مهدی بردبار: 

 

گیوِ گودرز در پیِ یافتنِ کَیخسرو و آوردنِ وی از توران به ایران زمین در شاهنامه ی فردوسی با دیدارِ وی و کَیخسرو در «داستانِ رفتنِ گیو به تُرکستان» تحقق می یابد. موضوعی مهم و البته تاریخی که در این دیدار یعنی «گفتار اندر بازیافتنِ گیوِ گودرز کَیخسرو را» رُخ می نماید این است که گیو هنگامی که در کنار چشمه ای با کَیخسرو برخورد می کند بدونِ این که بداند او کَیخسرو است پی می برد که وی همان گمگشته ای ست که او هفت سال به دنبالش بوده است:

 

به دل گفت گیو: این جزاز شاه نیست

چُنین چهره جز درخورِ گاه نیست

 

در اینجا چند نشان وجود دارد که باعث شده است که گیو بدونِ این که با کَیخسرو واردِ گفتگو شود وی را به عنوانِ شهریار بازشناسد. لیکن در آغاز بیت هایی که در پیوند با این دیدار هستند را گزارش خواهیم کرد سپس در این وجیز به واکاویِ نشان های یاد شده خواهیم پرداخت:

 

سرش پُر ز غم گِردِ آن مرغزار

همی گشت شه را کُنان خواستار

یَکی چشمه یی دید تابان ز دور

یَکی سروْبالا دل آرام پور

یَکی جامِ پُر می گرفته به چنگ

«به سربر زده دسته یی بوی و رنگ»

ز بالایِ او فرّهِ ایزدی

پدید آمد و رایتِ بخردی

تو گفتی که با طوق بر تختِ عاج

نشسته ست و بر سر ز بیجاده تاج

همی بویِ مهر آمد از رویِ او

همی زیبِ تاج آمد از مویِ او

به دل گفت گیو: این جُزاز شاه نیست

چُنین چهره در خورِ گاه نیست

 

دو نشان که گیو بر طبقِ آن ها در بیت های یاد شده زود گمان می برد که اکنون وی با کَیخسرو روبرو گشته است و این شخص باید همان پسرِ سیاوَخْش باشد (و البته ویژگی مابعدالطبیعی دارند) را خالقی مطلق پیش از این تشخیص داده و می نویسد: «این که گیو با دیدنِ آن جوان زود گمان می برد که او باید همان کَیخسرو باشد ، بطورِ غیر مستقیم بیانِ این باورداشت است که فرّه ایزدی که با شاهانِ سزاوار بوده (ز بالایِ او فرهّ ایزدی) ، از اندام و چهره ی آنان نیز نمایان بود. همچنین این که گیو بدون راهنما و به ظاهر بر حسبِ اتفاق به کَیخسرو می رسد ، نشانِ این است که راهبرِ او در این راه خداوند است که البته او را پس از هفت سال سرگردانی به مقصد می رساند.»

 

نگارنده علاقه دارد نشان دهد که در اینجا (علاوه بر فرّه ایزدی و راهنمایی خداوند) نشانِ سومی هم در تشخیصِ گیو وجود دارد که این بار نه دارای یک ویژگی مابعدالطبیعی ست بلکه دارایِ صِبغه ی تاریخی ست و اهمیت آن هم به همین شُوَند است. این نشان در بیتِ زیر چنین آمده است:

 

یَکی جامِ پُر می گرفته به چنگ

«به سربر زده دسته یی بوی و رنگ»

 

ترکیبِ (بوی و رنگ) در لتِ دوم کنایه از " گُل " است. لت دوم چنین معنایی دارد: «دسته ای گُل بر سرِ خود نهاده بود.» (یعنی کَیخسرو). و باز هم ترکیب (بوی و رنگ) در شاهنامه کنایه از «گُل» آمده است:

 

«می و رود آورد با بوی و رنگ»

نشستند با جامِ زرّین به چنگ

 

