دکتر عبدالله فتاح:

پدیده هایی که اجتماعی هستند و با انسان رو در رو اند پدیده های پیچیده ای می شوند زیرا خود انسان یک موجود پیچیده است.
ما از دو منظر به علت خودکشی نگاه می کنیم:

یکی از دیدگاه ها پدیدار شناختی است:

در این دیدگاه  هر انسان روی کره زمین می تواند علت خودش را برای خودکشی داشته باشند یعنی هر شخص تجربیات خودش را دارد و مختص به خود فرد است و هر کس میتواند برای از بین بردن نفس خود دلیل متفاوتی با تمام انسان های جهان داشته باشد زیرا دریافت های یک انسان متفاوت از دیگر انسان هاست.
به طور مثال ممکن است یک حادثه مشابه برای چهار انسان متفاوت رخ دهد و آن حادثه ورشکستی است، آیا واکنش چهار نفر شبیه به هم است؟
خیر؛ زیرا ممکن است یکی از این افراد خودکشی کند، دیگری افسرده شود، فرد دیگر برایش تفاوتی ندارد و فرد چهارم باعث تحول و پیشرفت در زندگی اش شود.
حادثه یکسان است اما بر روی افراد مختلف تاثیر متفاوت دارد.

دیدگاه و منظر  دوم به خودکشی :

در این دیدگاه از تفسیر خودکشی دور می شود و علت های پنهان را بازگشایی نمی کند و بیشتر از باب توصیفی به آن نگاه می کند و تنها به توصیف آماری و عوامل خطر بسنده می کند و ما بر اساس آمار هایی که در این موارد به دست می آوریم می توانیم تصمیمات مهم درمانی را بگیریم.  
اگر بخواهیم بر اساس آمارها و شرایط موجود حرف بزنیم، آمار ها نشان می دهد در کشورهای دیگر با بالا رفتن سن آمار خودکشی نیز بالاتر می رود در مردان بالای ۴۵سال و زنان بالای ۵۵ سال و اما در ایران با بالا رفتن سن آمار خودکشی پایین تر می آید و در بین جوانان پایین تر از ٣٠ سال خودکشی بیشتر دیده می شود.
باید دقت کنیم چرا در ایران آمار خودکشی تا این حد در مقایسه با کشور های دیگر بالا رفته است و سن پایین آمده است؟

برخی آمار ها در علم روانپزشکی کار برد بسیاری برای شیوه های درمانی و کمک به افرادی که در شرایط بحران قرار می گیرند دارد.
آمارها در ایران نشان دهنده این است که ما افرادی زیر 30 سال داریم که بیشتر به خودکشی فکر می کنند، انجام می دهند و در نهایت با موفقیت نیز رو به رو می شوند.
پدیده هایی چون مجرد بودن،بیوه بودن، مطلقه بودن، اعتیاد، افسردگی و... از عوامل خطر محسوب می شود.

وظایف کارشناسان ما این است که عوامل خطر را جستجو کرده و ببینند کدام فرد در معرض خطر خودکشی است، یکی از موارد بسیار خطرناک ابتلا به مصرف مواد مخدر و یا الکل است. اعتیاد به الکل و مواد مخدر در افراد باعث افزایش خطر خودکشی می شود.
خطر خودکشی در افراد وابسته به مواد مخدر یا مواد دیگر تقریبا ٢٠ برابر جمعیت عمومی است.

