حسرت محمودآبادی :

 یکی از مسائلی که در رابطه با شاهنامه  نباید از آن غافل شد مبحث عشق و دلدادگی  است. چه بسا برخی رخدادها و تحولات بر همین پایه صورت گرفته است مانند ازدواج زال و رودابه  که اشکلات زیادی از نظر شخصیت های داستان چون منوچهر پادشاه ایران و سام پدر زال بر آن وارد بود . پیوند دو فرد از  دو آیین و تبار مختلف ، رودابه از نوادگان ضحاک با زال پسر سام که با درایت زنی هوشمند ، آگاه و خردمند چون مادر رودابه ، سیندخت به سر انجام می رسد خردمند زنی که نماد یک زن سیاستمدار و دیپلمات در شاهنامه است و حاصل این ازداوج  عاشقانه زاده شدن رستم است .

معنای عشق و دلدادگی در شاهنامه متفاوت از متون دیگر حماسی و غنایی است. عشق نه تنها آسمانی و ماورائی و دور از دست انسان نیست بلکه عینی و جسمی و ناشی از غریزه همسر جویی و هم بستر خواهی است و کاملا با واقعیت جهان پیوند خورده است و دارای عناصری رئالیستی ست. این مطلب دلدادگی را در شاهنامه با کلیه ی متون دوران کهن متمایز می کند. عنصر داستانی طرح یا پیرنگ در منظومه خسرو شیرین نظامی و بیژن و منیژه شاهنامه فردوسی را تنها به صورت اختصار بیان می دارم . در شاهنامه عناصر داستانی چون شخصیت پردازی ، شخصیت ها جامع تر ، واقعی تر و ملموس ترند و با زوایای پنهان و آشکار شخصیتی و جنبه های مختلف انسانی معرفی می شوند . حتی گفتمان در داستان های شاهنامه به جهت ارائه گفتگوها ، طبیعی تر و با تناسب و هماهنگی بیشتری بین لحن و گفتار شخصیت ها وجود دارد و منطبق با روحیات و ذهنیات شخصیت ها می باشد .زاویه دید درصحنه های نمایشی فراخ تر و  دارای دایره گسترده و پرسپکتیو است همچنین در داستان بیژن و منیژه حوادث به هم پیوسته هستند و روابط مستقیمی بین آنها حاکم است نسبت به خسرو شیرین نظامی که داستان عرصه ای ست  برای هنر نمایی در بیان و صرف کلمات بدیع که  منجر به بسط و تفصیل طولانی و زیاد از حد مطلب گردیده است . می توان گفت فردوسی در استفاده از پیرنگ و طرح منطبق با معیارهای داستان نویسی معاصر ، در مثنوی  بیژن و منیژه بسیار موفق تر و خلاقانه تر  از نظامی در مثنوی خسرو شیرین عمل کرده است. نکته دیگر تفاوت در نگرش و جایگاه زن  از دیدگاه فردوسی و نظامی ست. شیرین در شاهنامه زنی جسور و استوار است که در اوضاع سیاسی دخالت دارد ، زنی دارای شخصیت اجتماعی که در امور جامعه خویش  آگاهی و نقش دارد اما شیرین مثنوی معنوی زنی ست با تمثیل زیبایی ها ، عشوه گر  و منفعل. عشق در شاهنامه واقع گرایانه و در مثنوی معنوی انتزاعی ست . باید این را هم اضافه کنم شاهنامه بزرگترین شاهکار حماسی ایران و مثنوی معنوی ، شاهکار ادبی ، عرفانی ست  ، مقایسه این دو اثر ماندگار ادبی در حوصله و ظرفیت این جُستار نمی گنجد هدف تنها یک مورد جزء از کل بود که دوستداران بیشتر به کاوش و تامل در خصوص جهان بینی این دو اثر ادبی و حتی مقایسه شاهنامه با دیگر آثار ادبی بپردازند .

