مهدی بردبار:

در مقاله ی " از شاهنامه تا خداینامه " نوشته ی دکتر خالقی مطلق از نولدکه نقل شده که پادشاهیِ اسکندر در خداینامه نیامده است بلکه " داستانِ اسکندر " اثر کالیستنس دروغین به وسیله ی یکی از نسطوریانِ ایرانی در سده ی هفدهم میلادی از یونانی به پارسی میانه و در همان سده از پارسی میانه به سریانی و بارِ دیگر از پارسی میانه به عربی و از عربی به فارسی ترجمه شده بود و از آن جا به شاهنامه ی ابومنصوری راه یافته و سپس اساسِ نظمِ فردوسی و ترجمه ی ثعالبی در غررالسیر قرار گرفت. در پادشاهیِ دارا اسکندر دشمنِ ایران است و از او به خوبی یاد نشده است ولی پس از مرگِ دارا چون اسکندر به پادشاهیِ ایران می رسد پادشاهی بزرگ و تواناست که همه جا پیروز است و عجایب و غرایب می بیند و کارهایِ شگفت انگیز از او سر می زند. برخی از کارهای او در " رمانِ اسکندر " نیست ، افزوده ی مترجمِ ایرانی همچنین مترجمِ عربی یا عربی به فارسی مطالبی اسلامی بر داستان افزوده است. هنگامِ سوگواری بر مرگِ او نیز برخی نظریاتِ منفی ایرانی نسبت به اسکندر درونِ داستان شده است:
دگر گفت: بی دستگاه آن بُوَد
که ریزنده ی خونِ شاهان بُوَد!(...)
که خونِ بزرگان چرا ریختی
به سختی به گنج اندر آویختی
ولی نفوذ این اندک نظرِ منفی درباره ی اسکندر چیزی از عظمت و قدرتی که در کلِ داستان به او نسبت داده اند و به هیچ روی منفی هم نیست ، چون منشأ آن " رمانِ اسکندر " است ، نمی کاهد. به ویژه این که پیش از آن در پادشاهیِ داراب نیز اسکندر را از سوی مادرْ ایرانی کرده بودند (داراب بیت ۴۳ - ۱۲۵) تا به پادشاهی او بر ایران نیم مشروعیتی داده باشند(...). تردیدی نیست که با یک چنین نظریاتِ منفی (در بخش تاریخی شاهنامه) که اسکندر را دشمنِ ناپاک زاده ی دوزخی و ویران کننده ی ایران یعنی در واقع همان " اسکندرِ گجستگ " نامیده اند ، دیگر پذیرفتنِ شرحِ پادشاهیِ او بر ایران و آن هم از راهِ یک اثر بیگانه یعنی " رمانِ اسکندر " که در تاریخ نگاریِ سنتی ایرانیان جایی نداشت امکان پذیر نبود ، بلکه این کار ، چنان که به دلایلِ دیگری نیز که نولدکه برشمرده است قطعی ست ، در دوره ی اسلامی انجام گرفته بود ، چنان که در همین دوره است که سپس اسکندر به پایه ی دانایِ مطلق و نیم پیامبر نیز می رسد.
نگارنده بر آن است که نشان دهد روایت داراب و ناهید و زادنِ اسکندر و مشروعیت پادشاهیِ اسکندر نزدِ ایرانیان و در شاهنامه با متون تاریخی کاملا مطابقت دارد. و نیز این ایرانیان نبوده اند که روایتی از خود برساخته اند تا اسکندر مقدونی را ایرانی جلوه دهند و از این رهگذر مشروعیتی به پادشاهی وی بدهند.
چنان که در شاهنامه آمده است داراب از قیصرِ روم دختر او را که " ناهید " نام داشت خواستگاری می کند و سپس طی مراحلی با وی ازدواج کرده اما به سببِ بویِ بدِ دهان ناهید (که البته پزشکان با دارویی گیاهی به نامِ اسکندر سعی بر برطرف کردن بوی بد دهان ناهید داشتند) از او دلسرد می شود و او را دوباره نزد قیصرِ روم می فرستد و در آنجا ناهید که از داراب باردار بوده است اسکندر را می زاید.