عوامل خطر
ناامیدی هسته اصلی خودکشی بیان شده است، برای همین امید دادن به بیمار موثر ترین نوع درمان خواهد بود. باید روی تمام توانایی مثبت فرد تمرکز شده و دست بگذاریم.
عوامل خطر در اصل علت نیستند و فقط عواملی هستند که خطر افزایش خودکشی را در افراد تشدید می کند.
اگر بخواهیم از علت بگوییم ما همه ذهنیات خودمان را میخواهیم به دیگری غالب کنیم که وارد پیچیدگی های عمیق و طویلی می شویم اما اگر در مورد عوامل خطر حرف بزنیم میتوانیم به نتایج بهتری دست یابیم و پیشگیری به موقع نیز اتفاق می افتد.
خودکشی پدیده ایست که میتوانیم از منظر زیستی، اجتماعی، روانی و معنوی به آن نگاه کنیم، بهتر است بدانیم تعامل بین این موارد چگونه است؟
به هر حال انسان موجودی است اجتماعی و دائما در حال تعامل و ممکن است گاها خودکشی تقلیداً انجام پذیرد اما به دلایل کاملا متفاوت از فرد دیگر، در همین دشتستان فردی خودکشی کرد و دوست وی نیز دست به این عمل زد اما به دلیل متفاوت از دوست خود و هیچکس نمیتواند علت خودکشی در او را واکاوی کند زیرا ١-او مرده است ٢-ممکن است دلایل پنهانی پشت این خودکشی باشد که فرد از گفتن آن اجتناب کند و یا حتی خود نیز نداند چرا دست به چنین عملی زده است.
 
دورکیم جامعه شناس مشهور می گوید خیلی از مردم آنچه از علت های خودکشی بیان می کنند علت واقعی نیست و حاصل تلقیناتی است که به آنها گفته و یا داده شده است و نتیجه می گیرد انگیزه هایی که مردم برای مشکلات پیچیده اجتماعی خود مثل خودکشی بیان می کنند بیش از آنچه انعکاس واقعیت بیرونی باشد ذهنیت عام مردم است.

آماری می گیریم و دراین آمار می گویند فقر یا بیکاری و چنین تصوراتی ریشه خودکشی است، این تصورات به آنها تلقین شده است و این بازتاب ذهنشان است نه واقعیت خودکشی آنها. ما علت های پنهانی داریم که حتی ممکن است خود شخص نیز آن را تشخیص ندهد.
وضعیت بحرانی را ما باید در نظر بگیریم باید بشناسیم و آن تکانه ای که در لحظه باعث اقدام وی می شود را نیز تشخیص دهیم تا در مواجهه با چنین فردی بهترین عملکرد را داشته باشیم.
مثلا از یک طرف فرد دچار ورشکستگی می شود خانه خود را نیز از دست می دهد همسرش از او جدا می شود و سپس می بینیم فرد خودکشی می کند می خواهم بگویم تکانه اخر جدایی همسرش است اما علت اصلی نیست؛ جدایی، تکانه اخر است و عوامل خطر تمام موارد ذکر شده است که یک باره خود را در جدایی همسر نشان دادند و صبر شخص لبریز می شود و اقدام می کند به خودکشی و فرد در آن نقطه دیگر ناامید شده است.
به طور مثال؛ مراجعه کننده ای داشتم که می گفت :همسرم به من گفته است برایم فنجانی چای بریز تا باهم میل کنیم من از قضا فراموش کردم و فقط برای خودم ریختم وقتی آمد و دید من فقط برای خودم ریخته ام شروع کرد به شکستن تمام وسایل شکستنی منزل!!!
از دید بقیه ممکن است  این پرخاش بی دلیل باشد یا خانم را مقصر بدانند و بگویند آخر یک فنجان چای ارزش از بین بردن رابطه محبت آمیز و زندگی شیرین خود را داشت؟
ما از خانم شرح حال را خواستیم وی می گفت: شش ماه قبل چیزی از همسرم دیدم و من را نسبت به وفا داری همسرم به خودم بدبین کرده است و با هر حرکتش آن را در معرض سنجش قرار می دهم و با کوچکترین حرکتش آزرده خاطر می شوم چون گمان کردم او به من خیانت می کند و دیگر مرا دوست ندارد و سرانجام آن روز صبرم لبریز شد از بی تفاوتی اش نسبت به خودم و آنی عصبی شدم و این عمل از من سر زد.
پس پشت تمام یک هو به سر زدن انسان ها علل های بسیاری پنهان شده است تا صبر و استقامت روانی یک نفر یک روز به معرض انفجار برسد و نمی شود گفت فقط  با یک بار حرف و یک علت فرد دست به انجام عملی میزند بلکه علل مختلف باعث تکانه اصلی می شود نه نریختن یک فنجان چای بلکه رفتارهای متعدد سرد مرد باعث سو تفاهم پیش آمده در ذهن خانم می شود.

