رضا شبانکاره*

الف: 28 اردی بهشت ِ هر سال، در تقویم اکنونی ایران به نام «روز بزرگ داشت حکیم عمر خیّام» نام گذاری شده است. از عُمر خیام تحت عناوین مخالفتی یاد شده است از جمله: ریاضی دان، مُنجّم، فیلسوف، محقق و بالاخره شاعر. هر چند این عنوان آخری با تإخر و تاخیر به عناوین «عُمَر ِ خیّام» افزوده شده است. برای این که چهره ی «خیام ِ شاعر» در زمان حیات ِ خیام مطرح و دست کم مشهور نبوده است و وجه مُنجّمی و ریاضی دانی او بر وجوه دیگر شخصیتی او پیشی گرفته بوده است. و تذکره نویسان ِ هم عصر خیام ِ منجم و ریاضی دان نیز ذکری از شاعری خیام نمی کنند. هدایت در کتاب ترانه های خیام گزارشی در این باره ارائه داده است. هدایت در این کتاب می نویسد اولین کتابی که در آن از خیامِ شاعر گفت و گو می شود کتاب «خریده القصر» تالیف عمادالدین کاتب اصفهانی به زبان عربی است که در 572 یعنی قریب 50سال بعد از مرگ خیام نوشته و مولف آن خیام را در زمره ی شعرای خراسان نام برده و ترجمه ی حال او را آوده است. این نویسنده از کتاب «مرصاد العباد» تالیف نجم الدین رازی که در سال 621-620 تالیف شده نیز نام می برد که از خیام شاعر  ذکری کرده است.

ب:در دسته بندی سبک شناسی شعری ایران؛ سَبک های شعر به دوره های خراسانی، عراقی، هندی، بازگشت، مشروطه، معاصر و امروز تقسیم بندی شده است. طبق این تقسیم بندی؛ خیام که بین (432 تا 515) زیست می کرده؛ شعر او را باید در سبک شعری خراسانی قرار داد. در کنار خیام؛ باید از رودکی (پدر ِ شعر ِ فارسی)، فردوسی، مسعود سعد، منوچهری و سنایی به عنوان شاعران برجسته ی این سبک ِ شعری یاد کرد. ویژگی های سبک خراسانی به لحاظ زبانی، ادبی و فکری می تواند شامل ساده گی زبان، کهنه و مهجور بودن بخشی از واژه ها، وجود روح شادی و نشاط بخش و خوش باشی، ستایش معشوق ِ زمینی، واقع گرایی مضامین و توصیفات، عقلانی بودن مضامین شعری و دوری جستن از احساسات و عاطفه گرایی باشد. طبعن نیز این ویژه گی ها در شعر ِ خیام آشکار و متبلور است.

من بی می ناب زیستن نتوانم
بی باده، کشید بار تن نتوانم
من بندة آن دمم که ساقی گوید:
«یک جام دگر بگیر» و من نتوانم.
یا:
 برخیز و مخور غم جهان گذران
خوش باش و دمی به شادمانی گذران
در طبع جهان اگر وفایی بودی
نوبت به تو خود نیامدی از دگران.
یا:
خیام؛ اگر ز باده مستی، خوش باش
با لاله رخی اگر نشستی، خوش باش
چون عاقبت کار جهان نیستی است
انگار که نیستی، چو هستی خوش باش

ج): محمدعلی اسلامی ندوشن در مقاله ای نزدیک ترین شاعر ِ سبک خراسانی را به لحاظ فکری و اشتراک مضامین به خیام، فردوسی معرفی می کند و معتقد است سرچشمه ی اصلی فکر خیّامی را در شاهنامه باید جست و بسیار طبیعی است که چنین باشد.. وی در مقاله ی «فردوسی و خیام که در کتاب «جام ِ جهان بین» قرار دارد؛ حیرت در امر جهان، چون و چرا در کار خلقت، ناپایداری و بی سر و پا بودن جهان و زوال آدمی، اغتنام وقت و اکسیر شراب (از طریق عیش و شادی)، مرگ و زندگی و جبر (ناتوانی انسان در برابر گردش زمان و گیتی) را از موضوع های چندگانه ی مشترک رباعیات خیام و شاهنامه ی فردوسی می داند و پس از مطرح کردن این موضوعات، به بررسی تطبیقی این مفاهیم و موضوعات در شعرهای هر دو شاعر می پردازد. اسلامی ندوشن 16 رباعی را که به قول خودش چون و چرا بر سر آن کمتر  می باشد، ملاک قرار داده و مضامین آن ها را ابیات شاهنامه سنجیده و تطبیق داده است.

       *روزنامه نگار ادبی