دکتر علی اکبر کیانی:

  حضرت امام خمینی(ره) به آحاد مردم توصیه کرده اند: «در تعیین رئیس جمهور و وکلای مجلس با طبقه تحصیلکرده ی متعهد و روشن فکر و مطلع از مجاری امور و غیر وابسته... و مشهور به تقوی و تعهد به اسلام و جمهوری اسلامی مشورت کنید.» وصیت نامه سیاسی الهی- بند ز این طرفهای مشورت مورد نظر حضرت امام در واقع گروه های مرجع جامعه هستند. بنابه تعریف، گروه مرجع یا نخبگان اجتماعی به فرد یا افرادی گفته می شوند که به واسطه برخی ویژگیهای برجسته مورد اعتماد یا علاقه عمومی هستند و در تصمیم گیری مردم یک منطقه برای امری خاص(نظیر انتخابات) تاثیرگذارند. این برگزیدگان نظیر معتمدین و بزرگان محلی، نظامیان یا مقامات عالی رتبه، روحانیون، اساتید دانشگاه و معلمین و دانشجویان، ژورنالیست ها، ورزشکاران یا هنرمندان نامی و غیره را شامل می شود. بسته به جوامع مختلف تاثیر این گروهها متفاوت است. در مناطق قبیله ای و عشیره ای تاثیر بزرگان قومی برجسته تر است. همچنین در شرایط امنیتی نظامیان یا نظر مقامات عالی رتبه نقش پر رنگ تری ایفا می کنند. اما در مناطق توسعه یافته و دموکراتیک تر نقش نخبگان غیر موروثی و مقامی چشمگیرتر است که جایگاه دانشگاهیان برجسته تر می شود که نظر حضرت امام هم به همین گروه است. البته در جوامع اخیر شاهد تاثیر هرچه غیر مستقیم تر این عوامل هستیم. در واقع در این جوامع (به خاطر رشد فردی در مقابل توده گرائی) افراد به چنان سطح آگاهی رسیده اند که خود در تشخیص و انتخاب فرد یا افراد مورد نظرشان استقلال بیشتری دارند و تاثیر نخبگان بر نظر ایشان نیز بیشتر الهام بخش (یا مشورتی) و نه اجباری است. بدین ترتیب هرچه جامعه رشد یافته تر باشد وظیفه گروه مرجع صرفا تائید فردی نیست بلکه رسالت روشنگری و آگاهی بخشی را نیز با نقادی و پرسشگری به عهده دارد که به طور طبیعی مستلزم فرهیختگی خود مرجع است که همه اینها شاخص های بالندگی جوامع هستند.

مقایسه نظامهای رای گیری در کشورهای مختلف به نتیجه جالبی منتهی می گردد. در برخی نظامهای رای گیری انتخابات دو مرحله ای پیش بینی شده تا نمایندگان نهائی توسط برگزیدگان مرحله اول انتخاب گردند (نظیر قانون اول انتخابات مجلس مشروطه که با کپی برداری از نظامهای اروپائی شکل گرفت). این سیستم که شاید به نظر غیر دموکراتیک برسد (به تعبیری کسری دموکراسی را نتیجه دهد)، در واقع برای رفع دغدغه همیشگی حکومت ها در پیروی مطلق از نظر عوام بوده است. ایشان با درجه بندی آرا سعی در پر رنگ تر کردن تاثیر نخبگان جامعه دارند. اما در جوامع درحال توسعه ای که فاقد این مکانیسم هستند نخبگان تاثیر خود را با تاثیر غیر مستقیم در رای دهی انتخاب کنندگان به جا می گذارند که هرچه جامعه کمتر از شاخص های توسعه و امنیت برخوردار باشد این تاثیر آمرانه تر و البته ناشایسته سالارانه تر خواهد بود و بالعکس.

