همانگونه كه ترسيم تصوير يك شي نيازمند بعد مكان است ، تصوير جامع يك شخصيت يا يك حادثه و اتفاق نيز به بعد زمان نياز دارد . براي روشن تر شدن مطلب ، فرض كنيد تصميم گرفته ايد تا پرسپكتيو يك ساختمان بلند مرتبه را رسم نماييد. بي شك با قرار گرفتن در درون اين ساختمان قادر به ترسيم تصويري سه بعدي و نسبتا جامع از آن بنا نخواهيد بود ، بلكه ايجاد بعد مكان و ذاويه مناسب است كه نقاش يا معمار را قادر مي سازد كه تصويري قابل درك و منطقي از سازه ي مورد نظر ارائه دهد. حوادث و شخصيت ها نيز همين گونه اند . حال هرچه شخصيت و يا حادثه بزرگتر باشد ، ترسيم حقيقت آن محتاج به بعد عميق تري از زمان است.
شناخت امام خميني (ره) به عنوان يك شخصيت تاريخ ساز نيز از اين قاعده مستثني نيست. لذا بي شك شناخت جامع ابعاد شخصيتي امام راحل نيازمند گذر زمان است . و به اين راحتي قابل دستيابي نخواهد بود. نگاه درون عصري به ابعاد شخصيتي انسان هاي بزرگ در عصري كه در آن مي زيسته اند هرگز نمي تواند فارغ از حب و بغض ها باشد . زيرا بي ترديد مومنان به مكتب آن شخصيت اسير برخي تعصبات و دلباختگي ها و مخالفين وي نيز محبوس برخي بغض هاي خويشند و تعصب و بغض دو روي سكه ي حجابي هستند كه مانع  قضاوتيعادلانه وصحيح از شخصيت حقيقي بزرگان مي گردد.
نگارنده نيز در اين نوشتار مدعي ارائه ي تصويري جامع و بي نقص از شخصيتي به اين عظمت نمي باشد. اما برخي برجستگي ها همواره در وجود بزرگان به چشم مي خورد كه از هر دو نگاه موافق و مخالف غير قابل كتمان است. كه اين كمترين ، تنها به سه فراز شخصيتي امام خميني (ره) كه مورد توافق موافق و مخالف است به شرح زير خواهم پرداخت.
1-    خداباوري 2- خود باوري 3- مردم باوري
كه به هر يك از اين ابعاد به طور جداگانه و بيشتر با اتكا به كلام امام (ره) پرداخته خواهد شد.
-    خدا باوري :
خدا باوري يا ايمان راسخ به خداوند تبارك و تعالي ، يكي از برجستگي هاي غير قابل خدشه در وجود مبارك امام راحل رحمه الله عليه است. به باور اين كمترين حضرت امام به عالي ترين مراتب از ايمان به خدا نائل آمده بود ، به نحوي كه ديگر هيچ چيزي غير خدا و رضاي خدا را نمي بيند. و اين مهم به راحتي در كلام ، منش و روش آن حضرت مشهود است. امام با هيچ كس تعارف ندارد . موقعيت و جايگاه افراد ، براي آنان نزد امام ايجاد پناهگاه نمي كند ، موقعيت افراد هرچه بالاتر باشد ذره بين نظارت حضرت امام بيشتر بر روي آنان دقت مي نمايد . و به همين خاطر است كه اطرافيان و شاگردان امام از پاكدست ترين نيروهاي انقلابند. به روايتي با هيچ كس عقد اخوت نبسته است . و تنها ملاك دوري و نزديكي افراد به امام راحل سلامت نفس و پاكدستي آنان است. براي مثال تنها به ذكر چند نمونه از مستغرق شدن امام در درياي بيكران ذات اقدس الهي اكتفا مي كنيم :
