راضیه عقیلی‌مهر

به گواه آنچه در تاریخ مطبوعات کشور ثبت شده است، استان بوشهر از دوران مشروطیت تا اکنون در بهره‌مندی از چاپ و نشر مطبوعات، سابقه‌ای 100 ساله دارد. یعنی یک قرن تاریخ ادبی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی در عرصه اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی که در تاریخ مطبوعات ایران این سابقه در جهت توسعه آگاهی‌بخشی پیشتازی می‌کند. اما متاسفانه این پیشتازی پرافتخارفرهنگی در ادامه مسیر به ویژه در یک دهه اخیر در جریان تغییر و تحولات اجتماعی و وضع قوانین تسهیل‌گری در تمام ابعاد چه حرفه‌ای و چه جایگاه اجتماعی به شدت افول یافته است و با نقدهای زیادی، هم از سوی هم‌صنفی‌ها و هم جامعه مخاطبان روبرو شده است. برخی از این ضعف‌ها قابل حل و بهبود هستند، اما برخی از آن‌ها به تناسب تکاملات ارتباطات جمعی و رسانه‌ای و گسترده‌گی ابعاد اطلاع‌رسانی و تنوع‌طلبی مخاطبان رخ داده است و این خاصیت ورود هر تکنولوژی روبه رشد است و اقتضاء می‌کند فقط باید در مسیر درست با آن همراه شد.  

یکی از ضعف‌های قابل توجه در جریان افول فعالیت مطبوعات استان، حذف شدن هیئت تحریریه‌ها در فضای مطبوعات محلی استان بوشهر است. هیئت تحریریه‌ها به تدریج و بعد از فراهم شدن مکانی مشخص برای آغاز فعالیت یک رسانه شکل می‌گرفت و گسترش می‌یافت. هر چند اکثر هیئت تحریریه‌های مطبوعات محلی بوشهر از قبل از داشتن مکان، با ایده چند تن از علاقه‌مندان برای راه‌اندازی یک رسانه شکل گرفته بود و بعدها پربارتر و توسعه یافته‌تر می‌شد، علاقه‌مندان همسو با سیاست هر مطبوعه چیزی شبیه به آهن‌ربا یکدیگر را جذب می‌کردند و تشکل جریان‌سازی را برای تقویت و استمرار تولید محتوای مطبوعه‌ها داشتند. هیئت تحریریه‌ها بدون شک در استمرار فعالیت نشریات، کیفیت و استمرار در تداوم تولیدات مطبوعه، ایجاد فرصت و فضایی برای تبادل اطلاعات، خلق تولیدات اختصاصی، رفع ایرادات و انگیزه روحی برای ادامه این مسیر دشوار داشتند. هیئت تحریریه‌ها محرکی بودند برای جلوگیری از کپی‌پیست‌ها و سرقت ادبی و اخبار روابط عمومی‌ سازمان‌ها که به ویژه در یک دهه اخیر به وفور هم در خبرگزاری‌ها و هم نشریات محلی انعکاس می‌یابند و به نوعی حیاتشان به رسانه‌های محلی وابسته شده است. بهتر است نوشته شود اکثر رسانه‌ها بلندگوی روابط عمومی‌ها هستند. در کنار دیگر مزایای هیئت تحریریه‌ها باید از اعضای این بخش از بدنه جامعه مطبوعاتی استان یاد کرد که متشکل از اندیشمندان، شاعران، منتقدان، مترجمان، سیاستمداران و جامعه شناسان بودند و هر کدام قلم خاص خودشان را داشتند. به نحوی که بعد از پیگیری چند مطلب از آن‌ها می‌توانستی نوشته هر نویسنده را بدون ذکر نامش حدس بزنید.

