حسرت محمودآبادی:

در بخش نخست شمه ای از خصوصیات منظومه درخت آسوریک را نشان دادیم. اکنون بیشتر به این مهم خواهیم پرداخت. یکی دیگر از ویژگی های این منظومه مشخص بودن تعابیر و ایجاز و سادگی بیان است که ابتدایی ترین منطق را به دور از پیچیدگی های ذهن بیان کرده و به آثار فولکوریک نزدیک می سازد . با توجه به نظریه ابن خلدون مبنی بر اینکه تاریخ را دوره ای دانسته و به گردش ادوار در تاریخ معتقد است شاید پیروزی بُز تنها یک روی سکه باشد و به نظر دریچه ای رو به  تفکر و اندیشه و واکاوی  بیشتر در آن دوران را گشوده است .

طبیعت در آیین مهر نقش به سزایی داشته و عمده آیین های آنان بر پایه همین موضوع است برای مثال درخت در اعتقاد و باورها سمبل حیات و زندگی جاوید ، نماد باروری و زایش و نیز خرد و دانش بوده است در یسنا نیز بر اهمیت سبز نگه داشتن‌جهان تایید شده است و بنا بر قانون (( اشیا)) آدمیان را ملزم داشته تا جهان را سبز و آباد نگه دارند شاید دلیل عمده انتخاب شخصیت های اصلی داستان ( بُز و درخت خرما ) و شکل گیری مناظره و کِش و قوس گفتمان از دو سمبل طبیعی ، گواه همین طبیعت گرایی ( ناتورالیسم ) باشد .‌ هر چند گمان می رود که بُز و درخت خرما نماینده دو گونه تمدن  هستند که پیشتر هم مطرح شد  ولی باخت درخت در مناظره که نماینده آسوریان محسوب می شود همه ماجرا نیست . بُز به دلیل پویایی و جنبش و حرکت در مواجه با میخکوب شدن درخت در زمین به برتری می رسد اما نمی توان نقش و اهمیت و ارزش درخت را در اعتقاد و زندگی مردم آن زمان نادیده گرفت .درخت هم از نگاه آنیمیسم ها ( روح باوری) و هم دیگر ادیان ، مهم تلقی میشده و دارای روح و جان و چقدر آن باور در شکل گیری نگاه انسان امروز به درختان و طبیعت و زنده بودن آنان موثر بوده است . درخت رشد می کند ، نفس می کشد ، به آب و غذا نیاز دارد با بیان این نکات شاید بتوان چنین گفت که قدری شتاب زده است اگر بگوییم پیروزی بُز چون نماد حرکت و پویایی ست پس حتمی ست و اینجاست که نقش و اهمیت درخت را با آن ارزش و جایگاه در نزد ایرانیان کم جلوه می کند . جا دارد به طور خلاصه نقش و اهمیت درخت و بُز را در گذشته بررسی کنیم .درخت مظهر باروری و یکی از عناصر طبیعی است که در زندگی بشر از گذشته تاکنون نقش به سزایی داشته و از تنه و شاخ و برگ و ثمر آن گرفته تا نقش آن در میان اقوام گوناگون که موجب خلق داستان های فولکور و افسانه ای گردیده است . درخت زندگی  ، درخت مقدس ، درخت سخن گو از این دست باورهاست.

نباتات و روییدنی ها (درخت و گیاه) به طرزِ حیرت آوری در همه ی سطوح هنری و فرهنگی و اجتماعی و لایه های ناخودآگاه و خودآگاه ذهن و اندیشه و روان انسان ها در طول تاریخ حضور داشته و دارند. درختان در همه ی نمودهای زندگی انسان از عرفان و مناسک و بُن مایه های اساطیری جهان کهن ، جدید ، شعر و داستان و نوول نمود دارند. یکی از اشکال پیوند های حیات انسان با گیاهان اعتقاد به سپندینگی درختان است که بسیار با اهمیت جلوه می کند. گیاهان به عنوان نمادهای روانی و مقدس برانگیختگی وجدان اساطیری انسان در پیوند با یزدان و الوهیت هستند. درختان با ریشه های فرو رفته در زمین و شاخه های برکشیده به آسمان و گرایش به بالاست و با سه دنیای زیرین (دوزخ) میانی (برزخ) و (برین) مرتبط است. در بررسی اسطوره های موازی نسبت میان خدایان و درختان می توان به نسبت (آتیس با صنوبر) و (ازیریس با سرو) و (ژوپیتر با بلوط) و (آپولون با درخت غار) اشاره کرد. درخت به موجب حیات چرخه ای یا افزایندگی و کاهندگی نوع هستی خود و دورانی یعنی حرکت از دانه ی کاشته شده به ریشه ، ساقه ، تنه ، شاخه ، میوه ، و تداوم این حیات در چرخش مداوم تصویری از زندگی پایان ناپذیر و نماد جاودانگی و ابدی بودن را به نمایش می گذارد.