« تمام این پیروزی ها و عدم پیروزی ها و سلطنت ها و ابرقدرتی ها و همه، گذراست. ما این جا نشستیم، بلااشکال در صد سال دیگر از ما خبری نیست، گذشته است، رفته است، پیروز بشویم رفته است، شکست بخوریم رفته است، قدرت داشته باشیم رفته است، نداشته باشیم گذشته است. آن که باقی است، آن است که در پیش خودمان است. آنچه باقی می‏ماند، ما و چیزهایی که حمل می‏کنیم به عالم دیگر است. ما باید فکر این معنا باشیم که خدمت بکنیم؛ خدمتی که برای ما سرمایه باشد برای آن جهان. زدن و پیروز شدن و فتح کردن و همۀ اینها اگر آن بُعد معنوی اش نباشد، همه‏اش شکست است، بلکه آنهایی که بیشتر در نظر مردم پیروزند، شکسته‏ترند. این قدرت های بزرگی که در عالم بوده است و هست و خواهد بود، اینها اگر آن بُعدی که آنها را به سعادت می‏رساندنداشته باشند، تمامش شکست است.» [ 1 ]
همچنين مي فرمايد :
« اگر قیام برای خدا باشد، پشتوانۀ خدا باشد، یک طمأنینه‏ای در نَفْس پیدا می‏شود که دیگر شکست توی آن نیست؛ یک حالت نفسانی در انسان پیدا می‏شود برای اینکه به یک قدرت لایزال متصل شده است. آن کسی که برای تبعیت از ذات مقدس حق تعالی حرکت می‏کند، این مثل یک قطره‏ای که پشتوانه‏اش دریا، دریای غیرمتناهی... ماها چیزی نیستیم خودمان؛ قطره، از قطره هم کوچکتر هستیم اما اگر چنانچه متصل بشویم به آن دریا، دریای غیرمتناهی، حکم همان دریا پیدا می‏شود.» [ 2 ]
و باز مي فرمايد :
« دنیا یک جزء بسیار کمی است از عالم، دنیا یعنی آن چیز خیلی پست. عالَم مُرکبی است از ماورای این طبیعت و این طبیعت؛ این طبیعت در آخر مرتبۀ وجود واقع شده است، پایین‏تر از همۀ مراتب است. اگر انسان با جهاد برای خدا از این دنیا برود یعنی از عالم پست به عالم بالا می‏رود، به عالمی می‏رود که فوق این عوالم است و اگر شیطانی باشد، به اسفلِ اسفلین می‏رود یعنی از این دنیا پست‏تر، و در جهنم چاه عمیق است، در چاه عمیق فرو می‏رود. اینهایی که لشکر شیطان هستند و تَبَع شیطان هستند، دارند پله پله طرف اسفل‏السافلین می‏روند. آنهایی که لشکر خدا هستند و برای خداست، دارند طرف بالا می‏روند، هر چه عمل بکنند، عمل آنها، آنها را به بالا می‏برد و هر چه عملِ این طرف بکند و شیطانی عمل بکند، عمل آنها، آنها را به پایین می‏برد.» [ 3 ]
-    خود باوري :
نمايي ديگر از شخصيت امام خميني (ره) ، خودباوري آن حضرت است. امام راحل به ترازي از خودشناسي رسيده است كه در طول دوران مبارزه تا پيروزي و در دوران ده ساله ي زعامت امت كمترين خلل و اعوجاجي در اراده ، پندار ، رفتار و گفتار نيك ايشان به چشم نمي خورد. امام از آغاز نهضت با تحجر مخالف بود ، با استكبار مخالف بود ، با استبداد مخالف بود و با محرومين مانوس . و اين مسير را تا انتها با شفافيت كامل دنبال مي كند . و باز مي توان ادعا نمود كه امام راحل (ره) در عالي ترين تراز خودشناسي سير مي نمود . و اين مرهون شخصيت چند بعدي آن فرزانه ي دوران است.