خودکشی بیماری روانی مسری؟!
می توانیم بگوییم خودکشی پدیده ای اجتماعی است که تاثیرات آن می تواند روی اطرافیان فرد نیز مشاهده شود مانند بیماری های مسری، ما می گوییم بیماری های روانی مانند بیماری های جسمی میتواند مسری باشد و تمام رفتارهای یک فرد بر فرد دیگر اثر بگزارد.
انسان معمولا تحت تاثیر پنج نفری قرار می گیرد که اطراف او هستند و اگر در خانواده ای قرار بگیرد که سابقه خودکشی در آن وجود دارد فرد بیشتر از افراد دیگر مستعد به این امر خواهد بود زیرا از نظر روانی در خطر است.

عوامل انجام خودکشی
٩٠تا ٩۵ درصد از افرادی که اقدام به خودکشی کرده اند و موفق بوده است گاها طبق تحقیقات انجام شده دچار اختلالات روانی بوده اند.
افسردگی در راس این اختلالات روانی است و تا ٧٠ درصد این افراد افکار مربوط به مردن دارند.
بیماری هایی مثل اختلالات دوقطبی، استفاده از مواد مخدر، اختلالات اسکیزوفرنی و اختلالات شخصیت همه اینها مطرح است اما افرادی که دچار افسردگی هستند ٧٠ درصدشان افکار مرگ و خود کشی دارند و ١۵ درصد از این افراد اقدام به خودکشی می کنند.
افکار مرگ و خودکشی هیچگاه مساوی با انجام خودکشی نخواهد بود، فرد ممکن است به خودکشی فکر کند اما جسارت و توانایی از بین بردن خود را ندارد.
ما  باید در نظر بگیریم ریز فاکتورهای عوامل خطر را چه کسی دارد؟
به طور مثال فردی طلاق گرفته یا ورشکستگی مالی دارد افسردگی هم دارد به مواد مخدر نیز اعتیاد دارد پس در این فرد ریسک خودکشی بالا خواهد بود ولی اینکه آیا اقدام کند یا خیر ما نمی توانیم بگوییم می کند یا نه اما می دانیم در معرض خطر است.
یا در مواقعی فرد دچار بیماری مزمن و غیر قابل علاج و دارای درد شدید جسمانی است که حتی باعث عدم تحرک فرد نیز می شود ممکن است در این راستا دست به خودکشی بزند.
موقعیت های اجتماعی، شغلی و کاهش روابط بین فردی نیز در کاهش خودکشی و یا افزایش آن نقش دارد. در ایران عوامل خطری مثل درگیری بین خانواده، مشکلات زناشویی، بیکاری همسر و مشکلات عاطفی بیشترین عوامل خطر مطرح شده است.

خودکشی امری تکانه ای است
نکته ای که باید بدانیم این است که خودکشی امری تکانه ای است. منظور از تکانه ای این است فرد در لحظه بدون فکر به چیز دیگر تصمیم به خودکشی می گیرد و آن را به مرحله اجرا در می آورد. آمار ها میگوید ٨٠ درصد از افرادی که خودکشی کرده اند تا یک ساعت قبل از این کار هرگز به خودکشی فکر نمی کردند و در یک ساعت آخر تصمیم به این کار گرفتند.