فردوسی چهره دیگری از عشق و مهر و حتی زنان در شاهکار ادبی اش نمایان ساخت که سال ها کاوش و کشف و مطالعه می طلبد ، چرا که برای کشف اندیشه فردوسی بزرگ و درک سخنانش تنها باید شاهنامه خواند و شاهنامه شنید . در شاهنامه به زنان مجال بروز احساسات داده شده است که آزادانه و با صراحت از شیدایی و دلدادگی خود سخن گویند و لب به ابراز آن بگشایند احساسی ذاتی که  موجب پرورش نسلی با معیارهای انسانی می شود در قرن بیست و یکم هنوز باید نگفته بماند و در باور برخی بروز آن نشان عدم نجابت و منافات آداب و رسوم ( جامعه و قوانین  مرد سالار ) می باشد . جای بسی تاسف است که سال ها تلاش و عمر بزرگان در راه روشنگری به افول گراییده و جای آن را باورهای غلط و پوچ گرایانه گرفته است. اما چگونگی و نحوه ابراز عشق برای حکیم فرزانه توس دارای اهمیت بوده و البته حفظ جایگاه و مقام زن نکته مهم می باشد .در شاهنامه کمتر داستانی است که در آن زن نقش و حضور نداشته باشد زنانی با روحیه و رفتارهای متفاوت که نشان از پرداخت و تحلیل روان شناسی و آسیب شناسی فردوسی به ابعاد و جنبه های گوناگون شخصیت هاست . زنانی فداکار ، خیانت کار ، عاشق ، کینه توز ، شجاع  ، دلاور و حماسه ساز و البته در نقش معشوقه ، دختر ، مادر ، همسر. فردوسی اگر امر و رفتاری را نکوهش کرده پیامدهای آن را به روشنی بیان داشته و بر عکس اگر سخنی مبنی بر تحسین رفتاری ، جنبه ها و تاثیر آن را حکیمانه پیش رو به تصویر کشیده است . برای مثال اگر از زنان نامی و خوش آوازه و خردمند چون سیندخت ، رودابه ، گردآفرید ، کتایون ، تهمینه و ... نام برده تاثیر خرد ، عشق و مهر ، اندیشه و نجابت و درایت و دلاوری آنان را در روند و جریانی  مهم بازگو ساخته ، بر عکس کینه توزی ، عشق طرد شده ، حسادت  و دیگر رفتارهای نکوهش شده.

با پیامد و عواقب آن پیش روی مخاطب به روشنی و با صراحت کلامی که درون مایه شاهنامه است نمایان و آشکار می گردد. زنانی که اگر عاشق اند چنین او را آزادانه فریاد می زنند:

که من عاشقم همچو بحر دمان
از او بر شده موج تا آسمان
پر از پور سامست روشن دلم
به خواب اندر اندیشه زو نگسلم

اگر کینه توزند و پر خشم:

وگر تو نیایی به فرمان من
بپیچی ز رای و ز فرمان من
کنم بر تو پادشاهی تباه
شود تیره بر چشم تو هور و ماه

اگر اندوهی بر دل دارند :

فرو برد ناخن ، دو دیده بکند
برآورد بالا ، در آتش فکند
من آن زلف چون تابداده کمند
بانگشت پیچید و از بُن بکند
روان گشته از روی او جوی خون
زمان تا زمان اندر آمد نگون
همه خاک تیره بس برفکند
بدندان زبازوی خود گوشت کند