با تورقي مختصر در تاريخ علوم اسلامي ، جدال فقها با عرفا ، عرفا با فلاسفه و فلاسفه با فقها  ، تا سرحد تكفير و تفسيق و لعن و نفرين يكديگر را مي توان مشاهده نمود. ( كه در اينجا مجال پرداختن به آن نيست )
ليكن امام راحل در عين اينكه سرامد فقهاي معاصر خويش است ، از عرفا و فلاسفه بزرگ معاصر نيز به حساب مي آيد. و اين جز با پرواز در اوج خودباوري منبعث از خودشناسي آن حضرت ميسر نمي شود. اينكه يك انسان همزمان هم فقيه باشد هم عارف و هم فيلسوف از استثنائات تاريخ اسلام است.و اين مهم در كلام امام كاملا مشهود است. امام راحل در عين اينكه اصلاح طلب است ، يك اصولگراي به معناي واقعي كلمه نيز مي باشد و در عين اينكه اصولگراست ، يك انسان به تمام معنا معتدل است. او در عين اينكه روشنفكر است يك بنيادگراي به تمام معني است. " لازم به توضيح است كه لغتبنيادگرا ، فارغ از بار معنايي منفي آن در اينجا بكار گرفته شده است. منظور از بنيادگرا ، بازگشت به سرچشمه زلال وحي است ، نه بازگشت به پلشتي هاي عهد جاهليت قديم و يا جاهليت مدرن . "
برخورد امام با هيات حاكمه وقت را مي توان به عنوان شاهدي بر اين مدعا گرفت . آنجا كه مي فرمايد :
« ما می‏گوییم آقا، غلام حلقه به گوش دیگران نباشید؛ ما عزت و شرف شما رامی‏خواهیم؛ ما به شماها نصیحت می‏کنیم که آقا، شما دولت اسلام هستید؛ هیأت حاکمه بر مسلمین، به اصطلاح، هستید؛ شما عزیز باشید؛ آقا باشید؛ بزرگ باشید؛ استقلال را حفظ کنید؛ تبعیت را دست بردارید، دستتان را برای چهار دلار دراز نکنید؛ هر جلسه‏ای شما تشکیل می‏دهید، هی می‏گویید دلار بده! ما با این چیزها مخالفیم. اگر این ارتجاع است، ما مرتجعیم؛ و اگر آن تمدن است شما متمدنید. اگر به قوانین اسلام، شما اعتقاد دارید، این قوانین اسلام؛ و اگر به قوانین اساسی، به قانون اساسی شما اتکا دارید، قانون اساسی مردم را آزادی داده است در مسکن، در کارهای خودش، در مالش، در جانش، آزادی داده است؛ از این زورگوییها قانون منع کرده است. ما می‏گوییم شما آقا بیایید به قانون عمل کنید. ..... قانون اساسی مطبوعات را آزاد کرده است، شما آزاد می‏کنید؟ ما مرتجعیم که می‏گوییم بگذارید به قانون اساسی عمل بشود، بگذارید مطبوعات آزاد باشد» [ 4 ]
او در اتخاذ تصمیمات سرنوشت ساز ، از سرزنش هیچ سرزنش کننده ای نمی هراسد . همانگونه که دل به تشویق هیچ تشويق كننده اي نمي سپارد. برای مثال در بحث پذیرش صلح در دفاع مقدس می فرماید:
« قدرتها و ابرقدرتها و نوکران آنان مطمئن باشند که اگر خمینی یکه و تنها هم بماند، به راه خود که راه مبارزه با کفر و ظلم و شرک و بت پرستی است ادامه می‌دهد،» [ 5 ]
امام در باب خطر روحانيون متحجر و واپسگرا نيز بدون هر نوع تعصب صنفي به اين شرح هشدار مي دهد:
«  امریکا و استکبار در تمامی زمینه ها افرادی را برای شکست انقلاب اسلامی در آستین دارند، در حوزه ها و دانشگاهها مقدسنماها را که خطر آنان را بارها و بارها گوشزد کرده ام. اینان با تزویرشان از درون محتوای انقلاب و اسلام را نابود می کنند. اینها با قیافه ای حق به جانب و طرفدار دین و ولایت همه را بی دین معرفی می کنند. باید از شر اینها به خدا پناه بریم » [ 6 ]
و باز در همين زمينه مي فرمايد:
« روحانيون وابسته و مقدس نما و تحجرگرا هم كم نبودند و نيستند. در حوزه هاي علميه هستند افرادي كه عليه انقلاب و اسلام ناب محمدي فعاليت دارند. امروز عده اي با ژست تقدس مابي چنان تيشه به ريشه دين و انقلاب و نظام مي زنند كه گويي وظيفه اي غير ازاين ندارند. خطر تحجرگرايان و مقدس نمايان احمق در حوزه هاي علميه كم نيست .طلاب عزيز لحظه اي از فكر اين مارهاي خوش خط و خال كوتاهي نكنند، اينها مروج اسلام امريكايي اند و دشمن رسول الله . آيا در مقابل اين افعيها نبايد اتحاد طلاب عزيزحفظ شود؟
استكبار وقتي كه از نابودي مطلق روحانيت و حوزه ها مايوس شد، دو راه براي ضربه زدن انتخاب نمود؛ يكي راه ارعاب و زور و ديگري راه خدعه و نفوذ در قرن معاصر. وقتي حربه ارعاب و تهديد چندان كارگر نشد، راههاي نفوذ تقويت گرديد. اولين و مهمترين حركت ، القاي شعار جدايي دين از سياست است كه متاسفانه اين حربه درحوزه و روحانيت تا اندازه اي كارگر شده است تا جايي كه دخالت در سياست دون شان فقيه و ورود در معركه سياسيون تهمت وابستگي به اجانب را به همراه مي آورد؛ يقيناروحانيون مجاهد از نفوذ بيشتر زخم برداشته اند. گمان نكنيد كه تهمت وابستگي و افتراي بي ديني را تنها اغيار به روحانيت زده است ، هرگز؛ ضربات روحانيت ناآگاه و آگاه وابسته ، به مراتب كاريتر از اغيار بوده و هست .
