حسرت محمودآبادی:

چون اَبر به نوروز رُخ لاله بشُست
                برخیز و به جام باده کن عزم دُرست
کین سبزه که امروز تماشاگه توست
                فردا همه از خاک تو بر خواهد رُست
                                                         (خیام)

نیاکانِ ما سعی بر آن داشتند تا فلسفه زیستن را بی واسطه و در ارتباط مستقیم با طبیعت و نهاد واقعی هستی بر آیندگان روشن سازند. هر آنچه امروز در قالب علم نوین و اکتشافات پُر افتخار انسان مدرن درج گردیده ، ریشه در طول تاریخ و اندیشه گذشتگانمان دارد. جمشید نخستین کسی که در آسمان به پرواز در آمد (به وسیله دیوان) و پس از فرود آمدن مردم آن روز را نوروز نامیدند و جشن گرفتند. بنابراین بنیانگذار نوروز جمشید است. جشن نوروز از همان دوران جمشید با موسیقی و شادی همراه بوده است. دکتر برومند سعید به نقل از روضة الصفا می نویسد: «جمشید علمِ وزن را کشف کرد و فنِ موسیقی و خوانندگی را که خصوصا در نوروز به آن می پرداختند بنیان نهاد.» شواهد آن در ابیات فارسی پیرامونِ موسیقی و خنیاگری که ارتباط تنگاتنگ با پایکوبی دارد نیز مندرج است:

رسمِ عید همایون شها به خدمتِ تو
                  نهاده پیشِ تو هدیه نشاط و لهو و سرور
به رسم عید شها باده مروق نوش
                    به لحنِ بربط و چنگ و چغانه و تنبور
(دیوان مسعود سعد)
نوروز و هر کس هر طرف با دلبری و چنگ و دف
            فیض و غمِ شب های تار با ناله های زارِ حور
(دیوان فیض کاشانی)
بزن مطرب آن سازِ حزین سوز
                         که وقتِ شادی است و روزِ نوروز
نوای تو که از نوروز باشد
                              نشاط افروز و محنت سوز باشد

(پنج گنج)

نام برخی از آهنگ های نوروزی نیز به دست ما رسیده است:

1ـ بادِ نوروز: لغت نامه دهخدا می نویسد: «نام لحنی باشد از موسیقی»
۲ـ سازِ نوروز: «نامِ لحنِ دوم است از سی لحنِ باربد»
چو در پرده کشیدی سازِ نوروز
به نوروزی نشستی دولت آن روز
(خسرو و شیرین)
3ـ پرده نوروز: نام نوایی ست در موسیقی، احتمالا در جشن های پیروزی و فتح به کار می رود. از آن جا که جشنِ نوروز نیز پیروزی جمشید بر دیوان است از این رو این دستگاه در نوروز نواخته می شده است:
در پرده نوروز بدین وزن و غزل گفت
                             وزنی که همه مطلع فتح و ظفر آمد
۴ـ نغمه عشاق: این دستگاهِ موسیقی نیز به نوروز مربوط می شود احتمالا در نوروز نواخته می شده است. نام دیگرِ این دستگاه بانگِ عشاق، پرده عشاق، نوبتِ عشاق نیز گفته شده است:
نغمه عشاق از نوروز خوش باشد ولیک
ای دریغ ار عیشِ ما را دست می دادی ادات
                                           (دیوان خواجو)
چو کردی مطرب از نوروز آهنگ
                          شنیدی بانگِ عشاق از دلِ تنگ
(گل و نوروز)

5ـ نوروزِ جلالی: احتمال می رود یکی از دستگاه های موسیقی باشد که در نوروز نواخته می شده است:
می اندر مجلسِ آصف به نوروزِ جلالی نوش
که بخشد جرعه ی جامت جهان را سازِ نوروزی
(دیوان حافظ)
و اما یکی از کهن ترین نمودهای به جای مانده از فرهنگ باستانی اقوام، رقص و پایکوبی ست که چنان که اشاره رفت با موسیقی ارتباط دارد و در نوروز توامان اجرا می شده است. در «آدم ها و آیین ها» چنین آمده است: «در آن روز [نوروز] به مجردِ پایانِ مراسم سلام جشن و سرور مردم تازه آغاز می شد، در میدان قصر ریسمان بازها، " رقاصانِ مردمی "، هر هنری که در چنته داشتند به مردم نشان می دادند....».
ما راست یکی عیدی ، عیدی و چسان عیدی
                         در شادی ما رقصان شده حورانند
(دیوان سلطان ولد)

در سیاحت نامه شاردن چنین آمده است: «در اصفهان در همه ی روزهای عید در مقابلِ کاخِ شاهنشاه مراسمِ " سرور با رقص " و طرب و آتش بازی صحنه های کمدی بمانند هفته بازار برگزار می گردد.»

