به گزارش مهر، اراضی کشاورزی از مهم‌ترین سرمایه‌های طبیعی و اقتصادی هر منطقه به شمار می‌روند؛ سرمایه‌ای که برخلاف بسیاری از منابع، امکان بازتولید سریع ندارد و از بین رفتن آن در بسیاری از موارد به معنای خارج شدن دائمی زمین از چرخه تولید است. به همین دلیل، مقابله با ساخت‌وسازهای غیرمجاز در این اراضی، صرفاً به تخریب یک بنا یا برخورد با یک متخلف محدود نمی‌شود، بلکه بخشی از سیاست صیانت از منابع پایه و حفظ ظرفیت تولید غذایی کشور است.

در استان بوشهر نیز با توجه به گستردگی اراضی کشاورزی در شهرستان‌های مختلف، موضوع جلوگیری از تغییر کاربری غیرمجاز و خرد شدن زمین‌ها به یکی از محورهای مهم فعالیت دستگاه‌های متولی تبدیل شده است؛ موضوعی که مسئولان بر ضرورت شناسایی تخلف در مراحل ابتدایی و جلوگیری از شکل‌گیری ساخت‌وساز تأکید دارند.

در همین راستا، «طرح حکاک» با رویکرد شناسایی زودهنگام ساخت‌وسازهای غیرمجاز و پیشگیری از تغییر کاربری و خرد شدن اراضی کشاورزی در استان بوشهر در حال اجرا است و پنجمین مرحله آن در شهرستان گناوه انجام شده است.

حرکت از برخورد پس از تخلف به سمت پیشگیری

فرمانده یگان حفاظت امور اراضی استان بوشهر در گفتگو با خبرنگار مهر، هدف از اجرای طرح حکاک را برخورد با ساخت‌وسازهای غیرمجاز و جلوگیری از خرد شدن اراضی کشاورزی دانست.

موسی جمالی‌صفت با اشاره به اینکه طرح حکاک با هدف حفاظت از اراضی کشاورزی اجرا می‌شود، اظهار کرد: این طرح برای شناسایی ساخت‌وسازهای غیرمجاز در اراضی کشاورزی در حال انجام است و پنجمین مرحله آن با هدف صیانت از اراضی کشاورزی در شهرستان گناوه اجرا شده است.

وی افزود: شناسایی به‌موقع تخلفات یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های حفاظت از اراضی کشاورزی است، چراکه هرچه ساخت‌وساز در مراحل اولیه شناسایی شود، امکان پیشگیری و برخورد قانونی نیز با سرعت و اثربخشی بیشتری فراهم خواهد شد.

فرمانده یگان حفاظت امور اراضی استان بوشهر با تأکید بر برخورد جدی با متخلفان تصریح کرد: با کسانی که در زمین‌های کشاورزی اقدام به ساخت‌وساز غیرمجاز می‌کنند، با جدیت برخورد خواهد شد و صیانت از اراضی کشاورزی به عنوان یک اولویت دنبال می‌شود.

جمالی‌صفت با اشاره به نقش مردم در شناسایی تخلفات، از شهروندان خواست در صورت مشاهده ساخت‌وسازهای غیرمجاز در اراضی کشاورزی، موضوع را از مسیرهای قانونی اطلاع دهند.

وی خطاب به مردم شهرستان گناوه و دیگر شهروندان استان بوشهر گفت: مردم می‌توانند گزارش‌های خود درباره تخلفات در اراضی کشاورزی را از طریق سامانه ۱۳۱ ثبت کنند یا با عضویت در کانال «همیاران زمین سبز»، گزارش‌های خود را ارسال کنند.

۶۰۰ ساخت‌وساز غیرمجاز شناسایی شد

آمار ارائه‌شده از سوی یگان حفاظت امور اراضی استان بوشهر نشان می‌دهد که برخورد با ساخت‌وسازهای غیرمجاز در استان صرفاً در مرحله هشدار و شناسایی متوقف نشده و در موارد لازم، اقدامات قانونی برای رفع آثار تخلف نیز انجام شده است.

فرمانده یگان حفاظت امور اراضی استان بوشهر در تشریح عملکرد این مجموعه از ابتدای سال جاری تاکنون اظهار کرد: نزدیک به ۱۰۰ مورد قلع و قمع ساخت‌وسازهای غیرمجاز در اراضی کشاورزی انجام شده و حدود ۶۰۰ مورد ساخت‌وساز غیرمجاز نیز شناسایی و برای آن‌ها اخطاریه صادر شده است.

این آمار از یک سو نشان‌دهنده گستردگی مسئله و از سوی دیگر بیانگر اهمیت نظارت مستمر بر اراضی کشاورزی است؛ زیرا فاصله میان احداث نخستین بنا، دیوارکشی، قطعه‌بندی زمین و تبدیل آن به یک مجموعه ساختمانی می‌تواند تعیین‌کننده باشد.

در واقع، فلسفه اجرای طرح‌هایی مانند حکاک را می‌توان در همین نقطه جست‌وجو کرد؛ شناسایی تخلف پیش از آنکه به یک وضعیت تثبیت‌شده تبدیل شود.
جمالی‌صفت همچنین از کشاورزان خواست با صیانت از اراضی خود، زمینه سوءاستفاده افراد سودجو را فراهم نکنند.

وی تأکید کرد: کشاورزان باید از زمین‌های کشاورزی خود حفاظت کنند و آن‌ها را در اختیار افرادی قرار ندهند که قصد دارند با ساخت‌وساز غیرمجاز، تغییر کاربری یا قطعه‌بندی اراضی، سرمایه کشاورزی منطقه را در معرض تهدید قرار دهند.