در شروع مبارزات اسلامي اگر مي خواستي بگويي شاه خائن است ، بلافاصله جواب مي شنيدي كه شاه شيعه است ! عده اي مقدس نماي واپسگرا همه چيز را حرام مي دانستندو هيچ كس قدرت اين را نداشت كه در مقابل آنها قد علم كند. خون دلي كه پدر پيرتان ازاين دسته متحجر خورده است هرگز از فشارها و سختيهاي ديگران نخورده است . وقتي شعار جدايي دين از سياست جا افتاد و فقاهت در منطق ناآگاهان غرق شدن در احكام فردي و عبادي شد و قهرا فقيه هم مجاز نبود كه از اين دايره و حصار بيرون رود و درسياست [ و] حكومت دخالت نمايد، حماقت روحاني در معاشرت با مردم فضيلت شد.به زعم بعض افراد، روحانيت زماني قابل احترام و تكريم بود كه حماقت از سراپايوجودش ببارد و الا عالم سياس و روحاني كاردان و زيرك ، كاسه اي زير نيم كاسه داشت .و اين از مسائل رايج حوزه ها بود كه هر كس كج راه مي رفت متدينتر بود. ياد گرفتن زبان خارجي ، كفر و فلسفه و عرفان ، گناه و شرك بشمار مي رفت . در مدرسه فيضيه فرزندخردسالم ، مرحوم مصطفي از كوزه اي آب نوشيد، كوزه را آب كشيدند، چرا كه من فلسفه مي گفتم . ترديدي ندارم اگر همين روند ادامه مي يافت ، وضع روحانيت و حوزه ها،وضع كليساهاي قرون وسطي مي شد كه خداوند بر مسلمين و روحانيت منت نهاد و كيان ومجد واقعي حوزه ها را حفظ نمود».  [ 7 ]
حضرت امام در بحث سلمان رشدي ، پس از صدور آن فتواي تاريخي وقتي بعضي ها صحبت از امكان توبه سلمان رشدي به ميان آوردند ، مي فرمايد :
« سلمان رشدی اگر توبه کند و زاهد زمان هم گردد، بر هر مسلمان واجب است با جان و مال تمامی همّ خود را به کار گیرد تا او را به دَرک واصل گرداند. »[ 8 ]
و اين مواضع گوياي ايمان راسخ امام (ره) به مسيريست كه انتخاب نموده است .

-    مردم باوري :

از ديگر شاخصه هاي بي نظير امام راحل (ره) مردم باوري ايشان بود . حضرت امام مردم را مالك اصلي كشور مي دانست و اين در شعار يا تعارف خلاصه نمي شد. او به مردم ايمان داشت . امام هرگز به مردم دروغ نمي گفت . براي راي مردم ارزش و احترام قائل بود . ايشان رضاي خالق را در كسب رضاي خلق مي دانست. حضرت امام به مردم به ديده ي ابزار نمي نگريست ، كه هروقت به تجمعات آنان نياز داشت دم از مردم بزند. امام همواره خود و حاكميت را مديون مردم مي دانست. او به انتخاب مردم احترام مي گذاشت حتي اگر خلاف ميل خودش بود و بر اين نكته تاكيد مي كرد كه مردم اشتباه نمي كنند. امام با دخالت حاكميت جهت كاناليزه كردن راي مردم بيزار بود. از نقش و جايگاه مردم در نگاه امام همين بس كه بالغ بر ده هزار بار واژه هايي چون مردم و ملت در صحيفه ي امام به چشم مي خورد.
