مقدمه:
طرح مسئله: منطقه دشتستان یکی از مناطق پسابندر ایران است و از این لحاظ از اهمیت ویژه ای برخوردار است این موقعیت مهم و قدمت این منطقه باعث شده است که همواره طوایف و قبایل متعددی در این ناحیه ساکن گردند و از این رهگذر تنوع آداب و رسوم در این منطقه به وجود آید منطقه دشتستان که قدمت آن به پیش از میلاد مسیح بر می گردد تا اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم منطقه ای آباد بوده است اما به دلیل هجوم مغولان نکودری و الوس جغتاری دچار ویرانی و خرابی گردید در زمان صفویه رفته رفته مهاجرتهای به این منطقه آغاز گردید و عمران و آبادانی این ناحیه مجددا شروع شد بنابر برخی از منابع تاریخی نخستین طوایفی که در برازجان فعلی ساکن شدند طوایف روزبه و لرویی بودند و به دنبال آن طوایف متعددی از نواحی مجاور و حتی مهاجرتهایی از سواحل جنوبی خلیج فارس به این منطقه صورت گرفت که اوج این مهاجرتها در زمان سالم خان غضنفری و به تشویق او صورت گرفت این امر باعث تنوع آداب و رسومی در این منطقه گردد که از جمله این آداب و رسوم ازدواج می باشد وبرخی از آداب و رسوم نظیر ازدواج برگرفته از طوایف مهاجری بوده نظیر گرفتن مبلغی از مهریه به عنوان شیربها یا حاضری که این رسم برگرفته از قبایل عرب ساکن در منطقه می باشد.
اکنون این سوال مهم پیش می آید که مهاجرت در آداب و رسوم ازدواج در منطقه دشتستان چه تأثیری داشته است؟
آداب و رسوم ازدواج در منطقه دشتستان متاثر از قبایل مهاجر بوده و مهاجرت آنها نقش مهمی داشته است.
در این پژوهش مهاجرت به عنوان متغیر مستقل و آداب و رسوم ازدواج به عنوان متغیر وابسته در نظرگرفته شده است تاکنون پژوهشی که مخصوصا آداب و رسوم ازدواج را در دوره پهلوی دوم در منطقه دشتستان مورد بررسی قرار داده باشد انجام نگرفته است اما در کتب دشتستان در گذری تاریخ تألیف محمد جواد فخرایی و تاریخ تحولات برازجان تألیف سروش اتابک زاده اشاراتی به موضوع مورد بحث گردیده است این مقاله شامل یک مقدمه و بخش اصلی و نتیجه گیری می باشد. واژه های کلیدی در این پژوهش عبارتند از دشتستان، ازدواج، مهاجرت، دوره پهلوی دوم
دشتستان: منطقه وسیعی در جنوب غربی ایران که در گذشته تمامی استان بوشهر را در بهره می گرفت و امروزه شامل شهرهای برازجان، سعدآباد، شبانکاره و آبپخش می باشد.