فردوسی آگاه به زمانه خویش چنان  جایگاه و منزلتی به زنان اعطا کرد که پس از قرن ها سیمای زن آرامان خواه و آزاده را در میان شخصیت های  زنان شاهنامه جستجو کرده و آرزومندیم او که نه تنها زنان را کمتر از مردان نمی دانست که  برابر و  گاهی از مردان در برخی امور پیشروتر می دانست. زن با تشکیل زندگی و معجزه زایش می توانست ستون خانواده و مادری با تدبیر،  همسری عاشق و وفادار باشد و در امور کشوری و ادارای و سیاسی نقش به سزایی ایفا کند .
نورتورپ فرای متولد ۱۹۱۲ کانادا ، فیلسوف ، اسطورشناس و منتقد ادبی معاصر ، به هنگام نقد آثار ادبی از چهار میتوس یا الگوی داستانی صحبت می کند که با یکدیگر اسطوره را تشکیل می دهند. این چهار جزء اسطوره از نظر فرای قوانین زیر ساختی سنت های ادبی را می سازند که عبارتند از: کمدی ، رمانس یا داستان های عاشقانه ، تراژدی ، آیرونی ( مختاریان ، ۱۳۸۸ : ۶۵) به اعتقاد او انسان ها ذهنیات داستانی خود را در دو حالت پایه  نشان می دهند . یکی نمایش دنیای ایده آل و دیگر نمایش دنیای واقعی که ما در آن زندگی می کنیم. دنیای ایده آل دنیای پاکی و فراوانی و پیروزی و دنیای واقعی دنیای تجربه های تلخ ، شکست و ناکامی ست. گونه کمدی و رمانس در حیطه دنیای ایده آل و آرمانی قرار دارد و تراژدی و آیرونی متعلق به دنیای واقعی می باشد‌.( فرای ، ۱۳۸۱ : ۳) اما تراژدی حرکتی است از دنیای ایده آل به سوی دنیای واقعی. می توان گفت روش فرای برای تحلیل اسطوره های ادبی متاثر از نظریه جیمز فریز است که معتقد بود که وجود تکرار زایش و مرگ در ادبیات همانند طبیعت است. او باور دارد این چهار میتوس در زمان پیدایی فرهنگ ها و متون ادبی متولد می شوند ، رشد می کنند و به احتضار می روند و با مرگ خود پایان می پذیرند. اگر از این منظر به جلوه های عشق تراژیک در شاهنامه نگریسته شود ، می توان مشاهده کرد که عشق معنای متفاوت از مفهوم ماورائی در ادبیات عرفانی و یا دلدادگی جنسی در ادبیات غنایی است. عشق در شاهنامه مفهومی واقعی و تحول پذیر است که به وسیله شخصیت های اسطوره ای در جلوه های معاشقه ، ایثار و فداکاری ، دوست داشتن ، مورد خیانت واقع شدن و ناکام ماندن تجربه می شود . شرح دیدار رودابه و زال و عاشق شدن آن ها و در انتها به وصال همدیگر رسیدن آنان یکی از زیبا ترین و پُرشورترین روایت عاشقانه در شاهنامه می باشد. دیگر داستان های عاشقانه رستم و تهمینه ، بیژن و منیژه ، گشتاسب و کتایون ‌، بهرام گور و دختر گوهر فروش و خسرو و شیرین است که هر یک ماجرایی دلربا و شورانگیز در دل خود دارند .

داستان بهرام گور و دختر گوهر فروش ماجرایی روشنگرانه  و آموختنی ست ، پدری که به جهت آگاهی از میزان علاقه بین دختر خود و بهرام گور واسط بین آن دو شده و با رساندن پیغام به هر دو در صدد رسیدن دل این دو عاشق به یکدیگر است حال که در ادبیات کهن خود نمونه انسان های بزرگی را داریم  و چنین متونی که  برای خواندن و بیداری ماست در جهل و بی خبری پدرانی بر گلوی دختران خود داس گذاشته تا عشق را سر بریده و در نطفه بمیرانند و چه حیف وقتی عشق می تواند موجب رشد و بالندگی و نشاط و آرامش ذهنی و روحی ، امنیت خاطر افراد و به طبع جامعه ای سالم گردد به تعابیری ناجوانمردانه و نا آگاهانه طرد و در صندوقچه  دل ها اسیر می گردد.