كه در زير تنها به ذكرچند نمونه براي مثال اكتفا مي كنيم.

«راهی که من انتخاب کرده‌ام راهی است که مردم خواهان آن می‌باشند. و اگر من هم مثل دولتیها (دولت قبل از انقلاب) حرف بزنم مردم مرا هم طرد خواهند نمود.» [ 9 ]
اين فراز از فرمايش امام گوياي اين است كه ايشان براي خود هيچ مقام قدسي قائل نيست و تا زماني داراي جايگاه است كه تاييد مردم را پشت سر دارد.
« آن روزی که شما احساس کردید که می‌خواهید فشار به مردم بیاورید بدانید که دیکتاتور دارید می‌شوید. بدانید که مردم معلوم می‌شود از شما روبرگردانده‌اند.» [ 10 ]
اين فراز نيز مويد اين است كه در گفتمان بين مردم با حاكميت امام همواره در كنار مردم است.
« من نظری به دیگران ندارم، راجع به خودم می‌گویم از این وضع رادیو - تلویزیون خوشم نمی‌آید. واقع آن است که آن قدر که پابرهنه‌ها به رادیو - تلویزیون حق دارند، ما نداریم. این یک واقعیت است و تعارف نیست؛ واقع این است که آنها این نظام را درست کرده‌اند و این نهضت را به وجود آوردند؛ همین جمعیت هستند که پیروزیها را به دست آوردند؛ از قشر بالا کسی در این مسئله حقی ندارد. البته ما هم در اصل مطلب شرکت داشته‌ایم، اما حق با آنهاست. من مدتهاست که وقتی می‌بینم رادیو - تلویزیون را هر وقتی بازش می‌کنم از من اسم می‌برد، خوشم نمی‌آید. ما باید به مردم ارزش بدهیم، استقلال دهیم و خودمان کنار بایستیم و روی خیر و شرّ کارها نظارت کنیم. ولی اینکه تمام کارها دست ما باشد، رادیو - تلویزیون دست ماها باشد، اما آن بیچاره‌ها که کار می‌کنند هیچ چیز دستشان نباشد، ولی ما که هیچ کاره هستیم دست ما باشد، به نظر من این صحیح نیست.» [ 11 ]
در فراز فوق امام راحل صدا و سيما را از ترويج تملق باز مي دارد.
« همان‌طور که بارها گفته‌ام، مردم در انتخابات آزادند و احتیاج به قیم ندارند، و هیچ فرد و یا گروه و دسته‌ای حق تحمیل فرد و یا افرادی را به مردم ندارند.» [ 12 ]
و در نهايت امام از اعمال نظر نهاد ها ، افراد و يا گروه هاي تاثير گذار كه در پناه حاكميت قرار دارند بر راي مردم ابراز برائت مي نمايد.
نتيجه :
-    پندار ، گفتار و كردار امام راحل (ره) منبعث از ايمان راسخ آن حضرت به خداوند تبارك و تعالي بود .
-    ايمان راسخ امام (ره) به خداوند تبارك و تعالي وي را به ترازي از خودباوري رسانده بود ، كه هيچ نفرين و آفريني قادر به ايجاد خلل در اراده ي ايشان نبود.
-    امام (ره) در مقام مامور اجراي فرامين الهي ، قول و فعل خود را تنها در مسير رضاي مردم كه رضاي خداوند را در پشت آن مي ديد بكار مي گرفت.

منابع :
1 – صحيفه امام جلد 19 ، 1/1/1364
2-    همان جلد 5 ، 11/9/57
3-    همانجلد 6 ، 19/11/1357
4-    همانجلد 1 ، 26/1/43
5-    همانجلد 20 ، صفحه ۳۱۸ و ۳۱۹
6-     فرازي از پيام تاريخي امام راحل (ره) به مناسبت پذيرش قطعنامه 598
7-    فرازي از منشور روحانيت
8-    صحيفه امام جلد ۲۱ - صفحه ۲۶۸
9-    همان جلد 1 – صفحه 77
10-    همان جلد 18 – صفحه 79
11-    همان جلد 19 صفحه 346
12-    همان جلد 21 – صفحه 10
/ج