حرکت جوهری فرهنگ (41)

هر فرهنگ واجد دو نوع حرکت می باشد، یکی حرکت جوهری و دیگری حرکت موریانه ای. حرکت جوهری فرهنگ اقتباسی از حرکت جوهری در طبیعت است. فرهنگ به واسطه ی این حرکت هم آفریننده و هم آفریده شده می باشد. آفرینندگی فرهنگ مربوط به وجه معنوی و پنهان آن است و آفریده شدگی اش بعد مادی آن یا به تعبیر برخی تمدن را شامل می شود؛ بنابراین هر فرهنگ دارای پیامدهای آشکار و عینی خاصی است که برای شناختشان باید هسته اصلی و اولیه آن ها را مورد بررسی قرار داد. این هسته اولیه که ذات و جوهر فرهنگ را تشکیل می دهد همواره در اشکال و جهات متعدد و متنوع از حالت پنهان به آشکار و از مرحله زیر بنا به رو بنا در حرکت و تبدیل است.

rn

وجود انواع تمدن ها با نمودهای تکنولوژیکی و ابزاری متفاوت حاکی از همین تعدد و تنوع حرکت جوهری فرهنگ است. بر این اساس می توان گفت که منشاء همه تمدن ها ارزش ها و باورهای بنیادی هر جامعه می باشد. هنگامی که باورها و ارزش های پذیرفته شده ما را به تحقق یک هدف یا اقدام به یک عمل می کشاند، نتایج و بازتاب های اجتماعی آن یعنی خلق یک ساختار اجتماعی همراه با سازمان ها، ابزارها و مهارت های عملی و رفتار منطبق با آن ها، جهانی آشکار و عینی و قابل لمس می سازد که هر بیننده ای توان مشاهده آن را خواهد داشت.

rn

اگر یک فرهنگ بر بستر و زمینه های فطری و کمال جویانه متولد گردد، آنگاه توان مضاعفی در حرکت جوهری به شکلی رشد یابنده و پویا خواهد یافت. بنابراین پویایی یک فرهنگ به میزان و شدت حرکت جوهری آن و تکامل گرایی اش نیز به میزان انطباق با فطرت انسان موکول خواهد بود. البته شدت حرکت جوهری در هر نوع فرهنگی مستقل از جهت گیری فطری یا غیر فطری اش می تواند وجود داشته باشد. حتی وجود شدت این حرکت در برخی فرهنگ های فطرت گریز موجبات تمدن های فراگیر و مسلط را فراهم ساخته است. تمدن امروز غرب نمونه زنده یک حرکت جوهری ناشی از فرهنگ سکولار و فطرت گریز می باشد که در سطحی وسیع و با سرعتی فزاینده، ارزش ها و اهداف خود را به نمودها و پدیده های مادی و ملموس تبدیل کرده است.

rn

هر فرهنگی که بتواند این سرعت و گستردگی را در حرکت جوهری خود داشته باشد به عنوان یک فرهنگ و نتیجتا یک تمدن برتر و تاثیرگذار در زمانه خود مطرح می شود. برتری و تاثیرگذاری، امکان نوع دیگری از حرکت را که رفتن به فراتر از زادگاه خویش است فراهم می نماید. این حرکت برای فرهنگ های فطرت گریز که در اندیشه ی اشاعه خود و تسلط بر دیگران هستند به دنبال حرکت جوهری موفقشان ممکن است حرکت دیگری را که موریانه وار می باشد در ارتباط با دیگر فرهنگ ها شروع کنند. موریانه برای تداوم حیات خویش هم مجبور به حرکت تونلی و پنهان است و هم شیفته تخریب و ارتزاق از محیط پیرامونی خود بدون سر و صدا و نیز تدریجی می باشد. فرهنگ سلطه گر نیز در این حرکت موریانه ای، به شکل پنهان و تونلی، کار پیشروی و نفوذ و نیز تخریب فرهنگ ها و تمدن های دیگر را به انجام می رساند.

rn

فرهنگ هایی که ارزش های پایه ای آن ها بر سه اصل زر ـ زور ـ تزویر (سه ابزار مفهومی دکتر شریعتی در تحلیل سیر تاریخ) استوار است به منظور بقاء و فربهی خود علاوه بر حرکت آشکار و تهاجمی به حرکت پنهان و نرم که همان حرکت موریانه ای می باشد رو خواهند آورد. در این مثلث (زر و زور و تزویر) تزویر نقش همان تونلی را دارد که در غیاب زور و یا در تکمیل آن، دستیابی به زر (سودجویی) را در فراتر از مرزهای خویش برای ارتزاق افراد و کارگزارانش فراهم می سازد.

rn

اکنون جهان اجتماعی غرب که پس از حرکت جوهری تمدن ساز فرهنگ خود به یک حوزه فرهنگی و تمدنی غالب دست یافته و از این طریق هژمونی یا سلطه آشکار و پنهان خویش را تحقق بخشیده است، می تواند نمونه ای از یک مثلث زر و زور و تزویر از نوع مدرن آن باشد. در این سلطه گری، زر از طریق کاپیتالیسم، زور با تمسک به میلیتاریسم و تزویر از راه ماکیاولیسم به دست آمده و یا اعمال می گردد.

rn