ازدواج: پیوندزناشویی میان دو فرد از جنس مخالف
مهاجرت: فرایند انتقال یک گروه یا قوم از یک منطقه به منطقه دیگر
دوره پهلوی دوم فاصله زمانی میان سالهای 1320 تا 1357 شمسی
منطقه دشتستان به لحاظ موقعیت جغرافیایی اش همواره مورد توجه بوده و از قدمت تاریخی بالایی برخوردار بوده است وجود کاخ زمستانی کوروش در غرب برازجان و آثار باقی مانده از دوره هخامنشیان واقع در بردک سیاه روستا درودگاه بیانگر قدمت این منطقه ای می باشد.(1) در منابع تاریخی قدیمی جغرافیایی از دستشتان به عنوان دشت دستقان یا دشتقان و دستیقان یا دشت رستقان یاد شوده است.(2) وجود دو رودخانه دائمی شاهپور و دالکی در این ناحیه که از روزگاران کهن به نامهای رودخانه توّج و اخشین درمنابع جغرافیایی از آنها یاد شده است عاملی بسیار مهم در آبادانی منطقه بوده است.(3)
و به همین سبب مهاجرتهایی به این ناحیه صورت گرفته است . شهر برازجان نخستین بار اسمش در کتاب اشکال العالم جیهانی که از منابع معتبر جغرافیایی قرن چهارم هجری بوده و مصادف با عهد سامانیان است آمده است.(4) این ناحیه تا اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم منطقه آباد بوده ولی در پی هجوم مغولان نکودری و الوس جغتای این منطقه روبه ویرانی گذاشت.(5) اما در زمان صفویه رفته رفته مهاجرتهایی به این منطقه آغاز گردید که اکثر مهاجرتها به برازجان صورت گرفت. بنابر تحقیقات به عمل آمده نخستین طایفه ای که در برازجان ساکن شدن طایفه روزبه بوده که نسب خود را به تمیم گبر می رساندند بعد از ان رفته رفته مهاجرتهای بیشتری صورت گرفته نظیر آمدن طایفه غضنفری از کامفیروزی که بعدا بزرگان آن بعنوان ضوابط منطقه برگزیده شدند، در زمان سالم خان غضنفری عمران و آبادانی زیادی در منطقه توسط وی انجام گرفت نامبرده از طوایف زیادی دعوت کرد به این منطقه بیایند نظیر دعوت وی از طایفه کلیمی ها و آهنگران که در روستایی بنداروز ساکن بودند و بنا به دعوت وی به برازجان آمدند.(6) همچنین برخی از طوایف ساکن در منطقه اصالت عربی دارند که برخی از آنها عبارتند از طایفه مشایخ (ماحوزی)[ طایف بحرینی، طایفه بحرانی و طایفه قجر.(7) با توجه به ماهیت مهاجرتها قطعا آداب و رسوم آن طوایف تأثیرات خود را بر آداب و رسوم منطقه می گذاشتند یکی از آداب و رسوم مهم در منطقه ازدواج می باشد با توجه به اهمیت این امر مهم در شرع مقدس اسلام و وجود روایات بسیار در مدح این امر خطیر، رسم و رسوم ازدواج از مهمترین آداب و رسوم این  منطقه به شمار می رفته است.(8) با توجه به تاکید اسلام برداشتن اصل و نصب مطلوب زوجین، در منطقه دشتستان برای شناسایی خانواده عروس یا داماد ابتدا به سراغ زنان یا مردان آرایشگر می رفتند که به اصطلاح محلی به آنها «دلاک»(9) می گفتند این گروه با توجه به اینکه برای امر آرایشگری به خانه ها می رفتند لذا میزان شناسایی آنها از مردم بالا بود بعد از اینکه تحقیقات انجام می گرفت گاهی اوقات از خود انها (دلاک) به عنوان واسطه ازدواج استفاده می شد بعد از آن داماد به اتفاق پدر عمو و تنی چند از افراد مسن طایفه خود به خواستگاری می رفت در صورتی که پاسخ مثبت را می شنیدند در جلسه ای دیگر با بردن حلقه ای و طی انجام مراسمی دختر نامزد می شد که به اصطلاح به آن شرط زدن می گفتند(10) و علاوه بر حلقه نامزدی داماد برای نامزد خود لباس نیز می اورد به این مراسم علاوه بر شرط زدن بله بران نیز می گفتند در آن شب مهریه نیز تعیین می شد.