رضا نکیسا

(بررسی رد فرضیه‌های جغرافیایی و فرهنگی از منظر عجم‌اوغلو و رابینسون)

کتاب «چرا ملت‌ها شکست می‌خورند» اثر دارون عجم‌اوغلو و جیمز رابینسون، یکی از تأثیرگذارترین آثار در حوزه اقتصاد سیاسی و توسعه است. 
تز مرکزی این کتاب بر محور تضاد میان دو نوع ساختار می‌چرخد: «نهادهای فراگیر»  و «نهادهای استخراجی».

عجم‌اوغلو و رابینسون در این اثر، به‌طور صریح فرضیه‌های رایج «جغرافیایی» و «فرهنگی» را به چالش کشیده و بر عامل «سیاسی-نهادی» تأکید می‌کنند. نگارنند بر آن است تا در ادامه ی این نوشتار، این سه دیدگاه را از دیگاه مولفان اثر مذکور. بررسی کند.

۱. رد فرضیه جغرافیایی: جغرافیا سرنوشت نیست.
بسیاری از نظریه‌پردازان (مانند جفری ساکس یا جرد دایموند) بر این باورند که موقعیت جغرافیایی، آب‌وهوا، دسترسی به دریا یا شیوع بیماری‌های گرمسیری، عامل اصلی ثروت یا فقر ملت‌هاست. اما عجم‌اوغلو و رابینسون این دیدگاه را فاقد پشتوانه علمی می‌دانند.

آن‌ها برای اثبات مدعای خود به «نمونه‌های طبیعی» در تاریخ اشاره می‌کنند؛ برای مثال، دو کشور کره ( کره شمالی و جنوبی) و  شهر «نوگالس» که توسط یک مرز سیاسی به دو نیم تقسیم شده است: بخشی در آمریکا و بخشی در مکزیک. هر دو بخش از نظر جغرافیایی، اقلیمی و حتی فرهنگی یکسان هستند، اما به دلیل تفاوت بنیادین در نهادهای سیاسی و قانونی، سطح رفاه و توسعه در آن‌ها زمین تا آسمان متفاوت است. از این منظر، جغرافیا نمی‌تواند عامل تعیین‌کننده و سرنوشت‌ساز برای پیشرفت یا عقب‌ماندگی یک ملت باشد.

۲. رد فرضیه فرهنگی: فرهنگ، محصول نهادهاست.

نظریه‌پردازان دیگر معتقدند که ارزش‌های مذهبی، اخلاق کاری یا پیشینه فرهنگی (مانند نظریه «اخلاق پروتستانی» وبر) تعیین‌کننده مسیر توسعه است. عجم‌اوغلو و رابینسون با رد این فرضیه می‌گویند: فرهنگ نمی‌تواند توضیح دهد چرا کشورهایی با فرهنگ‌های مشابه، مسیرهای توسعه‌ای متفاوتی را طی کرده‌اند.

در واقع، آن‌ها معتقدند آنچه ما «فرهنگ» می‌نامیم، اغلب محصول نهادهاست، نه علت آن‌ها. برای مثال، اگر در کشوری انگیزه‌ای برای فعالیت اقتصادی وجود ندارد، نباید آن را به «ضعف فرهنگ کار» نسبت داد؛ بلکه ریشه‌ی اصلی در نهادهای استخراجی است که اجازه نمی‌دهند ثمره کارِ مردم به خودشان برسد و در عوض، حاصل تلاش اکثریت را به شکلی سیستماتیک غارت می‌کنند.
و اما عامل اصلی و تاثیرگذار عدم توسعه یافتگی و شکست برخی از کشورها.

۳. عامل کلیدی: قدرت سیاست و ساختار نهادها.

از دیدگاه نویسندگان، «سیاست» است که تعیین می‌کند چه نوع نهادهای اقتصادی بر یک کشور حاکم شود. آن‌ها نهادها را به دو دسته اصلی تقسیم می‌کنند:

نهادهای فراگیر: این نهادها ویژگی‌هایی نظیر امنیت حقوق مالکیت، نظام قضایی بی‌طرف و دسترسی برابر به خدمات عمومی را تضمین می‌کنند. این ساختارها بستری برای «تخریب خلاق»  فراهم می‌آورند؛ یعنی اجازه می‌دهند نوآوری‌های جدید جایگزین روش‌های قدیمی شده و موتور محرک رشد بلندمدت شوند.

نهادهای استخراجی: در این ساختارها، ثروت و قدرت در اختیار اقلیتی محدود از جامعه است، فرصت‌ها به‌صورت برابر توزیع نمی‌شوند و قوانین به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که منابع را از اکثریت استخراج کرده و به نفع اقلیت حاکم بازتوزیع کنند.

و اما نتیجه‌گیری: چرا ملت‌ها شکست می‌خورند؟

علت اصلی شکست ملت‌ها، ترسِ اقلیت حاکم از تغییر است.  گروه حاکم در نظام‌های استخراجی می‌دانند که نوآوری و «تخریب خلاق» می‌تواند جایگاه و قدرت آن‌ها را با چالش روبرو کند؛ بنابراین، آن‌ها به‌عمد مانع پیشرفت تکنولوژیک و اقتصادی می‌شوند تا قدرت را در دستان خود حفظ کنند.

و در نهایت، کشورها نه به دلیل آب‌وهوای نامساعد و نه به خاطر ویژگی‌های فرهنگی خاص، فقیر نیستند؛ آن‌ها فقیرند چون نهادهای سیاسی‌شان اجازه نمی‌دهد اکثریت مردم در فعالیت‌های مولد مشارکت کنند و از ثمره تلاش خود بهره‌مند شوند. مسیر گذار از فقر به شکوفایی، تنها از طریق تغییر ساختار از «نهادهای استخراجی» به سوی «نهادهای فراگیر» سیاسی و اقتصادی ممکن است.