هیئت تحریریه‌ها همچنین نقش قابل توجهی در ایجاد جریان‌سازی و سرعت‌دهی در حل‌وفصل دغدغه‌ها و مطالبات مردمی داشتند. بسیاری از جوانان و علاقه‌مندان به فرهنگ و ادب در فضای گفتمان حاکم بر هیئت تحریریه‌های مطبوعاتی نوک قلم‌هایشان را تیز می‌کردند و می‌نوشتند. برخی از خبرنگاران در همین هیئت تحریریه‌ها شجاعت عرض‌اندام در بخش یادداشت‌های تحلیلی ‌یافتند و وجه دیگری از استعداد و توانمندی‌شان را در این عرصه به منصحه ظهور ‌گذاشتند.  حذف شدن این بخش مهم از نظام مطبوعات محلی استان بوشهر یک شبه اتفاق نیفتاد، این معضل به تدریج و به عوامل متعددی وابسته شد که نخستین آن بخش اقتصادی نشریات را نشانه می‌رود. این اتفاق به ویژه در یک دهه اخیر که وضعیت اقتصادی اکثر فعالین مطبوعات مکتوب را نشانه رفته است در کیفیت تولیدات چاپی آن‌ها نیز تأثیر گذاشته است.  

اگر به برخی کارشناسان حوزه آزادی اطلاع‌رسانی برنمی‌خورد که چرا باید برای عرصه اطلاع‌رسانی، دغدغه مجوز داشتن یا نداشتن، مطرح باشد! این آمار قابل توجه است. طبق آخرین آمار از سامانه جامع رسانه‌های کشور در استان بوشهر 215 رسانه مجوزدار وجود دارد که از این تعداد 126 پایگاه خبری آنلاین، 4 روزنامه و 33 هفته نامه است و مابقی ماهنامه، فصلنامه و سالنامه مکتوب و الکترونیکی هستند. این تعداد به غیر از خبرگزاری‌های دولتی است که ماهیت و چارت فعالیتی‌شان مشخص است. در میان این تعداد فعالین مطبوعاتی مکتوب و غیرمکتوب و آنلاین که بخش قابل توجهی از این تعداد به لطف تسهیل‌گری ورود به این عرصه خطیر، در چند سال اخیر پا به عرصه مطبوعاتی استان گذاشته‌اند بر اساس مشاهدات پیش‌رو، آثار تولیدی قابل توجهی به نسبت این تعداد رسانه در استان به چشم نمی‌آید. غیر از چند رسانه مکتوب و غیرمکتوب که تعدادشان به انگشتان دست هم نمی‌رسد و در تولید محتوا و مطالبه‌گری آحاد مردم استان فعال هستند و با تمام مشکلات اقتصادی در بحث کاغذ و چاپ و تأمین نیروی انسانی حرفه‌ای اینجا جا دارد به تلاش‌شان دستمریزاد گفت که با عشق و علاقه در این جایگاه خطیر قلم‌فرسایی می‌کنند، بقیه این رسانه‌ها به لطف تولیدات خبرگزاری‌ها و صداوسیما و روابط عمومی‌ها نشریات مکتوب و آنلاین خود را از اخبار مسئولان پر می‌کنند تا برای دریافت سوبسیدها و امتیازهای برخی سازمان‌ها و بخش صنعت فقط اعلام حضور کرده باشند.

همان طور که اشاره شد در جریان تسهیل‌گری برای ورود افراد به این جایگاه اجتماعی خطیر سیاست‌ها به سمت تسهیل‌گری اما با نیت گسترش عدالت‌پروری رفت و چون با ناترازی مدیریت روبرو هستیم. نتیجه آن تکثر رسانه‌های تک نفره یا به اصطلاح خودمانی تکثر ارتش تک نفره شد! که اکثرا امکان مالی برای تدارک مکان مناسب برای فعالیت رسانه‌ای ندارند و به کلی توان مهیا کردن مکانی ندارند. هر چند ماه از طریق رصد اتفاقی سامانه‌ جامع رسانه‌های کشور، متوجه تولد رسانه‌‌ای می‌شویم که شناختی نه از شخصیت مدیرش داریم و نه فرصتی برای پیگیری سیاست رسانه‌ای و فعالیت او ایجاد می‌شود. اما در جریان حضور هیئت تحریریه‌ها علاوه بر شناخت شخصیتی فعالین رسانه‌، این امکان مهیا می‌شد که اعضاء شاهد رویدادهای روزمره زندگی و وضعیت معیشتی یکدیگر قرار گیرند و در دغدغه‌ها و مشکلات بهتر یکدیگر را یاری کنند.      

