احمد خواجه حسنی

مبدأ و سنگ بنای این یادداشت، اظهار نظر اخیر عادل فردوسی‌ پور در مورد کشور نروژ است، مشخصاً لحظاتی پس از پایان مسابقه ی دو تیم فوتبال برزیل و نروژ، که به صعود وایکینگ‌ ها به مرحله ی بعدی جام جهانی انجامید.
آنجا که عادل خان با حسرت، شادی نروژی‌ ها را گزارش کرده و با اشاره به شرایط زندگی مردم این کشور، گفتند: «من لجم می‌گرفت و حسودی‌ ام می‌شد به این نروژی‌ها. خیلی شادند، خیلی بی‌مشکل هستند، خیلی کیف می‌کنند، فوتبال شون هم مثل خودشون موفق هست»
فارغ از نیت خوانی عادل، این گزاره در قالب یک احساس شخصی می تواند قابل درک باشد به این دلیل که فردوسی پور به عنوان بنیان ‌گذار، مجری و تهیه‌ کننده ی یکی از پر بیننده ترین برنامه های صدا و سیما (برنامه ورزشی نود)، سال‌ها از فعالیت در رسانه ی میلی! کنار گذاشته شده و طبیعی است که از حصول این رخداد ناراضی بوده و در برخی اظهار نظرهای جنابشان، تجربه ی شخصی و احساساتش نیز بازتاب پیدا کند، لیکن با توجه به «مبحث نقش و تأثیرگذاری الیت و نخبگان بر جامعه ی هدف،» هنگامی که چنین جمله‌ ای از زبان یک چهره ی شناخته‌ شده ی رسانه‌ای بیان می‌شود، دیگر نمی‌توان آن را صرفاً یک حس گذرا تلقی کرد...
در علوم اجتماعی، یکی از ابتدایی‌ ترین و بدیهی ترین اصول تحلیل این است که «هیچ پدیده‌ای را نمی توان و نمی بایست جدا از بستر تاریخی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی آن فهمید،» یا به عبارتی «قضاوت درباره ی ملّت‌ ها، بدون توجه به زمینی که در آن بازی کرده‌اند، نمی تواند از عنوان عدالت و تحلیل برخوردار گردد،» بنابراین به هیچ وجه نباید از این متغیر های مهم چشم پوشید و صرفاً به نتیجه نگاه کرد.
 «گاهی بزرگ‌ترین خطای تحلیل، مقایسه ی دو مقصد است؛ بدون آنکه مسیر، موانع و قواعد متفاوت رسیدن به آن مقصد دیده شود.»

آیا می توان چنین استنباط کرد که همه ی کشورها از یک نقطه آغاز کرده‌ اند و در یک زمین بازی یکسان و شرایطی برابر رقابت کرده‌اند ؟

نروژ کشوری با جمعیتی اندک، برخوردار از یکی از بزرگ‌ ترین صندوق‌ های ثروت ملّی جهان، متّحد راهبردی ایالات متحده ی آمریکا و عضو ناتو است؛ کشوری که با دهه‌ ها تحریم‌ های گسترده ی اقتصادی و مالی بیگانه بوده و به سان ایران، در معرض فشارهای مستمر ژئوپلیتیکی قرار نداشته است در مقابل امّا، ایران کشوری است که پس از پیروزی انقلاب، بنا به دلایل مختلفی حاضر نشده در نظم منطقه‌ ای و بین‌المللی مورد نظر آمریکا و با محوریت غالب این کشور قرار گیرد و بر استقلال ملّی و مخالفت با برخی سیاست‌های آمریکا تأکید ورزیده و از این منظر، قریب به پنج دهه است که با انواع تحریم‌ های اقتصادی، بانکی و سیاسی دست‌ به گریبان است، افزون بر این، عطف به نظریه ی هالفورد مکیندر در یکی از پیچیده‌ ترین مناطق جهان (هارتلند جهان) نیز قرار دارد. طبیعی است که این شرایط بر اقتصاد، رفاه عمومی و کیفیّت زندگی مردم اثر خواهد گذاشت گرچه بایسته می نماید به این نکته شاخص هم توجه داشت که «کیفیّت زندگی یک کشور تنها به روابطش با آمریکا وابسته نیست» و کیفیت زندگی جوامع فقط در این موضوع خلاصه نمی شود منتهی این مهم در نوع خود می تواند یکی از تفاوت های شگرف و عملاً تأثیر گذار و تا حدودی تعیین کننده باشد.

از سوی دیگر، حتی شاخص‌ های اجتماعی نیز تصویر یک‌ دستی از نروژ ارائه نمی‌دهند. برای نمونه، نرخ خودکشی یا برخی آسیب‌ های روانی در این کشور حکایت از این دارد که رفاه اقتصادی به‌ تنهایی مترادف با شادی مطلق نیست که در نوع خود بحث مفصل و دامنه داری است...

باری به هر جهت، امروزه روز مشکلات معیشتی، اقتصادی و اجتماعی منبعث از سوء مدیریت ها و ناکارآمدی ها، تبعیض و بی عدالتی ها در ایران پوشیده نیست و نقد این مشکلات نیز ضرورتی انکار ناپذیر است هم چنان که این نویسنده در مقاطع مختلف به موضوعات گوناگون اشاراتی داشته ولی نقد زمانی اعتبار دارد که بر پایه ی مقایسه‌ های علمی و منصفانه باشد، نه قیاس‌ هایی که متغیرهای اصلی را نادیده می‌گیرند!
اگر قرار است ایران عزیز و رنجور ما با کشوری مقایسه شود، باید همه ی متغیرها روی میز باشد؛ از تحریم‌ ها و محیط امنیّتی گرفته تا جمعیت، ساختار اقتصادی، جایگاه بین‌المللی و سیاست خارجی! در غیر این صورت، نتیجه، بیش از آنکه تحلیل باشد، یک قضاوت احساسی خواهد بود.
شاید عادل فردوسی‌ پور از آنچه در سال‌های گذشته بر او رفته، دلخور باشد و احساس کند فرصت‌ هایی از او سلب شده است که به نظر من حق دارد و این احساس برای منِ نویسنده قابل درک است لیکن رنج شخصی نباید مجوز صدور احکام کلّی درباره ی یک ملّت و سنگ بنای مقایسه‌ های غیر علمی قرار گیرد.
در وضعیت فعلی، جامعه ی درمانده و بینوای ایران ما برای عبور از مشکلات پر شمار، مصائب جمعی، معضلات و آسیب ها، بیش از هر زمان دیگری به تحلیل‌ های دقیق، منصفانه و مسئولانه نیاز دارد پس گزاره هایی ظاهراً جذاب و عامه پسند که در باطن واقعیت‌های پیچیده ی سیاسی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی را به حاشیه می‌رانند ضرورتی به ارائه ندارند.