علیرضا بهادریان

هر زمان سخن از بوشهر به میان می‌آید، فهرستی بلند از ظرفیت‌ها و مزیت‌های استان نیز تکرار می‌شود، از منابع عظیم نفت و گاز و بنادر راهبردی گرفته تا اقتصاد دریامحور، شیلات، گردشگری و نیروی انسانی تحصیل‌کرده. کمتر استانی در کشور را می‌توان یافت که چنین مجموعه‌ای از ظرفیت‌های اقتصادی و جغرافیایی را به‌صورت همزمان در اختیار داشته باشد. با این حال، پرسشی که سال‌هاست در ذهن بسیاری از بوشهری‌ها وجود دارد، همچنان پابرجاست. چرا بوشهر با وجود این همه ظرفیت، هنوز نتوانسته به جایگاهی متناسب با توانایی‌های خود در مسیر توسعه دست پیدا کند؟

واقعیت این است که توسعه صرفاً محصول منابع طبیعی نیست. توسعه بیش از آنکه به منابع وابسته باشد، به کیفیت حکمرانی، سرمایه اجتماعی، قدرت شبکه‌سازی و توان اثرگذاری در فرآیندهای تصمیم‌گیری وابسته است.

به نظر می‌رسد یکی از نقاط مغفول در مسیر توسعه بوشهر، همین مسئله باشد. بوشهر در تولید ثروت ملی سهمی انکارناپذیر دارد، اما در بسیاری از موارد در تولید تصمیم ملی نقش متناسبی ایفا نمی‌کند. فاصله میان این دو، اتفاقی نیست و ریشه‌های عمیق‌تری دارد.

کافی است به ساختارهای تصمیم‌سازی کشور نگاه کنیم. چند نفر از مدیران ارشد ملی، معاونان وزارتخانه‌ها، رؤسای سازمان‌های تأثیرگذار، اعضای اتاق‌های فکر یا نهادهای سیاست‌گذار کشور از میان نیروهای بوشهری هستند؟ مهم‌تر از آن، چند شبکه منسجم از مدیران، دانشگاهیان، فعالان اقتصادی، رسانه‌ای و اجتماعی بوشهر وجود دارد که بتواند مطالبات استان را در سطح ملی پیگیری کند؟

تجربه توسعه در بسیاری از نقاط کشور نشان می‌دهد استان‌هایی موفق‌تر بوده‌اند که توانسته‌اند میان نخبگان خود ارتباطی پایدار و هدفمند ایجاد کنند. در چنین استان‌هایی، مدیران، دانشگاهیان، فعالان اقتصادی و رسانه‌ها، علی‌رغم اختلاف دیدگاه‌ها، بر سر منافع توسعه‌ای منطقه خود به یک فهم مشترک رسیده‌اند و برای تحقق آن همکاری کرده‌اند.

در بوشهر اما هنوز فعالیت‌ها بیش از آنکه شبکه‌ای باشد، فردی است. افراد موفق کم نداریم. مدیران، استادان دانشگاه، فعالان اقتصادی و چهره‌های اثرگذار بوشهری در سطح ملی حضور داشته و دارند، اما این موفقیت‌ها کمتر به یک قدرت جمعی برای توسعه استان تبدیل شده است. گویی هر فرد مسیر خود را می‌رود و هر موفقیت در همان نقطه متوقف می‌شود.

از سوی دیگر، فعالیت‌های اجتماعی و مدنی استان نیز با یک چالش جدی مواجه است، فاصله میان طرح مسئله و رسیدن به نتیجه. درباره بسیاری از مشکلات استان صحبت می‌شود، نشست برگزار می‌شود، یادداشت نوشته می‌شود و حتی مطالبه‌گری صورت می‌گیرد، اما کمتر سازوکاری وجود دارد که پیگیری مستمر تا رسیدن به نتیجه را تضمین کند. البته مقصر را فعالان اجتماعی استان نمی‌بینم بلکه ساختار تشکیلاتی استان این گونه است.

در چنین شرایطی، فعالیت اجتماعی به جای آنکه نتیجه‌محور باشد، گاه به فعالیتی مناسبت‌محور تبدیل می‌شود، موضوعی چند روز مورد توجه قرار می‌گیرد و سپس جای خود را به مسئله‌ای دیگر می‌دهد. در حالی که توسعه، محصول استمرار و پیگیری است نه صرفاً طرح مطالبه. در نتیجه مردم، فعالان اجتماعی به ویژه جوانان نقش مهمی در این زمینه دارند که باید با تقویت خود و ایجاد شبکه، طرح پرسش و مطالبه گری و پیگیری آن تا خروجی مناسب، می‌توانند مسیر توسعه استان را فراهم کنند.

شاید ریشه بخشی از این عقب‌ماندگی را باید در نوع نگاه ما به توسعه جست‌وجو کرد. در بوشهر سال‌هاست درباره پروژه‌ها، بودجه‌ها، صنایع و ظرفیت‌ها صحبت می‌کنیم، اما کمتر درباره نهادسازی، شبکه‌سازی و تولید قدرت اجتماعی حرف زده‌ایم.

واقعیت این است که هیچ استانی صرفاً با منابع طبیعی توسعه پیدا نکرده است. استان‌های موفق کشور، قبل از آنکه در جذب بودجه موفق باشند، در ساختن شبکه‌ای از مدیران، دانشگاهیان، فعالان اقتصادی، رسانه‌ها و نیروهای اجتماعی موفق بوده‌اند. آن‌ها یاد گرفته‌اند چگونه از ظرفیت انسانی خود برای اثرگذاری بر تصمیم‌های ملی استفاده کنند.

مشکل دیگر این است که بسیاری از نخبگان و مدیران موفق بوشهری پس از رسیدن به موقعیت‌های ملی، در قالب یک شبکه منسجم برای پیگیری مسائل استان عمل نمی‌کنند. در نتیجه، موفقیت افراد لزوماً به موفقیت استان تبدیل نمی‌شود. ما مدیر بوشهری داشته‌ایم، استاد بوشهری داشته‌ایم، نماینده بوشهری داشته‌ایم، اما کمتر توانسته‌ایم از این ظرفیت‌ها یک قدرت جمعی برای توسعه استان بسازیم.

اگر قرار باشد تغییری رخ دهد، این تغییر بیش از آنکه از دل یک پروژه عمرانی بیرون بیاید، باید از دل یک تغییر نگرش بیرون بیاید. اینکه نخبگان استان به جای فعالیت‌های فردی به سمت شبکه‌سازی حرکت کنند، از کارشناسان و جوانان استفاده کنند، رسانه‌ها به جای پرداختن صرف به اخبار روزمره، مطالبه‌گری مستمر را دنبال کنند، دانشگاه از نقش آموزشی صرف خارج شود و به اتاق فکر توسعه استان تبدیل شود و فعالان اجتماعی نیز موفقیت خود را نه در طرح مسئله، بلکه در رسیدن مسئله به نتیجه تعریف کنند.

بوشهر کمبود ظرفیت ندارد، آنچه کمبودش بیش از هر چیز احساس می‌شود، پیوند میان ظرفیت‌هاست. توسعه زمانی آغاز می‌شود که این جزایر پراکنده به یک جریان منسجم تبدیل شوند. جریانی که بتواند از منافع استان در سطح ملی دفاع کند، فرصت‌ها را به نتیجه برساند و سهم بوشهر را از آینده‌ای که در ساختن آن نقش دارد، مطالبه کند.