فکر خودکشی به صورت آنی و موج وار ظاهر می شود و گذراست و اگر فرد آن را به مرحله اجرا در نیاورد ممکن است بعدها از این که به فکر خودکشی بوده پشیمان شود حتی ممکن است فرد پس از خودکشی نیز از کرده خود پشیمان شود و بلافاصله برای نجات جان خود به مکان های درمانی مراجعه کند.
پس هیچ فردی به طور مزمن و مداوم نمی تواند افکار خودکشی را با خود حمل کند یا خود را می کشد یا پشیمان می شود.
مثل وسوسه مواد موج دار است یک لحظه رخ می دهد. ما باید این افراد را تا مدتی تحت درمان قرار بدهیم تا این فرایند تکانه خود کشی از سرشان بیفتد.
عده ای نیز پس از خودکشی ناموفق در گفتگو با پزشک خود میگویند نمی دانیم چه شد که به فکر خودکشی افتادیم به ناگاه دیدیم که میخواهیم خودمان را از بین ببریم و این کار را انجام دادیم و از این کار پس از طی کردن مدت درمان خود پشیمان بودند.

نقطه مهاری
نیمی از مردم حتی به صورت گذرا به خودکشی فکر کرده اند اما به مرحله انجام نرسیده است زیرا آن افکار را مهار کرده اند و سیستم مهاری آنها این اجازه را نداده است تا این عمل را به اجرا در بیاوند. در مورد نقطه مهاری بهتر است بگوییم درمغز انسان قسمت جلوی پیشانی قرار دارد. اینگونه بگوییم تا درکش آسان شود دیده اید گاهی از فردی در حدی عصبانی می شوید که می گویید کاش بلند شوم و او را بکشم؟ اما می گویید نه آرام باش خود دار باش الان وقت این کار ها نیست و فرد خشم خود را مهار می کند افکار پلیدش را نیز مهار می کند.
ولی معمولا افرادی که اختلال شخصیتی دارند و در کنارش الکل و مواد نیز استفاده می کنند سیستم مهاری در آن ها بسیار ضعیف تر از یک فرد سالم و عادی عمل می کند پس چند عامل دست به دست هم میدهند تا فشار مضاعف به فرد وارد شود تا اقدام به خودکشی کند.
افراد دچار اختلال کلاستر B و خودازاری این افراد را خشمگین تر نشان می دهد و باز هم نقطه مهاری آنها ضعیف تر عمل می کند.

آیا میل به مردن دارید؟
آمار می گوید ٧۵ درصد از افرادی که تصمیم به خودکشی گرفته اند و اقدام نمودند یک ماه قبل از این عمل خطیر با یک روان شناس، پزشک، پرستار یا مدد کار و مشاور متخصص در این امر  برخورد داشتند اما  از آنها در مورد مردن و میل به آن سوال نشده است و بازهم  دست به این کار زده اند و در اصل نمی شود هم بگوییم  که معمولا ما تنها گلوگاه های بازدارنده هستیم.
همه افرادی که در خط مقدم جلوگیر از افراد خودکشی کننده هستند بایستی به طور راحت و واضح در آنان چک نمایند و در مورد آن با این افراد در معرض خطر سوال کنند آیا میل به مردن هم داشته ای؟ تا هر چه زودتر آنها را تشخیص داده و به مراکز درمانی منتقل کنند.

دوتابو در مورد خودکشی
دو تابو در ذهن ما وجود دارد یکی سوال کردن از شخص در مورد خودکشی، احتمال خودکشی در اورا افزایش می دهد این کاملا اشتباه است.
بهتر است از فرد بپرسیم آیا تا به حال به فکر از بین بردن خود و پایان دادن به زندگی خود افتاده اید یا نه؟ پس هیچگاه سوال کردن درمورد خودکشی به این معنی نیست باعث می شود فرد خودکشی کند، بلکه کمک می کند افراد را شناسایی کنیم تا به آنها کمک شود.

دومین مورد نیز این است که افرادی که خودکشی می کنند به کسی این موضوع را نمی گویند و در دل خود نگه می دارند زیرا آنها عمل می کنند کسی که میخواد خودکشی کند انجامش می دهد دیگر نمی آید جار بزند تا ترحم بخرد درصورتی که هرگز اینطور نیست امار ها همه نشان میدهند ٨٠ درصد از افرادی که خودکشی می کنند میخواستند این موضوع را به دیگران بگویند که ما دیگر به آخر رسیده ایم و ۵٠ درصد ازاین افراد حتی این موضوع را به طور آشکارا به اطرافیانشان گفته اند ولی کسی حرفشان را باور نکرده و جدی گرفته نشده اند.