وقتی به گواه تاریخ مطبوعات سخن می‌گوییم که ما در صد سال گذشته و در برهه‌های حساس تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران (قبل از انقلاب و بعد از انقلاب) صاحب روزنامه‌ و هفته‌نامه‌ بودیم، انتظار می‌رود این نقطه مثبت تاریخی به خطی ممتد و مستمر در مسیر توسعه اطلاع‌رسانی حرکت کند نه در مسیری برعکس چرا که عقب‌گرد ما طبعات سنگینی برای توسعه فرهنگی استان به دنبال خواهد داشت.

بعد از انقلاب و در دهه 70 نخستین هفته‌نامه بوشهر، «آئینه جنوب» به صاحب امتیازی و مدیرمسئولی محمد دادفر، نماینده اسبق بوشهر در مجلس شورای اسلامی شکل گرفت. در هیئت تحریریه این هفته‌نامه، کسانی حضور داشتند که اکنون نام و یادشان همچنان گرامی است چه آنانی که دستخوش گلچین روزگار شدند و چه بازماندگانش، همگان در بخش بزرگی از توسعه تاریخ مطبوعات محلی استان سهیم هستند. دومین هفته‌نامه «نسیم جنوب» بود که نقش مهمی در جریان‌های فرهنگی و اجتماعی و سیاسی استان بوشهر ایفا کرد و می‌کند. یکی از اعضای هیئت تحریریه این نشریه زنده یاد منوچهر آتشی، شاعر فقید بود که در کنار او جوانان علاقه‌مند و استعدادهای زیادی در حوزه ادب و فرهنگ کشف و چهره استان شدند. که این مسیر رو به رشد توسعه فرهنگی از دل مطبوعات محلی استان بعد از این دو رسانه در نشریات دیگر ادامه یافت و دهه 70 و 80 و اوایل 90 را به خوبی طی نمود، هر چند این مسیر در یک دهه اخیر با شیب تندی به سمت افول رفته است اما حضور و قلم‌فرسایی تعدادی از فعالین نسل گذشته در کنار نسل خوش‌فکر جدید این شیب تند را تا حدودی متوقف کرده است. هر چند یک دست صدا ندارد و تغییر و تحول اساسی در این مسیر نیازمند همراهی و تلاش فعالین و دلسوزان رسانه‌های محلی استان برای برگشت به دوران طلایی مطبوعات محلی در استان بوشهر است.

فعالیت رسانه‌ها نیز در نظام حقوقی و اقتصادی ایران در بخش تولیدات فکری و فرهنگی قرار دارند. خوب است  مسئولان ذی‌ربط چون وزارت ارشاد و سازمان‌های زیر مجموعه چون اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی بوشهر به عنوان متولی اصلی و حمایتی مطبوعات، استانداری و مدیران شورای راهبردی بخش صنعت و پتروشیمی در کنار سایر فعالیت‌های سازمانی و فرهنگی به این بخش مهم از تاریخ استان بوشهر بپردازند و در حمایت از مطبوعات محلی استان از هیچ تلاشی فروگذار نباشند. پیشنهاد می‌شود با توجه به دغدغه‌های رسانه‌ها در فراهم کردن مکانی درخور و مناسب با فعالیت رسانه‌ای، فضایی سوله‌مانند ایجاد شود و با پارتیشن‌بندی با یک میز و صندلی و لب تاپ و خط اینترنت مکانی با عنوان «سرای مطبوعات محلی استان بوشهر» جهت فعالیت فعالین این عرصه تدارک ببینند و سهمی ماندگار و خطیر در این مسیر داشته باشند. فضایی متناسب با نیاز جامعه مطبوعاتی امروز که همسو با سیاست تسهیل‌گری وزارت ارشاد باشد و هم اینکه رسانه‌ها با هر نوع سلیقه فکری و سیاست محتوایی برای تبادل اطلاعات و دسترسی و شناخت، فرصتی در خورد برایشان فراهم باشد.