در تحقیقی که بعد از انتخابات دوره قبل مجلس در تهران انجام گرفت میزان تاثیرپذیری رای دهندگان از گروههای مرجع دانشگاهی و فرهنگی بیشترین عامل و گروهای مرجع سنتی و امنیتی کمترین تاثیر را در رای افراد مورد نظر داشته است. در مورد محیط بالنده دشتستان که از مراکز پویای سیاسی-اجتماعی و رسانه ای در جنوب کشور است، به جرات می توان گفت –حداقل در مقایسه با مناطق هم سطح- نقش عوامل قومی و سنتی در رای دهی مردم درحال رنگ باختن است. البته نقش گروههای مرجع پر رنگ است اما نه از نوع جوامع عشیره ای یا امنیتی است. در این فضا تاثیر نخبگان فرهیخته دانشگاهی و دانشجویان به خصوص با گسترش مطلوب فضاهای دانشگاهی و همچنین افراد صاحب نام محلی در امور فرهنگی و اجتماعی پر رنگ است. اینها بارقه های امیدوار کننده برای انتخابات پیش رو هستند که باعث تحول رفتار رای دهی می گردد. البته این گروههای مرجع از نظر نوع حدود 10 دسته اند که در ابتدای مقاله برشمرده شدند و حسب نفوذ بطور سلسله مراتبی تقسیم می شوند اما از نظر مصداق صدها مرجع قابل شناسائی اند.

در مورد دشتستان به تخمین می توان 1000 مرجع را معرفی کرد که می توانند بر حسب مقبولیتشان هرکدام نظر بین 5 تا 500 نفر را تحت تاثیر قرار دهند. بطور مثال حمایت منطقی و تخصصی (نه فامیلی و رفاقتی) یک استاد دانشگاه در برازجان از یک کاندیدا می تواند بطور بلاواسطه (دانشجویان وی) یا با واسطه (خانواده های دانشجوی مزبور) تا 300 نفر یا بیشتر را تحت تاثیر قرار دهد. باید متذکر شد تاثیر این عوامل بخصوص چنانکه گفته شد هنگامی که جامعه در حال کسب عناصر توسعه یافتگی باشد هرچه بیشتر غیر مستقیم می گردد. این تاثیر به خصوص در نظامهای پاتریارشی (پدر سالار) که محیط ها و هسته خانوادگی و گروههای دوستی همچنان قدرتمند است به شکل رسانه چهره به چهره عمل می کند. افراد در مهمانی ها، بازار و ادارات، تاکسی و اتوبوس، کلاسهای درس و جمع های بیرونی دیگر و حتی کلونی های جدید فضای مجازی به گفتگو در مورد کاندیداها می پردازند و متاثر از تائید نخبگان اجتماعی، موجی در حمایت از یک شخص ایجاد می گردد. اگر دقت کنیم نمایندگان منتخب ما در چند دوره اخیر همگی پیروز موج انتخاباتی(عموما احساسی تا منطقی) بوده اند. اما با توجه به تحولات مثبت در جامعه می توان انتظار داشت که اقبال عمومی به کاندیداها نه به خاطر محافل خصوصی با گروههای مرجع سنتی یا سفره های شام، بلکه به اعتبار گروههای مرجع فرهیخته و روشنگر و شناخت واقعی از کاندیداها به کمک ابزارهای گسترده ارتباطی و اینترنتی جدید صورت گیرد. در مورد چگونگی رفتار حامیانه گروه مرجع و نخبگان اجتماعی هم باید تامل کرد.