خرد شدن زمین‌ها؛ تهدیدی فراتر از یک تخلف ساختمانی

یکی از ابعاد مهم ساخت‌وسازهای غیرمجاز در اراضی کشاورزی، مسئله خرد شدن زمین‌ها است؛ پدیده‌ای که ممکن است در ظاهر با فروش یا تفکیک یک قطعه زمین آغاز شود، اما در ادامه به تغییر ماهیت کاربری بخش‌های وسیعی از اراضی منجر شود.

خرد شدن اراضی کشاورزی علاوه بر کاهش سطح زمین‌های قابل کشت، می‌تواند بهره‌وری فعالیت‌ های کشاورزی را نیز کاهش دهد و امکان برنامه‌ریزی برای تولید، استفاده بهینه از منابع آب و اجرای طرح‌های کشاورزی را دشوارتر کند.

از سوی دیگر، گسترش ساخت‌وساز در زمین‌های کشاورزی معمولاً با ایجاد دسترسی‌های جدید، دیوارکشی، قطعه‌بندی و شکل‌گیری تدریجی سکونتگاه‌ها همراه می‌شود؛ روندی که اگر در مراحل نخست متوقف نشود، مقابله با آن در مراحل بعدی دشوارتر و پرهزینه‌تر خواهد بود.

دادستان شهرستان گناوه نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر ضرورت برخورد قانونی با این تخلفات اظهار کرد: در حوزه ساخت‌وسازهای غیرمجاز، وظیفه قانونی بر عهده جهاد کشاورزی است، اما دادستانی نیز در کنار دستگاه متولی، در حوزه پیشگیری و برخورد با مجرمان و متخلفان، اقدامات قانونی و قاطع را انجام می‌دهد.

صادق بارانی افزود: موضوع ساخت‌وساز غیرمجاز در اراضی کشاورزی نیازمند همکاری و هماهنگی دستگاه‌های مختلف است و دستگاه قضائی نیز در چارچوب وظایف قانونی خود، در بحث پیشگیری و برخورد با تخلفات ورود خواهد کرد.

وی با هشدار درباره پیامدهای خرد شدن اراضی کشاورزی تصریح کرد: اگر اراضی کشاورزی خرد شوند و این زمین‌ها به ساخت‌وسازهای غیرمجاز اختصاص پیدا کنند، امنیت غذایی در سال‌های آینده با خطر مواجه خواهد شد.

ضرورت مشارکت مردم در حفاظت از سرمایه کشاورزی

تجربه مدیریت تخلفات در حوزه زمین نشان می‌دهد که صرفاً افزایش اقدامات پس از وقوع تخلف نمی‌تواند پاسخگوی گستردگی مسئله باشد. پیشگیری زمانی مؤثر خواهد بود که شناسایی تخلف در مراحل اولیه، اطلاع‌رسانی عمومی، نظارت دستگاه‌های مسئول و مشارکت مردم همزمان دنبال شود.

در این میان، شهروندانی که در روستاها، مناطق کشاورزی و محدوده‌های پیرامونی شهرها حضور دارند، معمولاً نخستین افرادی هستند که می‌توانند نشانه‌های تغییر کاربری یا ساخت‌وساز غیرمجاز را مشاهده کنند. به همین دلیل، فعال بودن مسیرهای گزارش مردمی و اعتماد شهروندان به سازوکارهای قانونی، می‌تواند نقش مهمی در جلوگیری از توسعه تخلفات داشته باشد.

سامانه ۱۳۱ و ظرفیت «همیاران زمین سبز» از جمله مسیرهایی هستند که برای دریافت گزارش‌های مردمی درباره تخلفات حوزه اراضی کشاورزی مورد تأکید مسئولان قرار گرفته‌اند.

از سوی دیگر، مسئولیت کشاورزان نیز در این فرآیند قابل توجه است. فروش یا واگذاری زمین با هدف قطعه‌بندی و ساخت‌وساز، ممکن است برای مالک در کوتاه‌مدت منفعت اقتصادی داشته باشد، اما در مقیاس منطقه‌ای می‌تواند به کاهش سطح اراضی تولیدکننده و تضعیف ظرفیت کشاورزی منجر شود.

زمین کشاورزی سرمایه‌ای برای نسل‌های آینده

ساخت‌وساز غیرمجاز در اراضی کشاورزی را نمی‌توان صرفاً از زاویه یک تخلف ساختمانی نگاه کرد. پشت هر قطعه زمین کشاورزی، بخشی از ظرفیت تولید، اشتغال، منابع طبیعی و امنیت غذایی آینده قرار دارد و از دست رفتن تدریجی این زمین‌ها ممکن است پیامدهایی ایجاد کند که جبران آن در سال‌های بعد بسیار دشوار باشد.

شناسایی صدها مورد ساخت‌وساز غیرمجاز، نشان می‌دهد که مسئله نیازمند پایش مستمر و حضور میدانی دستگاه‌های مسئول است. در این میان، قلع‌وقمع نزدیک به ۱۰۰ مورد ساخت‌وساز غیرمجاز و صدور اخطاریه برای حدود ۶۰۰ مورد شناسایی‌شده از ابتدای سال جاری، بخشی از اقدامات انجام‌شده در مسیر مقابله با این پدیده است.

با این حال، موفقیت در صیانت از اراضی کشاورزی تنها با برخورد پس از وقوع تخلف محقق نمی‌شود. نقطه اصلی موفقیت، همان جایی است که یک تخلف هنوز به ساخت‌وساز گسترده تبدیل نشده و می‌توان با شناسایی زودهنگام، اطلاع‌رسانی، هشدار و اقدام قانونی، از تغییر کاربری زمین جلوگیری کرد.