قدرت مظاهری

،،این یادداشت صرفاً نگاهی تحلیلی است و هیچ دیدگاهی را نمایندگی نمی‌کند.،،
...
خاورمیانه دوباره نمایشگرِ تکرارِ صحنه‌ای آشنا و تراژدیک شده است. ناوهای هواپیمابر آمریکا یکی‌یکی به منطقه می‌رسند، بیانیه‌های تند رد و بدل می‌شود و واژه‌ی جنگ دوباره روی زبان‌ها می‌افتد. اعزام چند ناوگروه هواپیمابر و افزایش حضور نظامی آمریکا در اطراف ایران، واقعیتی است که رسانه‌های بین‌المللی هم تأییدش کرده‌اند اما واکنش ایرانی‌ها به این وضعیت، دوپاره و متناقض است : بخشی از جامعه (داخل و خارج) از تهاجمِ‌خارجی استقبال می‌کند، بخشی دیگر با هر نوع جنگی مخالف است.
این دوپارگی و تضاد، فقط یک اختلاف‌ سیاسی ساده نیست بلکه دارای ریشه‌های روان‌شناختی و جامعه‌شناختیِ عمیقی است که بدونِ امعانِ‌نظر به آنها، نمی‌توان به درک کاملی در این زمینه رسید.
سال‌ها محدودیت اجتماعی، بی‌توجهی به اعتراضات مدنی، ناامیدی از اصلاح ساختارها و تجربه‌ی شکست‌های پی‌درپی سیاسی، باعث ایجاد نوعی فرسودگیِ‌جمعی شده که بسیار حائز اهمیت است. در این وضعیت، ذهن انسان به‌دنبال راه‌حل‌های فوری و رادیکال می‌گردد؛ بدون‌اینکه به پرهزینه و خطرناک بودنِ آنها بیندیشد. برای بخشی از مردم، حمله‌ی خارجی نه به‌عنوان جنگ، بلکه به‌عنوان دکمه‌ی ریسِتی تصور می‌شود که می‌تواند توسط هرکسی فشرده‌شود؛ فانتزیِ روانیِ مُسکّن‌گونه‌ای برای پایان دادن به وضعیتی که آن را از درون، قابل تغییر نمی‌بینند. درواقع وقتی شهروند احساس کند در ساختار سیاسی‌اش هیچ کانال مؤثری برای تغییر ندارد، خشم و امیدش را به بیرون از مرزها منتقل می‌کند. در روان‌شناسی، این را می‌توان نوعی ،،جابجایی‌عامل،، دانست. تعبیری که به‌جای اینکه «ما» عاملِ‌تغییر باشیم، «آن‌ها» باید بیایند و همه‌چیز را عوض کنند. این مکانیزم، هم از درد ناتوانی می‌آید، هم از میل به نجات و رهایی.

به‌عبارتِ‌بهتر، درحالیکه بخشی از جامعه، تجربه‌ی جنگ، تحریم و مداخله‌ی خارجی را به‌خاطر رنج‌هایش به یاد دارد و از تکرار آن می‌ترسد؛ بخشی دیگر، به‌خاطر شدت نارضایتی از وضع موجود، این حافظه‌ی تاریخی را موقتاً کنار گذاشته و کم‌اهمیت جلوه می‌دهد تا به نوعی رهاییِ‌نسبی برسد. هر دو گروه از منظر روانی قابل فهم‌اند. یکی با ،،ترس از تکرارِفاجعه،، تصمیم می‌گیرد و دیگری با ،،ترس از ادامه‌ی وضع موجود،،.
وقتی بخش بزرگی از جامعه احساس کند نمایندگیِ‌سیاسی ندارد، هر بحران خارجی به‌جای آن‌که برایش ،،مسئله‌ای ملی،، تلقی شود، به ،،مسئله‌ای حاکمیتی،،تقلیل پیدا می‌کند. در چنین فضایی، مفهوم منافعِ‌ملی تضعیف شده و جای خود را به منافعِ‌گروهی می‌دهد.
