پروفسور داریوش اکبرزاده

ایران شناس

مقدمه
در نوروزگان (1402)، از پس زمان بسیار، فرصتی شد تا به دیار و زادگاه خویش سری بزنم؛ فرصتی دست داد تا به برخی روستاهای کران خود یعنی «دشتستان»، ویژه تر کران زادگاهی، به شماری از «روستاهای کوره سعدآباد» بازدیدی گذرا داشته باشم. دیدن تابلو نام ‌های نو برخی جای-نام (نام های خاص مکان /روستاها) (که به گمانی از حال روزگار دیگر کرانه های میهن نیز سخن دارد) مرا بدین نوشتن واداشت. با وجود این، فشار کارهای بیخود و باخود، نهایی کردن این نوشته را بقدری عقب برد، تا به امروز، در آستانه نوروز 1403 رسیدیم.

به روزگار جوانی در کران سعدآباد روستاهایی زیبا بنام «دشت گور» ، «آبادی کل (کربلایی) علی» ، «بی به راه» (براه)، «مزارعی»، ... را بخوبی می شناختم. «تابلوی های نو» در ورودی این روستاها مرا شگفت زده کرد: دشت گور به «گلدشت» ، آبادی کل علی به «مشفق آباد»، بی براه – مزارعی به «وحدتیه»، «تل سرکوب» به «تل ‌ سر ‌ کوه» ... دگرگونی نام داده بودند! این چند نام تازه، موضوع این یادداشت است.

بحث
بس پیداست که پیش از ورود آریایی ها به فلات ایران (و نیز هم زمان با) ایرانیان، گروه های قومی بسیاری در این خاک زیسته ‌ اند/ می‌زیستند. هر چند «میراث زبانی» (مانند کتیبه ها) از این گروه های قومی بدست ما نرسیده است (که به گمان بسیار آنها فاقد خط و نوشتن در آن روزگاران بس کهنسال بوده اند) اما دو میراث بزرگ و پر افتخار آنان بدست ما رسیده است:

الف. هر چند آثار زبانی (در معنی اخص) این اقوام (چون نوشته) بدست ما نرسیده اما پیدایی هزاران سفال، کوزه، کاسه، جام، آثار مفرغی و بسیار از هزاره های هزار چون هزاره اول، هزاره دوم (دوران پیش از تاریخی) و غیره گواه میراث ملموس (مادی) این گروه های قومی است که در این خاک پاک زیسته اند؛ مگر ما نام و زبان مردم پرافتخاری که آثار فوق ارزشمند جیرفت (کرمان) را از خود برجای گذاشتند، می دانیم؟ مگر ما سازندگان و ساکنان شهرسوخته (سیستان) را می شناسیم؟ مگر ما مردمی که در «شغاب» (بوشهر) زیسته اند را دقیقا می ‌ شناسیم؟ ما حتا نام بسیاری از این اقوام را نیز نمی دانیم؛ افزون تر ، این گروه های قومی دارای زبان بودند و برای نامیدن کوه ها، رودها، شهرها، روستاها و غیره از اسامی رایج در زبان خود بهره برده اند. زیباتر اینکه، خاک پاک ایران برای هزاران هزار سال، میراث این اقوام را پاس داشته است.

ب. میراث ناملموس (intangible) زبانی این اقوام بسی ارزشمندترین است. میراث زبانی این گروه های قومی کهنسال ناشناخته و قدبرافراشته در خاک ایران، از راه نام های خاص «رودخانه ها، کوه ها، دره ها، روستاها و شهرها» به ما رسیده است. چه کسی می تواند بگوید که معنی نام شهر: تهران، رشت، زاهدان، ساری، بوشهر، کنگان، برازجان... یا کوه ها چون : زاگرس، اورین، بانکول، بیرک... یا رودخانه هایی چون : تالار، ارس، دالکی، کارون ... چیست؟ چه کسی می تواند بگوید فلان نام بالا، از آن فلان قوم از فلان دوره تاریخی است؟ اما این نا‌م ها هم اکنون در ایران رایج و معتبر است.

این میراث (نام ها) پر افتخار گذشتگان را ، «نیاکان ایرانی» ما نیز احترام گذاشتند و هزاره های هزار پاس داشتند. نیاکان پرافتخار ما هرگز در تغییر نام های بومی در این خاک نه اقدامی کردند نه پافشاری؛ از این روی در خاک پاک ایران زمین با سه دسته مشخص از نام های جغرافیایی روبرو هستیم:

1. نام های جغرافیایی کهنیک (غیرایرانی) برجای مانده از گروه های قومی کهنسال ناشناخته چون نام های بالا.

2. نام های شناخته شده غیرایرانی از گروه های قومی شناخته شده چون چغازنبیل ، اهواز، شغاب (عیلامی) یا واژه اکدی «بشوش» (اردک) که از پی هزاره های هزاره از راه گویش دشتستانی (و نیز دزفول) و بشکل شگفت آور به ما رسیده است.

3. نام های جغرافیایی تمام ایرانی چون آذربایجان، اروند (رود)، بیشاپور، بهشهر...

این گنجینه نام، که گواه بزرگی ما در جهان است، از ایران کشوری بی رقیب از دریچه احترام به فرهنگ ها و پیشینه دموکراسی ساخته است که بسیاری در جهان بدان رشک می ورزند. از این روی هرگونه ریشه تراشی، تغییر، جابجایی این دست نام ها تنها به مفهوم کوتاه کردن و از بین بردن بخشی از هویت تاریخی است که می ‌ تواند به تهدیدی ملی نیز تبدیل شود. هماره رقبا و بدخواهان ایران زمین از پی چنین بهانه هایی هستند.

