اصغر علی خانی:

"ایام محبس"(۱۳۰۱) نوشته ی "علی دشتی"(۱۲۷۳-کربلا، ۱۳۶۰- تهران)

نام علی دشتی مرادف است با روزنامه نگاری، ترجمه، نقد آثار ادبی کلاسیک و مهم تر ؛ سیاستمداری و یک زندگی پرماجرا، ماکیاولیستی و بحث برانگیز به گونه ای که موافقان و مخالفان خوشایندترین و ناخوشایندترین تعبیرات را در مورد او به کار برده اند.

ورود دشتی به عالم سیاست، هم چنان که شهرت را برایش به همراه داشت و پیام آور طی کردن پله های ترقی و رسیدن به مناصب مهم مملکتی در سال های بعد بود؛ روی تلخ هم داشت که دشتی از آن بی نصیب نماند.آغاز ورود دشتی به دنیای سیاست برایش خوش یمن نبود، به دلیل مخالفت با قرار داد ۱۹۱۹ عذاب سه ماه حبس را به جان خرید. خود ایشان در این رابطه می گویند؛ "قرارداد وثوق الدوله و انگليس قوي ترين عاملی بوده كه زندگانی او را تغيير داده است؛ زيرا وی، همانند ديگر جوانان جوياي نام وكار، به تهران آمده، اما به خاطرش نمی گذشته است كه روزنامه نويس و سياسی بشود.قرارداد وثوق الدوله مثل تازيانه بر غرور ملّی من سيلی زد.اين حادثه مرا به نوشتن، سياست، شب نامه نويسی و به محبس شماره ی دو، به پياده رفتن از تهران به قزوين و چند ماه تبعيد در كرمانشاه، باز به حبس دوره ی كودتا، كه ايام محبس  يكی از آثار آن است، و به روزنامه نويسی و تأسيس شفق سرخ و به مجلس و ماجراهاي ديگر كشانيد." در دو مرحله دیگر ( سال ۱۳۲۵ و پس از انقلاب ) این طعم تلخ را مز مزه کرد. اما زندان هر چه بود برای ایشان از نگاه بهزادی -مدیر سپید و سیاه-دو فایده مهم داشت. نخست؛ آشنایی نزدیک با بسیاری از شخصیت ها بود و در مرحله دوم ؛ نگارش کتاب ایام محبس بود که شهرت غیر منتظره ای نصیب او کرد.

نثر دشتی؛ نثری محکم ، مطنطن و باوقار است.غلبه با واژگان عربی است و اندکی فرانسه.نویسنده ی این سطور ، یک سره موافق همه ی آن تمجیدهایی است که منتقدین درباره ی ایام محبس گفته اند یا نوشته اند مانند؛
 -یکی از آثار مؤثر در رواج ساده نویسی در نثر معاصر فارسی شناخته می شود.
-نخستین اثر که به توصیف زندان و زندان سیاسی پرداخته است.
-یکی از گران بهاترین تحفه های ادبیات قرن اخیر به شمار می رود.
-آیینه ی افکار کلیه ی آزادی خواهان و مشروطه طلبان در یکی از حساس ترین سال های کشور محسوب می شود.
آن چه ممکن است سبب تشتت ذهن و آشفتگی فکر شود این است که؛ چرا این خاطرات رمانتیک انتقادی  هم کاسه با( فتنه، جادو و هندو) باید در مقوله ی ادبیات داستانی و در نوع ادبی داستان طبقه بندی شود؟هر چند دشتی از اطلاق لفظ داستان نویس به خود ابا دارد و داستان سرایی را  در وهله ی اول ؛ تفنّن و در مرحله ی بعد؛ لفافه ای می داند برای بیان تفکرات و تخیلات.با این حال می توان این حکم را صادر کرد که؛ در ایام محبس تفکر انقلابی و مبارزه با اشرافی گری و ستم می چربد بر تخیلات رمانتیک. و در بقیه آثار داستانی؛ تخیلات عشقی  بر افکار سیاسی و معتقدات اجتماعی تنک مایه، گوی سبقت را می رباید البته در این ماجرا؛ سیاست است که تعیین می کند نویسنده به کدام جانب تمایل پیدا کند. .جرأت و جسارت دشتی در ایام محبس مثال زدنی است به گونه ای که بی مهابا با ذکر نام به هیئت حاکمه می تازد.اما وقتی پای سیاست به میان می آید؛ اسب انتقاد می لنگد و بی گمان  آش خوشمزه ی معاویه با نماز قشنگ علی (ع)  هم سنگ می شود.البته می توان این مسئله را به بروز و حاکمیت مکتب های ادبی در اروپا به دلیل آشنایی دشتی به زبان فرانسه هم مرتبط دانست.

دشتی در این اثر؛ جامعه ی زندان گونه ای را به تصویر می کشد که آشفتگی ها و نابسامانی ها دمار از روزگار آن در آورده است.آسیب های جسمی و روحی محبس، روحیه ی هم بندان، روزهای ملاقات ، خواب، حمام رفتن ، محبس عمومی، رفتار زندان بانان و ... از مسائلی است که نویسنده به آن توجه داشته است. طبق گفتار منتقدین؛ دشتی، در گفتار  نفی عقل و تمدن به دیدگاه روسو نزدیک می شود. از گوستاو لوبون و گوته سخن می راند و توصیف های او یادآور بایرون در زندان شیلون است.

خلاصه این که ؛ این کتاب را که از عمق جان جوشیده باید مطالعه کرد.لاجرم سخنی که از دل بر آمده بر دل نیز خواهد نشست.