نخست باید اشاره کرد که نگارنده سر در گم است که به چه دلیل خالقی مطلق چنین اظهار داشته که " به ویژه این که پیش از آن در پادشاهیِ داراب نیز اسکندر را از سویِ مادر ایرانی کرده بودند تا به پادشاهیِ او نیم مشروعیتی داده باشند! ". چه اینکه مادرِ اسکندر چنان که در شاهنامه آمده است دخترِ قیصر روم یعنی " ناهید " بوده و پدرِ او داراب پادشاهِ ایران بوده است که همین خود به تنهایی می تواند مشروعیتی برایِ پادشاهی وی باشد:
چو بشنید آزادگان را بخواند
همه داستان ها پیشِ ایشان براند ،
چه بینید - گفت - اندرین گفت و گوی؟
بجوید همی فیلقوس آب روی!
همه مهتران خواندند آفرین
که ای شاهِ بینادلِ پاک دین ،
شهنشاه بر مهتران مهترست!
زِ کار آن گزیند کجا درخورست!
یکی دختری دارد این نامدار
به بالایِ سرو و به رُخ چون بهار!(...)
فرستاده ی روم را خواند شاه
بگفت آنچِ بشنید از آن نیک خواه
" بدو گفت: رو پیشِ قیصر بگوی
که گر جست خواهی همی آب روی
پسِ پرده ی تو یکی دخترست
که بر تارَکِ بانوان افسرست!
نگاری که ناهید خوانی وُرا
بر اورنگِ زرّین نشانی وُرا!
به من دِه ، وُ بفرست با باژِ روم
چو خواهی که بی رنج مانی به بوم

دوم این که به گفته ی امیر مهدی بدیع اسکندر مقدونی هنگامی که بر هخامنشیان پیروز شده بود: " اسکندر با به زنی گرفتنِ دخترِ شاهِ بزرگ قصدش مشروعیت بخشیدن به جانشینیِ خود در پادشاهیِ هخامنشیان بود که می خواست وارثِ حقیقی آنان باشد. آن هم نه به مثابه ی شاهِ مقدونی ، نه حتی همچون سرکرده ی برگزیده ی یونانیان ، بلکه به مثابه ی شاهِ بزرگ. "
به همین منوال در شاهنامه نیز اسکندر (یعنی اسکندری که مانند اسکندرِ تاریخی که تماما ایرانی شد ایرانی بود) روشنک دختر دارا را به سفارش وی هنگامِ مرگ به زنی می گیرد:
زِ من پاک تن دخترِ من بخواه
بدارش به آرام در پیشگاه ،
کجا مادرش روشنک نام کرد
جهان را بدو شاد و پَدرام کرد!
بنابراین هیچ نیازی نبوده است که ایرانیان برای مشروعیت بخشیدن به پادشاهیِ اسکندر در ایران نسبِ او یا اجدادِ او را ایرانی کنند زیرا همین که وی در تاریخ با دخترِ شاه بزرگ (داریوش سوم) و در شاهنامه با روشنک دختر دارا ازدواج کرده است برای مشروعیت بخشیدن به پادشاهی او کافی بوده است.
دوم این که چنان که در متن تواریخِ هرودوت آمده است اجداد و نیاکانِ اسکندر مقدونی مانند شاهنامه با ایرانیان خویشاوندی سببی داشته اند. برای باز کردن این مسئله به کتابِ یونانیان و بربرها نوشته ی دکتر امیر مهدی بدیع خواهیم مراجعه خواهیم کرد.
