علیرضا احمدی خرّم*:
هنر از دیرباز به عنوان یکی از جلوه های زیبایی شناسانه روح آدمی مطرح بوده است.هنر عرصه بروز و ظهور خلاقیت های هنرمند و زبان بیان درونیات او است.از آن هنگام که آدمیان نخستین بر دیوار غارهای تاریک خود زبان هنر را در حکاکی های خود به کار گماردند تا چیزی را به هم نوعان خود بفهماند یا یادگاری از خود بجا نهد تا به امروز که هنر در قد و قامت رشته های متعدد و در سبکها و روشها و انواع گوناگون در عرصه حاضر است انسان با آن همراه و هم نشین بوده است و آن را در زندگی خود می بیند و ملموس می شمارد. هنر رابه نوعی می توان آفرینش زیبایی بدیع تعریف کرد گرچه شاید چنین تعریفی فاقد نقص و ایراد نباشد.

آنچه نگارنده را به نگارش در خصوص مساله اخلاق در هنر و ابعاد آن در هنرمند واداشت رابطه ای دیرینه و پیچیده میان این هر دو است.اینکه آیا میان هنر و اخلاق رابطه ای معنادار برقرار است یا خیر؟ آیا هنرمند می تواند در عین حال که اثری هنری می آفریند منادی گر اخلاق انسانی در جامعه خویش باشد و اصولا چه دیدگاه هایی در این میان مطرح است.نیک می دانیم که هنر دریچه ای برای بروز و ظهور ذوقیات و اندیشه های آدمی است و هنرمند زبان هنر را بر می گزیند تا تا با دیگران سخن بگوید.او تکه ای از وجود خویش را در قالب هنر می ریزد و آن را در معرض نگاه و نظر می نهد .

از این رو جمعی از صاحبنظران قائل به آزادی بی حد هنر هستند و استفاده از هنر را در بیان ارزشهای انسانی همچون اخلاق باعث محدودیت هنر و آسیب به ساحت آن می دانند .دیدگاه آنان این است که هنر سرچشمه احساسات و غلیان درونیات است و نباید آن را محدود در قالب های مشخص نمود.از این منظر هنرمند تنها خالق اثر هنری است و نباید خود را در قید و بند آنچه نتیجه و بازخورد هنر اوست نگهدارد. بنابر این نظر مثلا آنچه در برخی مکاتب هنری مثل داداییسم مطرح است بدون اشکال است!! او بر این نظر است که مخاطب حق دارد هنر او را به همان ترتیبی که هست چه مثبت انگارانه و منفی گرایانه بپذیرد یا نپذیرد و خود نیاز نیست در مبدا خلق اثر هنری برای خود محدوده و چهارچوبی قرار دهد. از طرفی پاره ای دیگر از اندیشمندان هنر این دیدگاه را  برنمی تابند و به نظر می رسد که این دیدگاه با نگاه متعالی و کمال گرایانه به هنر و هنرمند سنخیت نداشته باشد. عدم اخلاقی بودن هنر و استفاده ابزاری از آن در راستای لذت محض و آفرینش زیبایی بدون در نظر گرفتن چهارچوب های اخلاق مدارانه جز تباهی هنر و هنرمند را در پی ندارد. بی معنایی و پوچی،گم گشتگی و هرج و مرج و نابودی معیارهای ارزش گذاری و مهم تر از آن افول اندیشه های آدمی از تبعات این  نوع نگاه به هنر است. در نگاه دوم که به دیدگاه های ما نزدیک است هنر وسیله ای است که علاوه بر نمود ذوق و عاطفه و احساس هنرمند هدفی والا نیز دنبال می کند و آن همراه کردن مخاطب با اندیشه ورزی و کمال جویی است و صد البته اگر هم این هدف به شکل صرف دنبال نشود لااقل موجب افول و سرنگونی اخلاق و کشاندن او به سمت و سوی ابتذال نمی شود.در این دیدگاه دوم هنرمند آیینه تمام نمای اخلاق در جامعه خویش است . هنرمند کسی است که مردم او را و اندیشه و کردار و رفتار او را سکانس وار از نظر و نگاه خود می گذرانند. هنر او مخاطبان را جذب می کند و از دل آن لذتی والا و نه ابتذال گونه دریافت می کند. امروزه در بسیاری از جوامع صنعتی شاهد آن هستیم که نگرش صنعتی صرف به هنر و تنها تولید آثار هنری بر اساس منفعت و درآمد زایی چه بر سر هنر آورده و گاهی آن را به ابتذالی هدفمند کشانده و تنها در صدد تامین بازار های مصرفی برای آثار هنری است.