چطور می توانیم به شخصی که به ما مراجعه می کند به عنوان یک دوست و درمورد خودکشی حرف میزند کمک کنیم؟
او را قضاوت نکنیم به حرف هایش با حوصله گوش بدهیم سریع برایش راه حل نتراشیم قضیه خودکشی اورا جدی بگیریم و به او اجازه حرف زدن بدهیم.
در بیشتر مواقع وقتی فردی به اطرافیانش یا دوستانش می گوید میخواهم خودم را بکشم دچار هراس می شوند و در جا می گویند چه شده چرا به چنین چیزی فکر می کنی؟ مگر چه کم داری؟ اصلا هر چه بخواهی برایت فراهم می کنیم، ما پشت تو هستیم، تو پر از استعدادی چرا به اینجا رسیدی؟ فوری حرف فرد را قطع می کنیم.
در صورتیکه باید اول ببینیم چه چیزی برای گفتن دارد و تا آخر حرف هایش صبور باشیم.
و بعد از پایان حرف هایش سیستم حمایتی اورا قوی کنیم بگوییم مثلا دوستی در کنارش به او مراجعه کند افراد نزدیکش را مطلع کنیم تا حامی او باشند وبه طور غیر مستقیم به او احساس خوب،  مفید بودن و... دهد تا فکر خودکشی از سرش بیفتد. به او کمک کنیم این موضوع را با روان پزشک یا روان شناس در میان بگزارد و نگوییم این یک راز است و بهتراست کسی نداند نه این کار درست نیست خودکشی مسئله کوچکی نیست فرد باید خیلی تحت فشار باشد که به خودکشی فکر کند پس بهتر است افرادی اورا حمایت کنند تا از فکر خودکشی بیرون بیاید.
در بسیاری از موارد فرد ممکن است با یک درد و دل با اطرافیانش از این مرحله خطر آفرین و بحرانی گذر کند.

حالت تردید و ترغیب ذهن برای خودکشی
نکته مهمی که جا دارد آن را بیان کنم این است که در خودکشی همیشه دو حالت وجود دارد یکی اینکه ذهن فرد به دوحالت تقسیم می شود یک حالت آن او را ترغیب به خودکشی می کند و حالت دیگر ذهن فرد او را از این عمل باز می دارد و می گوید به خودت فرصت زندگی بده به این حالت فرد تردید در امر خودکشی میگوییم و این حالت در تمامی افراد یکسان است و هیچ فردی به طور قطع نمی گوید باید هر طور شده خودم را از بین ببرم حتی همان کسی که هیچ دلبستگی مانند فرزند، همسر، اموال و... ندارد ممکن است از مرگ هراس داشته باشد و هراسش باعث تردید وی شود.
پس باید ببینیم کدام یک از افکار بر دیگری پیروز می شود و آن تکانه ای که اتفاق می افتد آیا او را ترغیب به زندگی می کند یا مرگ و این تکانه ممکن است با تنها شدن فرد با صلاح خودکشی باعث مرگش شود یا شلوغ شدن  در اطرافش باعث ادامه حیاتش شود.

ندامت از خودکشی و حس بی ارزشی
نکته دیگری که نیاز است ذکر شود این است فرد پس از گذراندن تردید و اقدام به خودکشی ممکن است در این فرایند و عمل ناگهان نادم شود و خود را سریعا به مراکز درمانی برساند و در این میان ممکن است توسط افراد تازه کار در این مراکز جدی گرفته نشود و بگویند مگر چه شده دو سه قرص خورده او هیچ مشکلی ندارد در صورتی که او نیاز به توجه و حمایت دارد نباید به طور یک دفعه ای رها شود و حس بد رانده شدن به او دست دهد مثلا دیده شده خانمی رگ خود را زده است و از طرف همسر و خانواده اش به شدت ترد شده و همسر گفته است بهتر است کسی که این رفتار را دارد به خانه من نیاید و به طریقی همسر خود را ترد کند و این باعث سرخوردگی فرد می شود و به ناگاه انگاه خود را بی ارزش ترین انسان ببیند. نباید عمل این فرد را کوچک و بی ارزش برای خانواده اش ببینید و باید به او توجه شود و حتما او را درک کنند و تحت درمان قرار بگیرد و به مشکلات او گوش بدهند اصلا ببینند چه شد که او به ناگاه به فکر خودکشی افتاده است؟