در همین حرکات می توان به جزئی ترین و ظریف ترین افکار و احساسات آن قوم پی برد. رقص همچنین می تواند یکی از موارد بیان مطالب ، روایت و داستان یا واقعه ای باشد. جایی که واژه و کلمه برای بروز و انتقال احساس کافی نیست و یا نمی تواند با دیگر ملل ارتباط برقرار سازد ، رقص می تواند جای زبان را گرفته و با حرکات بدن منظور خود را بیان دارد. هنری دیرین که از دیرباز در قبایل بدوی و ملل مختلف موجب بروز افکار، احساسات و حالت های درونی انسان گردید. سوزان لنگرد درباره تحولِ زبان و ژست های مفهوم دار و اینکه آدمیان برخی اداها و حرکات را برای بیان مفهوم ها به کار گرفتند، نوشته است: کم کم به کاربردن ژست های مفهوم دار و شکلک در آوردن و ادای برخی اصوات گلویی و اجرای حرکات برای تقویت معنی آنها منجر به پدید آمدنِ رقص شد به منظور بیان داستانی یا رساندن خبری. تد شاون می گوید: با پیشرفت و پیچیده شدن فرهنگ و تمدن بر وسعت دامنه مفاهیم و شیوه بیان آنها افزوده شد. برای بیان داستان یک شکار یا سفرِ بسیاری مفاهیم باریک را می بایستی با ژست و حرکات برسانند. رسم بر این جاری شد که در آغاز پیکار و پس از پیروزی و در عروسی و تولد و تعمید و نام گذاری و تدفین رقص کنند.
بی گمان یکی از انگیزه های آدمیان بدوی به پرداختنِ رقص، همانا حرکات رقص گونه و رقص وار جانواران بود زیرا بسیاری از پرندگان به ویژه برای جفت یابی و حشرات و گیاهان در معرض باد و حتی ماهیان حرکاتی دارند که بیننده را به یاد رقص می اندازد و می توان گفت الهام رقص از مشاهدات انسان در طبیعت به وجود آمد. جورج والد ، استادِ زیست شناسی دانشگاه هاروارد متوجه شد بسیاری از رفتارهای آدمیان از جنبش های جانوران سرچشمه گرفته است. مثلا ترس و خشم از لزوم آماده ساختن برای دست زدن به کاری بی درنگ و شدید مانند پیکار و رزم با کسی یا گریز، سرچشمه می گیرد. همچنین برخی حرکات زنبوران را  از شیوه رفتار اجتماعی و به منظور دادن اطلاع و اخذ تصمیم می داند. تشریح این موضوع مبتنی است بر فعالیت های یک پژوهنده استرالیایی به نام کارل فون فریش که دریافت بعضی حرکات تکراری رقص وارِ زنبوران برای آگاه ساختن دیگران از یک منبع بزرگ شیره گل بود و هر گاه جای مناسبی برای کندو یافتند باز می گردند و در برابر انبوه زنبوران می رقصند. منظور انسان بدوی از تقلید حیوانات، قسمتی برای داستان پردازی و تجسم حکایت یا برای ایجاد سرگرمی و یا بازگو کردن ماجرایی بوده است. همچنانکه از جانوران در اساطیر و داستان های افسانه ای یاد شده و بارها در کنده کاری ها و نقاشی ها صورت و یا کامل آن ها را نگاشته اند. همچنین رقص بسیاری از مردم بدوی هم می تواند تقلیدی از حرکاتِ رقص وارِ حیوانات باشد. هاکنسون می گوید:  هنر بدوی نمودار سازنده و قراردادی و قابل فهم گروهی است که اثر هنری برای ایشان فراهم شده است. هنرمند ، خانه و لوازم آن را تزئین می کند و رسوم مربوط به تولد و بلوغ و ازدواج و یادنیاکان و شکار و فصلِ درو وجنگ را ترتیب می دهد. هنرمند بدوی در واقع پیشه ور است او با اجتماع خویش پیوندی ضروری دارد در حالی که در اجتماع ما هنرمند متخصص است و بیگانه با قراردادهای اجتماع خویش. در اجتماع بدوی هنر ضرورت است و تنها وسیله حظ و التذاذ نیست.

هنر اثری زیبا می آفریند که هم لذت بخش است و هم ضروری و پدیده ای است ، سودمند برای اجتماع و هنرمند و پیشه ور از طریق آن با دیگر اعضای جامعه در استفاده از اثر خویش معمولا در رقص و رسوم و ضیافت ها شریک می شود. در دهه سوم قرن بیستم برخی رقص ها برای درمان بیماری ها به کار می رفت که مهمترین آنها آوازهای درمانی قبیله ناواهو است. حال می رسیم به رقص ایرانی که بدور از حرکات خلسه وار و جنون آمیز و با معانی عرفانی، رزمی / حماسی ، احساسی / عاشقانه جزء رقص های سازگار محسوب می شود. رقص را به دو گونه ناسازگار و سازگار تقسیم کرده اند. رقص ناسازگار آنهایی هستند که رقاص خویشتن را به حالت های هیجانی و جذبه ای عصبی فوق العاده می اندازد. سرود و آواز با نفس های به شماره افتاده خوانده و حرکات شدید و خارج از اراده صورت می گیرد. حرکات وحشیانه و عجیب و پرشور که در حالت بیخود شدن و ناآگاهی و تسلیم شوریدگی اتفاق می افتاد. رقص سازگار با تن آن است که تن را دچار حقارت یا تنزل نمی کند بلکه آنرا بر می کشد. رقاص با حرکات مکرر به آستانه شور و جذبه می رسد. رقص پر قدرت است با حرکات انعکاسی و خود به خود نیرومند و هر عضله تا حداکثر امکان کشیده می شود چون حرکات جنگاوری. در بسیاری از فرهنگ های کهن، اساطیر را نمودار می سازند که بیشتر مشتمل است بر جنگ نیک یا بد یا خیر و شر و زندگی و مرگ:

بر سر تربت من با می و مطرب بنشین
                  تا به بویت ز لحد رقص کنان برخیزم
خیز و بالا بنما ای بُت شیرین حرکات
                کز سر جان و جهان دست فشان برخیزم
(حافظ)

رقص در آیین ما جایگاهِ ویژه خود را دارد و در هر قوم با پوشش و ریتم و حرکاتی پر معنا ، نمود فرهنگ و باور های آن قوم می باشد. مردم کُرد با تنوع در رنگ لباس که نشان از ذوق آنان به زندگی و طبیعت است، مرد و زن دست در دست یکدیگر و برابر، رقصی را به نمایش می گذارند که نشان از فرهنگ کهن آنان است. در شمال این مرز پُر گهر، مردان با صفا و زنان پرشور و پرتلاش با لباس هایی رنگارنگ که نشان از سرسبزی و خرمی آنان است، در مناسبت ها و جشن ها رقص خود را به نمایش می گذارند همینطور در خراسان و لرستان، ترکمن و جنوب و دیگر نقاط ایران بزرگمان. نوروز که همچنان در قلب و اندیشه ایرانیان نشان نوزایی و تولدی دوباره است همان بهانه ای ست که مردم را به شور و پایکوبی فرا می خواند. وقتی سرما جای خود را به گرمای خورشید داده و برف می رود تا شکوفه ها بذر امید در دل ها بکارند و خانه ها از غبار زدوده و بوی تازگی و دمیدن در خشت خشتِ آن جای می گیرد، باید بر گور غم ها و اندوهِ  نداشتن ها رقصید که این خود هنری ست با شکوه. بسیار تلاش می شود که آیین های ما را از بین برده و جایش یک مشت خرده فرهنگ بی اصل و اساس قرار دهند اما نوروز ماند چرا که نوید بخش امید، روشنایی، زایش دوباره زمین و طبیعت است همانکه با زیستن ما پیوندی ناگسستنی دارد. نوروز که جشنی ست  بین المللی در کشورهایی چون، آذربایجان، آلبانی، قزاقستان، افغانستان، تاجیکستان، ترکمنستان، ازبکستان  برگزار می شود و رقص و پایکوبی به ویژه در خیابان ها نشان از این است که این شور و شادی را در کنار یکدیگر و باهم شریک شوند. برخی کشورهای دیگر نیز به دلیل مهاجرت ایرانیان تا حدودی با آیین نوروز آشنایی دارند. نوروز که نوید بخش تحولِ سال نو می باشد با سمبل ها و نمادهای بر جای مانده،  موجب تحول در رفتار و نگرش و زندگی انسان ها می شود از جمله مردم آذربایجان بر این باورند که صلح دوستی و انسانیت خود را از جشن نوروز دارند. جشن نوروز و پایکوبی در آن روز گاهی تبدیل به نوعی اعتراض سیاسی نیز می شود که با رقصی نمادین پیام خود را ابراز می دارند. در کُردستان عراق، کُردها  با پوشیدن جامانه( نوعی شال سیاه و سفید ) با رقص در صفی منظم، دست در دست یکدیگر و شانه به شانه هم، به نوعی اتحاد و همبستگی خود را نشان می دهند و همگرایی احزاب را با رقص خود، نشان می دهند. پیام و مفاهیم در رقص های مختلف ایرانی، بحثی ست دراز دامن و نیازمند تحقیقات گسترده چرا که رقص برخلاف تصور تنگ نظران، وجه ی گوناگون دارد و هنری ست برای بروز احساسات و عواطف ظریف که گاه زبان از بیان آن الکن است. حال این زبان بدن باید موشکافانه مورد بررسی قرار گیرد که هر گوشه ایران، رازی دارد برای کشف و گنجی دارد برای نمایان شدن،  آنهم در روزگاری که بیش از هر زمان به پایکوبی نیاز داریم  تا شادی را چون گذشته گان بر کوی برزن آزادانه به رقص درآوریم.
غبار غم برود حال خوش شود...

سرچشمه ها:

برومند سعید، جواد (۱۳۸۸)، نوروزِ جمشید، چاپ دوم، انتشارات توس
کراوس، ریچارد، رقص در فرهنگ های بدوی