ایرانیان خارج از کشور، به‌طور طبیعی، هزینه‌ی مستقیم جنگ را کمتر از مردم داخل احساس می‌کنند. آنها خود و عزیزان‌شان، نه زیر بمباران خواهند بود، نه با فروپاشی زیرساخت‌ها و ناامنی روزمره دست‌وپنجه نرم می‌کنند و نه باقیِ تبعاتِ دهشتناکِ ویرانی را لمس خواهند کرد. این تفاوت موقعیت، تفاوت نگاه می‌سازد. برای بخشی از اپوزیسیونِ خارج، حمله‌ی خارجی ابزاری برای تغییر رژیم و آغاز دموکراسی تصور می‌شود  درحالیکه برای بسیاری از مردمِ داخل، جنگ یعنی ناامنی، فروپاشی اقتصادی، مهاجرت اجباری، و تکرار چرخه‌ی خشونت؛ هرچند اگر موقتی و کوتاه‌مدت باشد. تضادی که اگر صادقانه دیده نشود، به سوءظن متقابل بدینگونه دامن می‌زند که داخل، خارج را بی‌درد و بی‌مسئولیت دیده و خارج، داخل را منفعل و ترسو می‌داند.
در دو دهه‌ی اخیر، خاورمیانه نمونه‌های زیادی از مداخله‌ی نظامی خارجی را به خود دیده است. عراق، افغانستان، لیبی … در بسیاری از این موارد، ساختارهای قدیمی فروپاشید و از بین رفت اما آن‌چه جایگزین شد، نه لزوماً دموکراسی پایدار، بلکه ترکیبی از جنگ داخلی، ناامنی طولانی‌مدت و دولت‌های شکننده بود. این تجربه‌ی منطقه‌ای، یک هشدار جامعه‌شناختی است. هشداری مبنی‌ براینکه فروپاشی، لزوماً به آزادی منتهی نمی‌شود و بعبارتی، اگر جامعه‌ای، نهاد، فرهنگِ‌گفت‌وگو و ظرفیتِ‌مدیریتِ‌اختلاف نداشته باشد، خلأ قدرت می‌تواند بدتر از خودِ قدرت موجود باشد.
از سویی دیگر، وقتی همه‌ی مسیرهای اصلاح، اعتراض مسالمت‌آمیز، انتخابات معنادار و تغییر تدریجی بسته به‌نظر برسد، ذهن جمعی به سمت شوکی‌بیرونی سوق پیدا‌می‌کند. در این منطقِ‌گذرا، جنگ نه به‌عنوان فاجعه، بلکه به‌عنوان تنها راه باقی‌مانده دیده می‌شود. منطقی که محصولِ یأس و  ناامیدی است، نه بی‌عقلی و بی‌درکی از شرایط.
به‌زبانی واضح‌تر، بخشی از مردم، آن‌قدر از رفتار حاکمیت خشمگین‌اند که مرز میان ،،کشور،، و ،،حکومت،، در ذهن‌شان کاملاً جدا شده است. در این حالت، هر ضربه به حاکمیت، حتی اگر به کشور هم آسیب بزند، قابل توجیه می‌شود. اینجا با زخم عاطفیِ عمیقی طرفیم که عوامل آن، زخم تحقیر، بی‌عدالتیِ‌اجتماعی، تبعیض و بی‌صدایی هستند.

در شبکه‌های‌اجتماعی، جنگ گاهی مثل یک سریال نتفلیکسی دیده می‌شود. چند حمله‌ی دقیق، چند روز درگیری، چند تهاجم اغراق‌شده و نهایتاً، آزادی. اما جنگ در واقعیت، کثیف، وحشتناک، طولانی و غیرقابل پیش‌بینی است؛ زیرساخت‌ها، بیمارستان، مدرسه، آب، برق، امنیت، همه در معرض فروپاشی‌اند. این فاصله‌ی میان تصویر رسانه‌ایِ‌جنگ و واقعیتِ‌جنگ، یکی از خطرناک‌ترین توهمات زمانه‌ی ماست!
نسلی که جنگ هشت‌ساله‌ی ایران و عراق را دیده و یا زیر فشار تحریم‌ها زندگی کرده، می‌داند که هزینه‌ی جنگ فقط تعداد کشته‌ها نیست؛ سال‌ها عقب‌ماندگی، مهاجرت اجباری، فقر، فروپاشی خانواده‌ها و عادی شدن خشونت، بخشی از صورت‌حساب جنگ است. این نسل، حتی اگر از حاکمیت ناراضی باشد - که قطعاً هست - حاضر نیست کشور را دوباره وارد تونل تاریک و دهشتناکِ جنگی کند که بیشترین هزینه‌ی آن را مردمِ معمولی خواهند پرداخت. آنها با دیدن سرنوشت کشورهایی که با مداخله‌ی خارجی آزاد شدند اما بعد در باتلاق جنگ داخلی و تجزیه‌ی عملی افتادند، ترمزی جدی پیشِ‌پای خود احساس می‌کنند که نمی‌توانند به آن بی‌توجه باشند. این گروه بر این باور است که آزادی می‌خواهد، اما نه به قیمت تبدیل شدن ایران به نسخه‌ی دیگری از عراق، لیبی یا افغانستان.