هرودوت چنین می نویسد: ماردونیوس (مردونیه که بزرگترین ژنرال هخامنشی در یورش خشایارشا به یونان بود) شاهِ مقدونیه (یعنی الکساندرِ پسرِ آمونتاس) را فرستاد " از یک سو به این علت که او با پارسیان خویشاوندی سببی داشت: بوبارِسِ پارسی با گوگایه خواهرِ الکساندر ازدواج کرده بود و پسری داشتند که در آسیا می زیست و به اسمِ جدِ مادریِ خود آمونتاس نام داشت و به عنوانِ بخششِ شاهانه از عایداتِ آلابندا شهرِ مهمِ فریگیه بهره مند بود. "
در مجلدِ پانزدهم کتاب یونانیان و بربرها که شرحِ فهرست و پیوست هایِ این است در بخشِ " نمایه ی کسان ذیلِ دو نامِ " آمونتاس " چنین آمده است:
۱- آمونتاس ، پسرِ گاگویه و بوبارِس ، در نتیجه ، خواهرزاده ی الکساندرِ مقدونی (یعنی الکساندرِ اول مقدونی. نگارنده)
۲- آمونتاس نامِ پدرِ فیلیپِ مقدونی (این فیلیپِ مقدونی همان فیلیپِ دوم مقدونی پدرِ اسکندرِ مقدونی یعنی الکساندرِ سوم مقدونی بود. نگارنده)
بنابر آن چه گذشت با توجه به متنِ تواریخِ هرودوت نیاکان و اجدادِ اسکندر مقدونی با ایرانیان خویشاوندی سببی داشته اند چنان که در شاهنامه نیز پدرِ ناهید (فیلقوس) با ایرانیان خویشاوندی سببی داشته است:
فرستاده بشنید و آمد چو باد
به قیصر بر آن گفت ها کرد یاد
بدان شاد شد فیلقوس و سپاه
که داماد باشد مرو را چو شاه(...)
بفرمود تا راه را ساختند
زِ هر کار دل ها بپرداختند ،
برفتند با دخترِ شهریار
گرانمایگان هر یکی با نثار(...)
" سُقُف خوب رُخ را به دارا سپرد
گُهرها به گنجورِ او برشمرد "
و اما یادآوری چند نکته ضروری ست. یکی این که مقدونیان و پادشاهِ آن ها در یورش خشایارشا به یونان در واقع هواخواه ایرانیان بودند چنان که دکتر امیر مهدی بدیع در جایی ذیل روایت حمله ی اسکندر مقدونی به ایران چنین نگاشته است: " خوب است فراموش نکنیم که این مقدونیان نوادگانِ همان کسانی بودند که هنگامِ تسخیرِ یونان به وسیله ی خشایارشا جزوِ وفادارترین متحدانِ او محسوب می شدند. شاهِ مقدونیه ، که در آن زمان نیز آلکساندر نام داشت ، حتی عاملِ پیوند و قاصدی زبان آور بود که تا جایی که در توان داشت می کوشید تا آتن و آتنی ها را به اردویِ متحدانِ شوش ملحق سازد. " چنان که هرودوت نیز در تواریخ چنین می نویسد: " وقتی آلکساندر پسرِ آمونتاس به عنوان فرستاده ی ماردونیوس (بزرگترین ژنرال خشایارشا) به آتن رسید خطاب به آتنی ها گفت: ماردونیوس به من چنین گفته است: ما حاضریم تمامِ صدماتی را که آتنی ها به ما رسانده اند بر آنان ببخشاییم.(...) بنابراین به شما می گویم اکنون چرا این دیوانگی را می کنید و بر ضدِ شاه (خشایارشا) به جنگ برمی خیزید؟ شما هرگز او را شکست نتوانید داد زیرا که تواناییِ آن را ندارید که تا آخرین دم پایداری کنید. شما عظمتِ سپاهِ شاهی را دیده اید و قدرت و حدود و دستاوردهای آن را می دانید (...) [آلکساندر می افزاید] ای آتنیان این چیزی بود که ماردونیوس مرا مامور کرد به شما بگویم " اما تمنای خودِ من آن است که (...) با خواسته های ماردونیوس موافقت کنید زیرا که به نظرِ من شما هرگز قدرتِ آن را ندارید که برای همیشه با شاهِ ایران در جنگ باشید. اگر چنین احتمالی در نظرم بعید نمی نمود ممکن نبود این ماموریت را به عهده بگیرم. اقتدارِ شاه از قدرتِ بشری افزون است و او بیش از آنچه بتوان پنداشت دستی نیرومند دارد. بنابراین اگر اکنون که شرایطِ مساعدی به شما پیشنهاد شده است فورا با او سازش نکنید از اندیشه ی عاقبتِ کارِ شما که بیش از دیگر از اعضایِ اتحادیه (یونان) در خطر هستید بر خود می لرزم و فقط شما گرفتار خواهید شد ، زیرا که وطنِ شما به سرزمینِ بی سکنه ای مبدل خواهد شد ، از این رو تقاضا دارم رضایتِ خود را اعلام دارید (...) شاهِ بزرگ (خشایارشا) از میانِ تمامِ طوایفِ یونانی تنها شما را برگزیده و اظهارِ علاقه کرده و گفته است که حاضر است گذشته ها را فراموش کند و از این پس دوستیِ شما را با آغوشِ باز بپذیرد. "
این مطلب به خوبی نشان می دهد که ایرانیان خاطره ی اقداماتِ وفادارانه ی اجدادِ اسکندر مقدونی در حمله ی خشایارشا به یونان را فراموش نکرده اند بخصوص آن که کالیستنس مورخ و فیلسوفِ یونانی (نویسنده ی رمانِ اسکندر) که یکی از ملازمان اسکندرِ مقدونی در حمله به ایران بوده است نمی توانسته از این مسئله بی خبر باشد که نیاکان اسکندر با ایرانیان خویشاوندی سببی داشته اند از این خویشاوندی حتی پسری با نام آمونتاس وجود داشته که در آسیا (سرزمین های تحتِ تسلطِ هخامنشیان) زندگی می کرده است.
چنان که اشاره رفت خاطره ی وفاداری پادشاهان مقدونی و اجداد اسکندر مقدونی به ایرانیان در یورش به یونان و البته خویشاوندی سببی ایرانیان با پادشاهان مقدونی (ازدواج گوگایه خواهر آلکساندر اول مقدونی با بوبارِس پارسی و فرزندشان آمونتاس) نزد ایرانی ها در دوره های بعدی پایدار مانده است و بعدها در روایات تاریخ سنتی ایران به آن شکلی در آمده که در شاهنامه و مثلا حبیب السیر نوشته ی غیاث الدین خواندمیر و تاریخ طبری می بینیم نه اینکه ایرانیان صرفا به دلیل این نتوانسته اند ببینند بیگانه ای بر ایران فرمانروایی کرده و این را نتوانسته اند بپذیرند یا هر شَوَند دیگری مانند این ، ویژگیِ ایرانی بودن را در شاهنامه به اسکندر داده باشند.

مهدی بُردبار نویسنده ، شاهنامه پژوه و پژوهشگر

بُن مایه:

بدیع ، امیر مهدی (۱۳۸۷) ، یونانیان و بربرها مجلدهای چهارم و ششم و پانزدهم ، انتشارات توس
خالقی مطلق ، جلال (۱۳۹۳) ، شاهنامه ، فردوسی ، ابوالقاسم ، دفترِ پنجم ، انتشارات دایرة المعارف بزرگ اسلامی
خالقی مطلق ، جلال ، (۱۳۹۷) ، جای پای سال ها ، مقالاتِ جای رستم ، آرش ، اسپندیار ، گشتاسپ ، جاماسپ ، اسکندر در خداینامه ، انتشارات همیشه
هرودوت ، تواریخ ، کتابِ هشتم ، بند ۱۳۶