان اقتصادی معتقدند توسعه تجارت با همسایگان شمالی متناسب با توسعه زیرساخت‌های مرزی، گمرکی و دیپلماسی اقتصادی پیش نرفته و همین مسئله هزینه مبادلات را افزایش داده است؛ موضوعی که از صف‌های طولانی کامیون‌ها در مرز جلفا تا نبود رایزن بازرگانی ایران در جمهوری آذربایجان، خود را در ابعاد مختلف نشان می‌دهد.

جمهوری آذربایجان برای ایران تنها یک شریک تجاری نیست؛ این کشور حلقه اتصال ایران به بازار روسیه و کشورهای اوراسیاست و بخش قابل توجهی از صادرات و ترانزیت کالا از این مسیر انجام می‌شود. از همین رو، هرگونه محدودیت در تردد ناوگان یا کندی فرآیندهای مرزی، مستقیماً بر تجارت خارجی کشور اثر می‌گذارد.

در سال‌های اخیر، همزمان با رشد مبادلات ایران و روسیه، محدودیت‌های موجود در مسیر ترانزیتی جمهوری آذربایجان نیز بیش از گذشته خود را نشان داده است. سهند شهبازی، مسئول میزهای تجاری اتاق بازرگانی تبریز، درباره یکی از مهم‌ترین دلایل این وضعیت می‌گوید: «محدودیت‌های تردد کامیون‌ها و تریلی‌های ایرانی به جمهوری آذربایجان عمدتاً به دلیل تردد ناوگان ایرانی به مقصد روسیه از مسیر جمهوری آذربایجان است. بر اساس اعلام طرف آذربایجانی، تعداد کامیون‌های ایرانی که اجازه ورود به خاک آذربایجان را دریافت می‌کنند، متناسب با سهمیه‌ای است که روسیه برای ورود ناوگان از مرز داغستان تعیین می‌کند.»

به گفته وی، «با وجود توسعه مبادلات تجاری با روسیه، با مشکل ترانزیتی با این کشور مواجه هستیم.» مسئله‌ای که نشان می‌دهد توسعه تجارت، بدون تقویت زیرساخت‌های لجستیکی و هماهنگی‌های منطقه‌ای، با موانع جدی روبه‌رو خواهد بود.

تجارت رو به رشد، زیرساخت‌های محدود

در این بین افزایش صادرات و واردات از مسیرهای شمالی، فشار مضاعفی بر مرزهای شمال‌غرب وارد کرده است. بخشی از واردات کشور نیز در ماه‌های اخیر از این مسیرها انجام می‌شود و همین مسئله موجب افزایش حجم ترانزیت و تردد ناوگان شده است. علی‌اصغر عباس‌زاده، مدیرکل گمرک تبریز و ناظر گمرکات آذربایجان شرقی، با تشریح وضعیت مرز جلفا می‌گوید: «به طور متوسط روزانه ۱۸۰ کامیون از گمرک جلفا به مقصد جمهوری آذربایجان خارج و ۱۲۰ کامیون نیز از این مرز وارد کشور می‌شوند.»

وی با اشاره به محدودیت توسعه برخی مرزها می‌افزاید: «گمرک‌های آستارا و اردبیل از نظر فضای فیزیکی امکان توسعه محدودی دارند و در میان گمرکات این منطقه، تنها گمرک بیله‌سوار ظرفیت لازم برای توسعه زیرساخت‌ها و افزایش خدمات را داراست.»

عباس‌زاده با تأکید بر جایگاه راهبردی جمهوری آذربایجان در تجارت خارجی ایران تصریح می‌کند: «جمهوری آذربایجان علاوه بر یک مقصد تجاری، حلقه ارتباطی ایران با کشورهای اوراسیا و روسیه محسوب می‌شودجمهوری آذربایجان علاوه بر یک مقصد تجاری، حلقه ارتباطی ایران با کشورهای اوراسیا و روسیه محسوب می‌شود. این کشور نقش مهمی در کریدورهای ترانزیتی منطقه ایفا می‌کند و توسعه همکاری‌ها با آن می‌تواند زمینه افزایش تجارت خارجی ایران را فراهم کند.»

وی همچنین هشدار می‌دهد که توسعه تجارت بدون تقویت زیرساخت‌ها امکان‌پذیر نیست و می‌گوید: «توسعه تجهیزات و امکانات گمرکی علاوه بر تسهیل تجارت، در حوزه پدافند غیرعامل نیز اهمیت دارد و می‌تواند از بروز ازدحام، ترافیک و مخاطرات احتمالی در مرزها جلوگیری کند.»