امروز و در ایران زمین، چه آن روستا که نامی تمام ایرانی دارد و چه آن روستا که نامی ناشناخته و حتا ناایرانی دارد، همگی بخشی از مرزهای ملی، هویت سرزمینی، پیشینه ما، نقطه اتصال از گذشته به حال و تا به آیندگان است؛ نیاکان پر افتخار ما، چنین میراثی را هزاره ها پاس داشتند تا بدست ما رسید؛ همه آنچه از این خاک بدست ما رسیده، «میراث قوم ایرانی در جغرافیای ایران» است و در دنیای علم نیز با عنوان «میراث ایرانی» شناخته می شود. ما، نسل کنونی، نیز متعهد به پاسداشت آن و انتقال درست به نسل های سپسین تر هستیم.

نتیجه گیری
با افتخار تمام، ما در کشوری زندگی می کنیم که تاریخچه زندگی یعنی دوران «انسان ریخت‌ها» در «کشف‌رود» خراسان زرخیز یا دامنه های زاگرس زرخیزترین به بیش از 250 تا 300 هزار سال برمی گردد! آیا شنیده اید در جهان چنین تاریخچه ای شگفت برانگیز را؟ آیا شنیده اید که مردمی با فرهنگ های مختلف و هزاران هزار سال چنین میراث رنگارنگی را با احترام تمام پاس داشته باشند؟ آیا شایسته نیست، که ما نیز آنچه که بعنوان میراث ناملموس (نام-جای: نام های روستاها، رودخانه، شهر...) را میراث دار شده ایم، پاس داریم؟

بی گمان باید به یاد داشت که نام های جغرافیایی:
ا. پرتوافکن یک پیشینه جغرافیایی و موقعیت طبیعی است ؛ روستای «دشت گور» پرتوافکن دشتی بوده که روزگاری در آن به گمانی «گورخر» فراوان بوده است (که شوربختانه گونه های جانوری را هم نابود کرده ایم). مانند روستای کناری آن یعنی «پلنگی» (جایی که پلنگ داشته است و همه نیز در آن کران این را می دانند).



2. پرتوافکن یک مفهوم دینی و باوری است ؛ اگر روستای «بی براه» واژگانی پارسی باشد، در مفهوم آشکار مکانی یعنی «امام زاده در راه، امام زاده در مسیر راه» را معنی می دهد؛ اگر هم واژه کهنیک و از یک گروه قومی ناایرانی، به ما رسیده است که دیگر به توضیح نیاز ندارد.

3. پرتوافکن یک رخداد (تاریخی ، سیاسی ، جنگ ...) یا نام معناداری است. «تل سر کوب»، «برمک»، «آبادی کل علی» (یعنی روستای ساخته شده بدست /از آن کربلایی علی.

4. پرتوافکن کارکرد (پیشه) طبیعی قومی است؛ روستای «مزارعی» جایی که مردم به زراعت مشغول 8 بوده ‌اند/هستند.

5. پرتوافکن یک صنعت یا تکنولوژی خاص قدیمی است؛ روستای «کمان کشی»...و بسیار.

آیا تغییر و حذف این میراث ناملموس قومی چند هزار ساله کار درستی است؟ آیا قطع پیوند چند هزار سال فرهنگ قومی و بومی با آیندگان مسیر درستی است؟ آیا این تحریف بهانه ای در دست دشمنان میهن برای اختلاف افکنی برای آینده نخواهد شد؟ آیا نابود کردن مسیر پژوهش های ایران شناسی کار درستی است؟ آیا هر یک از این نام ها ی کهنیگ ، نمی تواند مو ضوع یک پژوهش باشد؟ بسیاری از این نام ها در متون تاریخی آمده است، با این قطع پیوند، چگونه این موضوع حل خواهد شد؟ به تاریخ بگوییم تا فلان مقطع، این نام رایج بود، در گزارش های رسمی و غیررسمی وجود داشته، اما اکنون حذف شده است! آیا علمی است؟ کدام کمیته علمی و به چه دلایل تاریخی-زبانشناختی آن را از نقشه ملی، پاک کرده است؟

مگر قرار است از نام فلان روستا (مثلا تل سرکوب) خجالت بکشیم؟ مگر قرار است بدان روزگار و بدان رخداد روی داده در گذشته برگردیم؟ چه خوب که (چون مردمان جهان) پاس داریم، از گذشته پند گیریم، همان گونه که گذشتگان ما با کمترین و ناچیزترین امکانات نگه داشتند؛ آیا دگرگونی نام بزرگ «کرمانشاه» به «باختران» پندآمیز و کافی نبوده است؟ آیا گزینش واژه «وحدتیه»، اسم عربی، به حذف دو نام شناخته شده منطقه ای، منجر نشده است؟ آیا «تل ‌سر کوه»، بالای کوه و یا کنار کوه واقع شده است؟ آیا راه رفع برخی مشکلات قومی و قبیله ای، به راه کار فرهنگی لازم دارد یا تجمیع در زیر یک اسم؟ آیا می دانید که در آذربایجان (باکو)، ازبکستان، ترکمنستان، حتا افغانستان دستور رسمی داده شده تا نام های ایرانی بر روی روستاها، شهرها، رودها... حذف و بجای آن نام های جعلی افزوده شود؟ آیا این اقدام (تغییر نام) مسیر ثبت برخی آثار کهنیگ موجود در این روستاها را در فهرست جهانی در آینده با مشکل جدی روبرو نخواهد کرد؟

آیا واژه «نفت اکدی» در نام، «نفت شهر، تیم صنعت نفت، وزارت نفت» را باید کند و بدور انداخت؟ این واژه ناایرانی هزاره های هزار با فرهنگ و زبان های ایرانی همراه بوده است؛ نام- جاها ، میراث نیاکان ما است، آنها را ارج نهیم و پاس داریم ؛ و بسیار...