نخبه اجتماعی که بین کاندیدا و عموم مردم قرار می گیرد در انتخابش بسیار حساس است. هرچه جامعه به سمت توسعه یافتگی پیش می رود ملاکهای نخبگان در انتخاب و تائید یک فرد از منافع شخصی و مادی به سمت قابلیت های واقعی و برجسته کاندیدا مورد نظر سوق می یابد و همانطورکه گفته شد رسالت اجتماعی ایشان مستلزم روشنگری هم می باشد. علت این امر این است که نخبه اجتماعی برای حفظ اعتبار کسب شده به واسطه ویژگیهای شخصی که داشته و البته گسترش پایگاه اجتماعی خود در بین عموم مردم ناگذیر است در انجام مسئولیت اجتماعی که بر عهده دارد دقت به خرج دهد. حمایت از فردی فاقد توانمندی ویژه حتی درصورت رای آوری وی به واسطه عدم موفقیت قابل پیش بینی نماینده منتخب و افول وی در نگاه مردم به جایگاه گروه مرجع تائید کننده وی نیز لطمه وارد خواهد کرد. برعکس این هم صادق است یعنی تائید فردی شایسته و برجسته حتی اگر رای نیاورد برای گروه مرجع اجتماعی کسب اعتبار می کند و البته باعث رضایت درونی است. در این فضا معمولا چهره های جدید وارد شده به عرصه انتخابات اقبال بیشتری دارند. چراکه اولا تجربه انتخابات گذشته در کشور نشان می دهد 60 تا70% نمایندگان مجلس موفق به کسب رای مجدد نمی شوندا(این نسبت در دشتستان بجز یک استثنا 100% بوده) مگر نمایندگانی که توانسته باشند چهره مطلوب و قابل ستایشی از حوزه انتخابیه شان ارائه داده و یا کارهای بزرگی (فارغ از پروپاگاندا و عوام فریبی) برای ایشان کرده باشند. ثانیا افرادی که پس از شکست برای دفعات دوم یا سوم کاندیدا می شوند هم با اقبالی مواجه نمی شوند (نوعی کارت سوخته اند) مگر اینکه پس از عدم کسب رای در مرحله قبل، در امورات منطقه دغدغه و پیگیری و توانمندی خود را به مردم ثابت کرده باشند تا این بار اعتماد ایشان را جلب کنند. اما چهره های جدید جوان و متخصص معمولا نزد نخبگان اجتماعی برای اعلام حمایت جذابیت بیشتری دارند چون هیچ کدام از چالش هائی که دو دسته کاندیداهای برشمرده دارند (معمولا بیشتر کاندیداهای دشتستان همان دو گروه هستند) را برای نخبگان به همراه نداشته و در صورت موفقیت ایشان، برای گروه مرجع نیز افزاینده اعتبار خواهند بود. در پایان متذکر می شود تاثیر عامل روبه رشد نخبگان فرهیخته در انتخابات آینده دشتستان (و به نسبت کل کشور) تحلیلی علمی و نظر نویسنده است.

منکر تاثیر گذاری عوامل قومی و فامیلی نیستم و یا هزینه های کلان مالی و همچنین حمایت های حزبی که به هرحال هرکدام به سهم خود در کسب درصدی از آرا توسط کاندیداها تاثیرگذارند. اما روند انتخابات در کشور نشان می دهد که به تدریج شاهد ارتقا سطح مجلس بوده ایم که این امر با انتخاب بیشتر افرادی که از لحاظ مدارج دانشگاهی و توانمندیهای اجتماعی قویترند محقق گردیده است. این تحول البته موید بهبود رفتار رای دهی در انتخاب کنندگان است و نقش و رسالت گروههای مرجع در جامعه در حال گذار ما را غیر قابل چشم پوشی می کند.

حضرت امام در جای دیگری اینبار در توصیه به گروه های مرجع می فرمایند: «مجلس امروز مواجه است با دنیای پرآشوب صنعتی و سیاسی پیچیده و فرهنگ های غربی و شرقی و صحنه های تنازع بقا بین المللی و چنین مجلسی باید انباشته از مطلعین و دانشمندان و متخصصان در هر رشته باشد و لازم است کسانی که کاندیداهائی به ملت معرفی می کنند در نظر داشته باشند که از مطلعین هر رشته تخصصی چند نفری در بین کاندیداهای آنها باشد.»/ب1

صحیفه نور، جلد 18 ص 231

به امید سربلندی دشتستان عزیز