دو هفته انتظار؛ هزینه‌ای که تجارت می‌پردازد

یکی از نمودهای کمبود زیرساخت، صف‌های طولانی کامیون‌ها در مرز جلفاست؛ موضوعی که علاوه بر افزایش هزینه حمل‌ونقل، زمان تحویل کالا و رقابت‌پذیری صادرکنندگان را نیز تحت تأثیر قرار داده است. فعالان حوزه حمل و نقل در این باره می‌گویند: «روزانه به طور متوسط ۱۵۰ کامیون از مرز جلفا عبور می‌کنند، اما کامیون‌ها به طور میانگین حدود دو هفته در صف خروج از مرز منتظر می‌مانند که این موضوع موجب افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و کاهش بهره‌وری ناوگان شده است.»

بررسی‌ها نشان می‌دهد که برای مدیریت این وضعیت، طرح نوبت‌دهی آنلاین برای مدیریت تردد ناوگان راه‌اندازی شده است تا زمان انتظار کامیون‌ها و طول صف‌های مرزی کاهش یابد. همچنین سایتی لجستیکی به وسعت ۱۶ هکتار با ظرفیت استقرار یک‌هزار کامیون در منطقه آزاد آن منطقه آماده شده تا بخشی از نیازهای لجستیکی منطقه را پوشش دهد.

دیپلماسی اقتصادی؛ حلقه مفقوده تجارت با همسایگان

در کنار توسعه زیرساخت‌ها، فعالان اقتصادی بر تقویت دیپلماسی اقتصادی نیز تأکید دارند. به اعتقاد آنها، نبود رایزن بازرگانی ایران در جمهوری آذربایجان، با وجود جایگاه این کشور در تجارت منطقه‌ای، یکی از خلأهای جدی در پیگیری مسائل فعالان اقتصادی است.

فعالان حوزه تجارت می‌گویند ایران طی سال‌های اخیر رایزن بازرگانی مستقر در جمهوری آذربایجان ندارد و این سمت همچنان خالی است. این در حالی است که ایران در برخی کشورها که جزو اهداف صادراتی اصلی ایران نیستند، رایزن بازرگانی دارد، اما در دو کشور همسایه و دارای اهمیت راهبردی، یعنی جمهوری آذربایجان و گرجستان، رایزن بازرگانی مستقر نیستدر دو کشور همسایه و دارای اهمیت راهبردی، یعنی جمهوری آذربایجان و گرجستان، رایزن بازرگانی مستقر نیست.

به باور کارشناسان، حضور رایزن بازرگانی می‌تواند در حل مسائل روزمره تجار، تسهیل ارتباط با نهادهای اجرایی کشور میزبان، پیگیری موانع گمرکی و توسعه همکاری‌های اقتصادی نقش مؤثری ایفا کند.

توسعه تجارت، نیازمند نگاه فراتر از مرز

در کنار تقویت دیپلماسی اقتصادی، تکمیل پروژه‌های زیربنایی نیز از الزامات توسعه تجارت به شمار می‌رود. محور جلفا-کلاله به طول حدود ۱۰۷ کیلومتر که اکنون بیش از ۵۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد، از جمله پروژه‌هایی است که می‌تواند دسترسی به مرزها را تسهیل کند. همچنین توسعه ظرفیت مرزهای جلفا، نوردوز، بیله‌سوار و ایجاد زیرساخت‌های نوین گمرکی، بخشی از نیازهای امروز تجارت خارجی کشور محسوب می‌شود.

واقعیت آن است که تجارت ایران با روسیه و بازار اوراسیا در سال‌های اخیر با شتاب بیشتری نسبت به توسعه زیرساخت‌های مرزی و لجستیکی رشد کرده است. اگر قرار است سهم ایران از این بازارها افزایش یابد، صرف رشد صادرات کافی نخواهد بود؛ بلکه تکمیل زیرساخت‌های گمرکی، هوشمندسازی مرزها، توسعه کریدورهای ترانزیتی و تقویت دیپلماسی اقتصادی باید همزمان در دستور کار قرار گیرد. در غیر این صورت، گره‌های موجود در مرزهای شمالی همچنان بخشی از ظرفیت تجارت خارجی ایران را بلااستفاده نگه خواهد داشت.