این " دسته ی گُل " که کَیخسرو هنگام دیدار با گیو بر سر نهاده است یکی از نشان هایی ست که دل آگاهیِ گیو را سبب می شود بر این که وی دارد کَیخسرو را ملاقات می کند زیرا «دسته ای گُل بر سر نهادن» رسمی پارسی و ایرانی بوده است که دستِ کم از دوران هخامنشی در میانِ ایرانیان رواج داشته است. بدین سان گیو پی می برد که کسی را که دارد ملاقات می کند یک ایرانی ست (کَیخسرو) و با وجود دو ملاکی که خالقی مطلق تصریح کرده است وی همان پسرِ سیاوَخْش و پادشاهِ آینده ی ایران زمین است.  حال ما به دو منبع و ماخذِ تاریخی رجوع خواهیم کرد که به وجود چنین رسمی «تاجِ گُل بر سر نهادن» در میانِ ایرانیان گواهی داده اند. دکتر بدیع روایتی را حینِ گزارشِ لشکرکشیِ خشایارشا به یونان از هرودوت (کتابِ هفتم ، بند ۵۵) در کتاب محتشمِ خود یونانیان و بربرها چنین آورده است:  

 

«ابتدا گروهِ ده هزار تن همه " با تاجِ گُل بر سر " و از دنبالِ ایشان انبوهِ سپاهیان شاملِ افرادِ ملت هایِ گوناگون عبور کردند. تمامِ روزِ اول صرفِ عبورِ این لشکریان شد. روزِ دیگر نخست اسوارانِ هزار نفری و سپس گروهِ نیزه داران با سرنیزه ها به به سمتِ پایین حرکت کردند. این عده همگی " تاجِ گُل بر سر " داشتند.»

 

چنان که دیده می شود هرودوت دو بار به رسمِ ایرانیِ «تاجِ گُل بر سر نهادن» لشکریانِ خشایارشا گواهی داده است. و اما منبع دوم ما «کوروش نامه» گزنوفون است. وی از این رسم در کتابش در هنگامه ی نخستین پیروزیِ ارتشِ کوروش بر آشوریان و هم پیمان های آن ها این گونه یاد می کند:

 

«اگر پیکارگران در جبهه شما را بانگ زدند و درخواست کردند که پُشتِ سرِ آن ها بروید از آن ها پیروی کنید و نشان دهید که شما می توانید حتی در این پیوند با آن ها گام بردارید (...) اکنون بروید و خوراکِ نیمروزِ خود را نوشِ جان کنید و سپس با " تاج های گُل بر سر " به جایگاه هایِ خود باز گردید.»

 

چنان که گزنوفون نیز مانند هرودوت گواهی داده است رسم پارسیِ یاد شده به دستورِ کوروشِ بزرگ به یارانش تفهیم می شود. گواهی گزنوفون به مراتب از گواهیِ هرودوت دارای اهمیت بیشتری ست زیرا که پیش از این چنان که خالقی مطلق در کتاب سخن های دیرینه نشان داده است (کیخسرو و کوروش ، صص ۲۵۷-۲۷۰) کَیخسرو در شاهنامه چهره ی اسطوره ای کوروش بزرگ است. در اینجا دقیقا این کوروش بزرگ است که به سربازانش دستور می دهد «با تاج هایِ گُل بر سر به جایگاه هایِ خود باز گردید.». در شاهنامه نیز کَیخسرو که چهره ای اساطیری از کوروش بزرگ است همچنان این «تاجِ گُل بر سر» را به همراه دارد که یکی از نشان هایی ست که سبب سازِ دل آگاهیِ گیو در تشخیص وی (کَیخسرو) به عنوانِ پادشاه آینده ی ایران که همان پسرِ سیاوَخش باشد شده است.

 

 

سرچشمه ها:

 

فردوسی ، ابوالقاسم ، (۱۳۹۳) ، شاهنامه ، ویرایشِ جلال خالقی مطلق ، چاپ سوم ، دوره ی هشت جلدی ، انتشارات مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش های ایرانی و اسلامی)

خالقی مطلق ، جلال ، (۱۳۹۳) ، یادداشت های شاهنامه ، چاپ سوم ، دوره ی سه جلدی ، انتشارات مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش های ایرانی و اسلامی)

بدیع ، امیر مهدی (۱۳۸۷) ، یونانیان و بربرها ، چاپِ سوم ، دوره ی پانزده جلدی ، انتشارات توس

گزنفون (سنفون) ، زندگی نامه کوروش بزرگ ، برگردان خشایار رخسانی ، انجمن پژوهشی ایرانشهر

خالقی مطلق ، جلال ، (۱۳۸۱) ، سخن های دیرینه (سی گفتار درباره ی شاهنامه پژوهی) به کوشش علی دهباشی ، چاپ اول ، نشر افکار