برای این گروه، ایران فقط یک نظام سیاسی نیست؛ یک تاریخ، فرهنگ، زبان و سرزمین است که نباید قربانی نزاعِ قدرت‌ها شود. آن‌ها ممکن است منتقد جدیِ حاکمیت باشند، اما نمی‌خواهند در بازی ژئوپلیتیک قدرت‌های جهانی که بیش از ایران، به منافع خودشان می‌اندیشند، کشورشان به میدان جنگی نیابتی برای آنها تبدیل شود.
تجربه‌ی تاریخی نشان می‌دهد که جنگ، اگر هم رژیمی را سرنگون کند، تضمینی برای دموکراسی، عدالت و آزادی نمی‌آورد. ساختن دموکراسی، پروژه‌ای درونی، طولانی و پرزحمت است. با نهاد، فرهنگ، آموزش و مشارکت، نه با موشک و بمب‌افکن و ناوهای جنگی.
نارضایتی عمیق از وضعیت موجود، یک واقعیت اجتماعی است، نه توهم. اما تبدیل این خشم به آرزوی بمباران، یعنی جابه‌جایی درد از سطح سیاسی به سطح وجودی کشور. نقد حاکمیت، مشروع است اما آرزوی سوختنِ خانه‌ای که خودمان در آن زندگی می‌کنیم، تراژدیِ عمیقتری است. هر نیروی سیاسی داخل و خارج که ادعای نمایندگی مردم را دارد، اگر از سناریوهایی حمایت کند که مستقیماً جان و زندگی همان مردم را در معرض نابودی قرار می‌دهد، دیر یا زود با جدی‌ترین پرسشِ‌اخلاقی روبه‌رو خواهد شد. پرسشی با این مضمون که برای رسیدن به قدرت، حاضر به پرداخت چه بهایی هستی و چه کسی باید آن را بپردازد؟
نقد جنگ، به‌معنای چشم‌بستن بر ساختار حاکمیت نبوده و  می‌شود هم‌زمان، هم منتقد جدی بی‌عدالتی، فساد و سلب آزادی‌ها بود و در عین حال، مخالف جنگ و مداخله‌ی نظامی خارجی ماند. این دو موضع، نه متناقض‌اند و نه نشانه‌ی ترس به‌شمار می‌روند بلکه نشانه‌ی این‌اند که ما میانِ تغییر و ویرانی فرق می‌گذاریم.
نهایتاً اینکه جامعه‌ی ایرانِ امروز، بین دو ترس گیر کرده است. ترس از ادامه‌ی وضع موجود و ترس از فرو رفتن در جهنم جنگ و فروپاشی. اگر این دو ترس را جدی نگیریم و فقط به‌دنبال برچسب زدن به هم باشیم (،،شما جنگ‌طلبید،، یا ،،شما ترسو و محافظه‌کارید،،)، چیزی جز عمیق‌تر شدن شکاف‌ها نصیب‌مان نمی‌شود. شاید نقطه‌ی شروع، یک توافق حداقلی باشد که ما آزادی، کرامت و حقوق انسانی می‌خواهیم اما به‌هیچ‌عنوان نمی‌خواهیم ایران، میدان جنگ قدرت‌های خارجی و قربانگاه نسل‌های بعدی شود. از این نقطه به بعد، بحث اصلی دیگر ترامپ و ناوهای هواپیمابرش نیست بلکه بحث این است که ما به‌عنوان یک جامعه، چطور می‌خواهیم هزینه‌ی تغییر را تعریف کنیم و حاکمیت باید از چه خط‌قرمزهایی عبور کرده و چه تابوهای چندین‌ساله‌ای را در راهِ مشروعیت‌بخشیِ خود و کسبِ‌رضایتِ مردم، بشکند ...