با این مقدمه طبعا با ژرف اندیشی های بیشتر می توان اذعان داشت که هنرمند چیزی فراتر از خالق و پدیدآورنده هنر است . او کسی قلمداد می شود که اندیشه و احساس و زیبایی های درون خود را در ظرف و قالب هنر ریخته و به مخاطب عرضه می دارد و طبعا اگر ذهن و اندیشه او خالی از ارزشهای انسانی و اخلاقی بوده و با این رویکرد که هنر تنها ارائه احساس و اندیشه بدون در نظر گرفتن معیار دست به خلق اثر هنری بزند ره به جایی نمی برد و شاید انحطاط مخاطب را به همراه داشته باشد.

اما سوال این است که نسبت هنرمند با جامعه چیست و خارج از مقوله نسبت اخلاق با هنر که مقدمتا طرح شد اخلاق هنرمند باید چگونه باشد. آیا هنرمند می تواند تنها به منیّت خود بیندیشد و خود را صرفا یک شهروند عادی بپندارد یا اخلاق و منش او مهم است؟ امروزه شاید این سوال برای عموم مردم پیش آید که نوع مواجهه هنرمندان با جامعه خود چگونه است و چگونه باید باشد؟ هنرمند در میان مردم می زید اما در عین حال گاهی می تواند علی رغم هم زیستی با دیگران فرسنگ ها از آنان دور باشد. گاهی هنرمند چنان فاصله معناداری از علایق مردم و آنچه در اصطلاح حوزه طرفداران قلمداد می شود پیدا می کند که دست یابی به لایه های زیرین شخصیت او غیر ممکن می شود.یکی از وجوه اخلاقی هنرمند همین تبیین نسبت و نسبیت او با مخاطبان است.

هنرمند واقعی و اخلاق محور با غرور قرابتی ندارد.غرور کاذب عمدتا همان چیزی است که اگر هنرمند از آن غفلت کند به راحتی نوشیدن جرعه ای آب در دام آن گرفتار می شود.عمدتا این مساله به جایگاه اجتماعی او بر می گردد. هنرمند در معرض دید و اظهار علاقه طرفدارانی است که هنر او را دوست دارند.کار او را می پسندند و او را ستایش می کنند. طبعا هنرمند به واسطه هنر خود ممکن است از نظر عمومی فردی متفاوت تر، مستعد تر و خاص تر جلوه کند اما این جایگاه ممکن است او را بفریبد و دچار بلای غرور و خود برتر بینی سازد. اینجاست که یکی از تمایزات هنرمند مورد قیاس قرار می گیرد. نوع مواجهه هنرمند با پدیده ای بنام طرفدار عمدتا محل مناقشه بسیاری از هنرمندان است و از این منظر بسیاری او را ارزیابی می کنند.غرور و خود بزرگ بینی نسبت به طرفدار از جمله رفتارهای غیر اخلاقی است که ممکن است هنرمند را اسیر خود سازد. طبعا شاید این سوال پیش آید که آیا هنرمند نیاز به خلوت و حریم شخصی ندارد؟یقینا پاسخ مثبت است و صد البته که هنرمند هم همانند سایر اقشار اجتماعی از یک ساحت خصوصی و خانوادگی برخوردار است اما تبیین و تمایز ایجاد کردن بین این موضوع و طرفداران مساله ای حساس و ریزبینانه است که نباید باعث رفتارهای بد اخلاقانه و یا ضد اخلاقانه از سوی هنرمند شود بلکه سعه صدر و بالابردن ظرفیت های رفتاری باید به درک صحیح و روشن کردن تفاوت بین عرصه عمومی و زندگی خصوصی وی بیانجامد.

الگو پذیری از دیگر ابعاد شخصیت هنرمند است که ممکن است بر اخلاق او موثر واقع شود. ابعاد رسانه ای و شهرت عمومی دو مساله ای است که حول هنرمند وجود دارد.از طرفی او محبوب رسانه ها ، خبرگزاری ها و مطبوعات است و نام او بر سر زبانها می افتد و از طرفی ماحصل این محبوبیت شهرت و نام و آوازه است.شهرت شمشیر دو لبه ای است که می تواند معیار اخلاق در هنرمند باشد. شهرت تعیین کننده نوع برخورد او با جامعه و دوست داران اوست و از طرفی رفتارهای اجتماعی، فردی و حتی شخصی او مورد دقت نظر است .او نمی تواند مدعی آن باشد که در جامعه دست به هر رفتاری بزند چرا که هنرمند دیگر تنها متعلق به خودش نیست. بسیاری از طرفداران از او و کردار و رفتار و حتی طرز پوشش و لباس و سکنات و عملکرد او الگو پذیری می کنند و طبعا اگر هنرمند عاری از اخلاق باشد معیاری برای مواجهه با جامعه نخواهد داشت و از شخصی موثر و دارای الگو بخشی مثبت به شخصی ضد باورها و الگوها و عرف جامعه مبدل می شود و متاسفانه امروزه به عنوان مثال می بینیم که بسیاری از چهره های هنری غرب به الگوهای رفتاری منفی در میان سایر جوامع بدل شده اند و ناخواسته موجب گرایش بسیاری از طرفدارانشان به رفتارهای غلط ناشی از این الگو سازی می شوند.