(11) مراسم عقد به دو صورت انجام می گرفت یک روش به این ترتیب بود که عقد و عروسی با هم صورت می گرفت که به آن عقد پای تخت(12) می گفتند روش دیگر این بود که ابتدا عقد صورت می گرفت و سپس مراسم عروسی با تاخیر صورت گرفت در روزی که قرار بود خطبه عقد خوانده شود مهریه شکل رسمی می یافت بدین ترتیب که بخشی از آن را در مجلس عقد داماد به پدر عروس میداد که به آن حاضری یا شیربهاء گفته می شد. و مابقی آن که به عنوان عندالمطالبه قلمداد میشد در سند ازدواج قید می گردید که به اصطلاح محلی به آن تو کاغذی(13) یا پشت قباله(14) می گفتند پولی را پدر عروس به عنوان شیربها می گرفت جهت خرید جهیزیه ای مختصر که به اصطلاح محلی به آن «پِشا»(15) گفته می شد صرف می گردید. این رسم یعنی گرفتن شیربها از ناحیه طوایف عرب مهاجر در این منطقه باب شده است چرا که هنوز این رسم در قبایل عرب متداول می باشد.(16) بعد از آنکه شیربها دریافت میشد برای تهیه پِشا و جهیزیه خانواده عروس به بازار می رفتند جهیزیه عروس فقط در انحصار طایفه یهودیها بود که به آنها ملای جهید(17) می گفتند پشا یا جهیزیه به عبارت بود از یک صندوق مخمل بافت محل نگهداری وسایل آرایشی که به آن مجری(18) می گفتند یک صندوق محل نگهداری ظروف چینی که به آن صندوق هزارپیشه(19) می گفتند، سفره ای که بر روی آن خمیر نان درست می کردند که به آن تِگین(20) می گفتند، لگنی جهت تولید خمیر که جنس آن از سفال بود یا فلز روی که به لگن سفالی جُفنه جیری(21) می گفتند، یک سطح چوبی پایه ای که به آن خون می گفتند و نیز چوبی خراطی شده جهت پهن کردن خمیر که به آن تیر(22) می گفتند بعد از انکه جهیزیه خریداری می شد و به خانه عروس آورده می شد قرار ازدواج گذاشته می شد. معمولاً رسم بر این بود علی رغم اینکه عروس و داماد بر هم محرم بودند اما نمی بایست در مکانی خلوت با هم باشند و حتماً داماد می بایستی در جمع خانواده عروس با او دیدار می کرد شب قبل از عروسی مراسم حنابندان صورت می گرفت بدین ترتیب که خانواده تشتی از حنای خیسانده را طی مراسمی به خانه عروس می آوردند یک سینی مسی بسیار بزرگ که به آنه مَجمَع(23) می گفتند می آوردند داماد و عروس را درون آن می نشاندند و کف دستها و پاهای آنها را حنا می بستند و سپس عروس وداماد دست حنا بسته یکدیگر را به هم پیوسته و روی دستهای انها یک خروس ذبح می کردند و عیش می کردند که به آن «دست و پاشوران»(24) می گفتند. روزی که قرار بود مراسم عروسی برگزار شود دو نفر آرایشگر که به آنها زن و مرد دلاک می گفتند امر آرایش کردن داماد و عروس را بر عهده داشتند و در واقع ساق دوش آنها به اصطلاح امروزی به شمار میرفتند. پیراهن عروس هم سبز بود و هم سفید و پارچه آن از نوع بنارس، گجرات و استبرق تهیه می شد و یک چادر بر سر عروس می انداختند که تا پای عروس را در بر می گرفت کفش عروس مخصوص بود که به آن کوش(25) می گفتند و به مجموعه این کفش و چادر کوش و شق شور «کفش و چاق چور» می گفتند.