این چرخه ی حیات و مرگِ درختان نشانگر رستاخیز و مرگ و تجدید حیات است که یکی از آموزه های بنیادین ادیان و کتبِ مقدس می باشد. میرچا الیاده اسطوره شناس بزرگ رومانیایی می گوید: درخت به مثابه ی محور در عالم در مرکز عالم واقع است و پیوندِ آسمان و زمین و تمثیلی ست از انسانی که ریشه در خاک دارد و هوایِ عروج به آسمان. درختِ مقدس بیشتر رمز است تا شیی عبادی و رونوشتی از درخت واقعی و این مطلب از دوران بسیار کهن در اندیشه ی ایرانی قوام گرفته است.

 و اما نقش بُز در آیین ایرانی ، سنگ نگاره ها یا هنرهای صخره ای کهن ترین آثار تاریخی ، هنری به جا مانده از بشر هستند با بررسی و پژوهش بر روی سنگ نگاره ها در ایران نشان می دهد نقش اکثر آنها را بُز کوهی تشکیل می دهد به نقل از محمود ناصری فرد ، متخصص نقوش صخره ای در ایران ، نقش بُز کوهی نماد ایران باستان یا مضمون آبخواهی ، زایندگی ، فراوانی نعمت و محافظت است .بُز را به تعبیری یک فرشته می دانند که در مواقع سختی از او کمک خواسته اند و ریشه این باور بر می گردد به یکی از اسطوره های ایران باستان ، بر اساس این داستان نخستین انسان روی زمین کیومرث بود که در شاهنامه فردوسی از آن به عنوان نخستین پادشاه نام برده شده است که در نبرد با اهریمن زشتی ها کشته می شود و دو قطره خون او بر زمین می چکد و از آن یک بوته ریواس دو شاخه می روید از یک شاخه پسری به نام مشی و از شاخه دیگر دختر زیبایی با نام مشیانه متولد می شوند و چون غذا خوردن نمی دانستند خداوند فرشته ای در قالب بُز کوهی سفید رنگ می فرستد تا به آنها شیر دهد . بُز کوهی در باور مردم ایران مظهر فرشته ای ست که خداوند برای بقا و ادامه حیات بشر فرستاده است . بُز کوهی همچنین برای ایرانیان نوعی مانیفست بوده که رویکردی مقدس داشته است .

پد نامه ی یزدان
درختی رست است تراوشثر و آسوریک
بنش خوشک است سرشی هست ترر
شیرین بار آورتن
مرته ه مان وسناد

کتاب آسوریک سروده ای ست در تبیین مردم شناسی دوره ای از ایران باستان ، هر چند مردم شناسی‌ دوره ای مشخص نیاز به بازخوانی تاریخ آن سرزمین و تنوع اقلیم ، نژاد ، زبان ، فرهنگ ، باورها و اعتقادات و مواردی از این دست دارد و اگر بناست مردم شناسی و تحقیق در این مورد جامع باشد باید درحوزه های گوناگون و دامنه وسیعی صورت گیرد اما حوزه ادبیات و بررسی و پژوهش در آن می تواند نمودهای فرهنگی ، اجتماعی ، نحوه نگرش و چگونه زیستن مردم را روشن سازد و در واقع می توان از ادبیات پلی زد به انسان شناسی. بُز در منظومه ی درخت آسوریک را می توان نمودی از جوامع کوچنده ی شکارگر و دامدار در نظر گرفت و درخت را نمودی از جوامع کشاورز و یکجانشینی تصور کرد. توالی مداومت اختلاف دامداران کوچ نشین و یکجانشین از دلایل باقی ماندن این منظومه تاکنون دانستو این که امروز متن این مناظره و مفاخره به زبان پهلوی به دست ما رسیده است را باید از آن روی دانست که شرحِ این تضاد کهن میان دو جامعه همواره بر زبان مردم در طول تاریخ جاری بوده است و در دوران پسین به زبان پهلوی اشکانی ثبت گردید. منظومه ی درخت آسوریک سندی مبتنی بر مناقشه دینی و قومی و هویتی تمدن دامداری و کوچ نشین و کوه نشینان غرب ایران با تمدن کشاورزی و یکجانشینی ساکنان میان رودان (بین النهرین) بوده است. آنچه موجب شناخت ما از خود می شود شناختِ گذشتگان در گذشته ست و آنچه این را به بهترین و کامل ترین شکل میسر می کند مطالعه است ، کتاب های کهن پارسی  ریشه های سترگ ما ایرانیان است و مطالعه آنان موجب شناخت و درک ما از گذشته پر افتخار سرزمینمان .