متاهل بودن یک عامل محافظت کننده است
متاهل بودن، عامل محافظتی است در برابر انجام خودکشی خصوصا اگر پای فرزندی در میان باشد.
خیلی از ما می بینیم مشکلات عاطفی، درگیری ها، بیکاری همسر وکشمکش های خانوادگی آن لحظات بحرانی را می تواند ایجاد کند. پس در زمان رکود اقتصادی خانواده خودکشی به اوج خودممکن است برسد و در اوج شکوفایی اقتصادی نیز به بهترین نحو ممکن است فروکش کند. در این میان مشکلات عاطفی را به وفور  در خانم ها میبینیم.
اقدام به خودکشی در خانم های متاهل نیز بیشتر است که به مراکز درمانی مراجعه می کنند و بیشتر دچار درگیری های خانوادگی و عاطفی هستند که از طرف همسر خود درک و یا اقناع عاطفی نمی شوند و اینها عوامل خطر هستند.

توجه به اقدام قبلی
یکی از مهمترین فاکتور هایی که  ما در شرح حال فرد بیمار از او می پرسیم تا متوجه شویم چقدر در  معرض خطر بعدی است، این است که آیا اقدام قبلی داشته یا نه؟
می بینیم فرد اقدام قبلی کرده حالا هرچه اقدام قبل خطر ناک تر باشد بیشتر در معرض خودکشی خواهد بود.

مذهب، عامل  بازدارنده دیگر
 باتوجه به اینکه صراحتا در دین اسلام خودکشی گناهی کبیره قلمداد می شود خودکشی کمتر است و مذهب یک عامل بازدارنده مهم در اقدام به خودکشی تلقی می شود و خداوند بدن انسان را امانتی برای او قرار داد و وظیفه انسان نگهداری به نحو احسنت از این کالبد خواهد بود.

خودکشی پنهان و تدریجی
ما خودکشی های پنهانی داریم که به دلایلی به بدن خود اهمیت نمی دهند و کاملا به خود آسیب می زنند مثلا شخص بیمار است و میداند فلان چیز برایش مضر است اما از آن استفاده می کند و می گوید من خود در این زندگی شانس نداشتم خوشبخت نبودم برایم مهم نیست چه خواهد شد و در اثر بی مبالاتی به بدن خود بها نمی دهد و کم کم و به تدریج از بین میرود این نیز یک خودکشی پنهان و تدریجی است به طور مثال رانندگی های پر خطر، استفاده از مواد مخدر، رژیم های غذایی ناسالم و... میتواند از جمله این اقدامات خودکشی تدریجی و پنهان باشد.

سخن آخر
خودکشی یک مسئله خطیر بهداشت عمومی است.
لازم است با اتخاذ راه کارهای موثر پیشگیری موجبات حفاظت افراد جامعه را از این اقدام مرگ آور و غم انگیز فراهم کنیم، پیشگیری از خودکشی اصلا کار راحتی نیست و مستلزم یک رویکرد جامع و اجرای طیف گسترده ای از مداخلات و روان درمانی و اقدامات حمایتی خواهد بود.

*روانپزشک و متخصص اعصاب و روان. از سال ١٣٨٩ تا کنون در برازجان مشغول به طبابت هستند/ وی مسئول فنی بخش روانپزشکی بیمارستان شهید گنجی برازجان  و مسئول مرکزجامع نگهداری وتوانبخشی بیماران روانی مزمن خلیج فارس بخش مردان (زیر نظر اداره بهزیستی) است.