(27) شب عروسی رسم بود که اگر قرار بود عقد و عروسی با هم انجام بگیرد به اصطلاح محلی عقد پای تخت هنگامی که عاقد صیغه را می خواند عروس هنگام بله دادن که زیر زبانی می خواهم داماد به او پول یا طلا می داد که بله را بگوید که به آن زیر زبانی(28) می گفتند، شب عروسی از خانه داماد غذای طبخ شده را به خانه عروس می آوردند سپس مراسم بردن عروس انجام می گرفت در مرحله اول پدرداماد می بایستی سند عقد را به پدر عروس بدهد سپس عروس را سوار بر اسب می کردند و یک نفر افسار اسب را می کشید که به او جلودار(29) می گفتند. روی صورت او را با تور سبز می پوشاندند و کسی حق نداشت دنبال عروس برود مگر خاله، عمه، زن عمو یا زن دایی هنگامی که عروس به در خانه داماد می رسید عروس پیاده نمی شد مگر اینکه چیزی به عنوان پا اندازون(30) از داماد می گرفت که آن عبارت بود از پول یا حیوان که جلوی پای عروس ذبح می شد سپس داماد، عروس را از روی اسب بغل  می کرد و به حجله می برد قبل از زفاف هم مجدداً عروس از داماد طلب طلا یا پول می کرد که داماد به او می داد که به اصطلاح با آن روگوشون(31) می گفتند.(32) شب دوم بعد از عروسی پدر عروس به دیدن دخترش می رفت و برای او هدیه ای می برد شب سوم چند تا از زنان همسایه عروس به اتفاق تنی چند از زن نزدیکان عروس به خانه عروس می رفتند و او را به اتفاق داماد به خانه پدر عروس می آوردند که به اصطلاح به آن «واطلبونی»(33) (پاگشا) می گفتند تا سه روز مادر عروس باید برای دختر و داماد خود غذا می فرستاد که به آن «آش پس پرده»(34) می گفتند.(35)
نتیجه:
منطقه دشتستان با توجه به موقعیت مهمش یعنی وجود رودخانه های دامنی و اراضی نسبتا حاصل خیز یکی از قطبهای جذب مهاجرت در جنوب ایران به شمار می رفته است از این رو قبایل و طوایف زیادی از اطراف و اکناف و گاها از مناطق عرب نشین اطراف خلیج فارس به این منطقه مهاجرت کرده اند و از این رهگذر آداب و رسوم آنها بر مردم منطقه تاثیر گذاشته است که یکی از این تاثیرات را در امر مهم ازدواج می توان بر شمرد که از جمله آنها گرفتن درصدی از مهریه به عنوان شیربهاء و ممنوع بودن رفتن اعضای خانواده عروس به خانه عروس در شب عروسی می باشد و این امر برگرفته از رسم اعراب می باشد که هنوز در برخی از قبایل اعراب نیز متداول می باشد.
پی نوشت ها:
1- روزنامه کیهان شماره 8413، مورخه 11/5/1350 ، ص 12
2- استخری، مسالک وممالک، به کوشش ایرج افشار، انتشارات ترجمه و نشر کتاب، ص 118.
3- همانجا، ص107 و نیز بنگرید به : بغدادی ، ابن حوقل، صورة الارض، ترجمه دکترجعفر شعار، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1366، ص44.
4- جیهانی، ابوالقاسم بن احمد، اشکال العالم ، ترجمه علی بن عبداسلام کاتب، با مقدمه وتعلیقات فیروز منصوری ، تهران: شرکت نشر، 1368 ، ص 110
5- حسینی فسایی، میرزاحسن ، فارسنامه ناصری ، انتشارات سنایی، 1313، صص286، 285، 270
6- فراشبندی ، علیمراد، تاریخ و جغرافیای دشتستان، شیراز: انتشارات نور، 1336، صص 144، 146، 174، 154، 155
7- همانجا، صص 168، 167، 166، 165، 172، 171، 170
8- نراقی، ملااحمد، معراج السعادة ، قم: انتشارات تاظهور، 1387 ، صص 279، 278
9- Dallak
10- Shart zadan
11- تحقیقات میدانی نگارنده
12- Payetakht
13- Too kaghazi
14- Poshte chabaleh
15- pesha
16- مصاحبه نگارنده با یکی از سالخوردگان عرب ساکن برازجان مورخه29/7/1392
17- Molayejehid
18- Mejri
19- Hezar pisheh
20- Tegin
21- Jofneh
22- تحقیقات میدانی نگارنده
23- Majmaa
24- Dastopa shoran
25- Kosh
26- Koshoshagh shoor
27- مصاحبه نگارنده با یکی از زنان سالخورده آرایشگر برازجان مورخه 12/8/1392
28- Zirezabani
29- Jelodar
30- Paendazoon
31- Roogooshon
32- همانجا
33- Vatelebuni
34- Ashe psec pardeh
35- فخرایی ، محمد جواد، دشتستان در گذر تاریخ، شیراز: انتشارات نوید، 1383، ص 334/ج