مساله دیگر جایگاه هنرمند در مواجهه با هنرجویانی است که تازه پا در وادی آن رشته هنری می گذارند.امروزه بسیارند هنرمندانی که در کسوت تجربه و تبحر و جایگاه رفیع هنری هستند و اصطلاحا پیشکسوت بشمار می آیند.قبل از تشریح این مساله ذکر این موضوع خالی از لطف نیست که پذیرش القاب و عناوین از طرف هنرمند در صورتی که خود را فاقد آن القاب و جایگاه می داند یکی از معیارهای اخلاقی اوست.پیشکسوتی آن چنان که بزرگان هنر این دیار ملبّس بدان هستند رنج و مشقت و تلاش و ممارست فراوان می طلبد.پیشکسوت فراز و فرودهای بسیار پیموده است تا بر ابعاد و زوایای بسیار هنر خود واقف شود و فولادی آب دیده گردد.بزرگان هنر ما به همان نسبت که هنر آموخته اند خاضع تر و فروتن تر گشته اند و از القاب هنری دوری جسته اند و این درسی است بزرگ برای ما که به پشتوانه القاب و عناوین هنری که علاقه مندان از سر لطف ابراز می کنند نظری بر خود بیفکنیم که در جایگاه این عناوین هستیم؟ آیا پذیرش هر عنوانی بدون اینکه خود را شایسته آن بدانیم ما را در دام غرور گرفتار نمی سازد؟

از سوی دیگر رفتار هنرمند همانطور که اشاره شد در جلب و جذب و رشد و پرورش استعداد ها و توانمندی های هنری خصوصا در قشر نوجوان و جوان بسیار موثر است.گاهی یک تشویق ولو اندک کوله باری بزرگ از انگیزه و توانایی مضاعف برای هنرجوی تازه کار است و از طرفی نقدی نسنجیده و بدون در نظر گرفتن راهنمایی لازم برای رشد و رفع نقصان هنری می تواند باعث یاس و سرخوردگی و دوری هنرجوی تاره کار از آن رشته هنری شود.اتفاقی که با معیارهای اخلاقی هنرمند نسبت دارد. هنرمند می تواند مشوق هنر باشد اما تعریف دقیق نقد و تشویق و نوع رفتار پیشکسوت در این خصوص حیاتی است.گاهی می بینیم که این مواجهه در راستای ارتقای دانش هنری در عین جذب کنندگی نیست. ممکن است یک اثر هنری از دید یک پیشکسوت و مربی و مدرس هنر ایرادات فراوان داشته باشد اما باید ترتیبی جست که علی رغم حضور هنرجوی مشتاق در عرصه و حمایت های معنوی از او نقدهای وارده در فضایی آرام به او منتقل و ایرادات اثر هنری مرتفع گردد.یقینا اخلاق در این میان عنصری لازم و ضروری است.

در پایان ذکر این نکته ضروی است که در باورها و اعقادات دینی ما عنصر اخلاق مساله ای والا و ارجمند است و هنرمند هنر را نباید صرفا برای هنر بلکه برای تعالی و کمال جامعه خود بکار گیرد.هنرمند باید منادی اخلاق باشد و مسیر حرکت خود را منطبق با ارزشهای انسانی و اخلاقی بنا نهد.مفهوم این کلام آن است که ما در جامعه ای زندگی می کنیم که پیشینه آن به حرمت انسان تکیه دارد و دین و باورهای آن اخلاق را محترم می شمارد. زبان هنر و شیوه هنرمند در این راستا موثر و کارگشا است اما هنرمندی که اول بر شخصیت خود توجه و اهتمام ورزد و خود را در راستای آنچه کرامت انسانی است بیازماید و رشد دهد و یقینا آنچا هنر ماحصل از اوست علاوه بر زیبایی و لطافت موجب رشد و تعالی مخاطب نیز می شود. از طرفی اخلاقی بودن هنر می تواند در راستای غیر اخلاقی نبودن هنر هم تعریف شود.یعنی هنری که بیانگر زیبایی ها بدون سوق دادن به کژی ها و زشتی ها باشد هم به نوعی توانسته در محدوده اخلاق قرار گیرد و هنرمند اخلاقی کسی است که در هر آفرینش هنری این دغدغه را دارد که هنر او می تواند گامی برای پیشبرد نیکی ها و نیک اندیشی ها باشد و یا خواسته یا ناخواسته جز این است./ص

*فعال فرهنگی و هنری