حمید موذنی

در میان هنرهای گفتمان ساز درایران، شعر، جایگاه والایی را به خود اختصاص داده است. شعرای کلاسیک ایران در دوران سنت با سرایش های خود، جامعه را به جای شفاف سازی و رهایی بخشی به انزوا و پنهان کاری و محافظه کاری سوق داده اند و بنابراین، شعر در ایران به جای رهایی بخشی، عزلت نشینی را ترویج کرده و یا به مبارزه ی گفتاری تبدیل نموده است. در میان شاعران ایران، حافظ؛ جایگاه خاص و یکتایی دارد. غزلیات حافظ، تاویلات عرفانی و سکولار را توامان دارد و خوانش آنها را می توان با رندانگی در هر زمانه ای با تفسیر مسلط حاکم انجام داد. به همین دلیل؛ حافظ، جذاب ترین شاعر ایرانی می شود و دیوان حافظ همانند کتب مقدس در خانه ی هر ایرانی یافت می شود. حافظ ستایی ایرانیان به اندازه ی هست که حتا دیوان وی در سفره های هفت سین نیز به عنوان نماد گفتمان فرهنگی ایرانیان جای خوش دارد.
جامعه ایرانی با همه ی این اوصاف، یکصدسال است که در تلاش است که از دیکتاتوری و توتالیتاریسم، رهایی یابد اما همت و سعی آنها در تکراری گرفتار آمده که مجدداً دور باطل استبداد/ هرج و مرج/ استبداد را بازتولید نموده، در لباسی نو عرض اندام می کند. به نظر می آید ذهن و زبان ایرانیان، برای گریز از سیکل مطلقه و مشروطه نیاز به پالایش دارد. پالایشی که پارادایم پیشین را بشکند و گفتمانی نو را در اندازد. پالایشی که از طعم خوش استبداد بکاهد و داروی پلورالیسم و دموکراسی را با مزه ای نو، جایگزین آن نماید. شاید یکی از طعم های خوش در عرصه ی ادبیات، تقویت گفتمان "خیام" است. دو بیتی های خیام، در ذهن مخاطب همزمان او را به شک و شادی دعوت می کند و عقل دیونیزوسی را می پروراند.
گذار از پارادایم حافظ و نیل به گفتمان سازی خیام، نیاز امروز جامعه ایرانی است. ایرانیان، به دلیل زیست تاریخی همواره همراه استبداد بوده اند و همین باعث شده است که منشی رندانه و متاثر از پارادایم حافظ پیدا کنند و به همین دلیل، هر ایرانی به جای نمود واقعی خود، آنی را نمایان می سازد که کم هزینه تر و همراه با زیستی محافظه کارانه تر است. این منش؛ "زندگی-هراسی"، "غم-ارزشی" و "مرگ-توجهی" را تبلیغ کرده و استبداد و توتالیتاریسم را مشروعیت می بخشد و متاثر از آن نظام های سیاسی سلطانی، شاهی، ایدئولوژیک، استبدادی و تئوکراسی، سهل تر به حاکمیت خود استمرار می بخشند. همچنین در جوامع با این منش اجتماعی، نظام های سیاسی سکولار با مشکل مشروعیت روبرو می شوند. پارادایم حافظ، تاریخ ایران را با استبداد و دیکتاتوری به گونه ای آشتی داده تا حفظ زندگی و حیات ارجح تر از تکامل و رشد فرد در جامعه ارزش یابد و مردم ایران ریاکارانه حتی مخالفت خود را رضایت نشان دهند تا توتالیتاریسم با قدرت، تبلیغات خود را از گفتار ناهمخوان با کردار ایرانی عرضه نماید. لزوم عبور از این پارادایم سخت و شکستن آن؛ توجه بیشتر به آموزه های "خیام" و ایجاد گفتمان صراحت و زندگی باوری به جای پارادایم ریاکارانه و رندانه ی حافظ است. به گفته ی خیام؛ " گر من زمی مغانه مستم، هستم / گر کافر و کفر و بت پرستم، هستم /// هر طاقچه ای نمی گمانی دارد / من زان خورم، چنانکه هستم، هستم"
گذار از ارزشهای رندانه حافظ و تقویت گفتمان خیام وارگی گذار از پنهان کاری، ریاورزی و عدم شفافیت است. حافظ؛ انفعال می بخشد و محافظه کاری اما خیام؛ رهایی بخش است. همین وضعیت رندانه ی حافظ است که مطبوعات ایران همیشه به واسطه حقیقت گویی و نقد شفاف از سوی همراهان سرزنش شده اند و طعن و نفرین شنیده اند و حاکمیت آنها را تعطیل کرده تا طعن همراهان خود دانا شمار مشروعیت یابد و لذت دانایی به آنان دهد و جامعه به ناآگاهی سوق پیدا کند. گذار از رندانگی حافظ به تقویت همسویی کردار و رفتار و گفتار می انجامد؛ رکن چهارم دموکراسی تقویت می شود و جامعه مدنی نضج پیدا می کند و حاکمیت پاسخگومی شود و جامعه پرسشگر و رفتار نیک، گفتار نیک و پندار نیک واقعیت می گیرد./ج