مهدی بُردبار:

در پادشاهیِ منوچهر در"گفتار اندر سخن پرسیدنِ موبَدان از زال" بیتی وجود دارد (در ویرایش استاد جنیدی در بیت ۳۳۶۹ و در ویرایش دکتر خالقی در بیت ۱۲۲۹ آمده است) که در ویرایشِ هر دو این اساتید به یک گونه آمده است:

دگر گفت کان برکشیده دو سرو
ز دریایِ باموج برسانِ غَرو
یکی مُرغ دارد بریشان کُنام
نشیمَش به بامین بُوَد ، گَه به شام

برداشتِ خالقیِ مطلق از واژگان"بامین و شام" در لتِ دویمِ بیت یاد شده (بامین = مشرق و شام = مغرب) و (مرغ در لتِ یکم = کنایه از خورشید) بوده است. واژه ی (بامین) تنها در یک بیت از شاهنامه به معنای (مشرق) آمده است که مشکوک می نماید زیرا در دستنویسِ دارالکتبِ قاهره مورخ ۷۹۶ق (بامی) آمده است و در اینجا محتمل تر می نماید منظور شهر بلخ باشد و نه مشرق:

بشد قارن و موبَد و مرزبان
سپاهی ز بامین واز گرزبان

البته شهرِ بلخ نیز در مشرق است اما به قرینه باید برایِ واژه ی شام به معنای مغرب نیز در شاهنامه نمونه جست. در هیچ کجای شاهنامه شام به معنای مغرب به جز بیت یاد شده و معنایی که خالقی مطلق از آن به دست می دهد نیامده است اما در پادشاهیِ فریدون در بیت ۴۰۶ (رویه ی ۱۱۵) واژه شام به معنای " خوراکِ شب "(که بر کسی خورند) آمده است و نیز (بام) در هیچ کجای شاهنامه به معنای"مشرق یا صفت شهر بلخ" نیامده است:

تو گر چاشت را دست یازی به جام
وُگرنه خورند ای پسر بر تو شام

بنابراین (شام) در لتِ یاد شده (نشیمش به بامین بُوَد گَه به شام) به معنای صرفاً "شب و شامگاه" است.

واژه ی"بام" نیز در دو جای شاهنامه به صراحت به معنایِ بامداد آمده است. یکی در پادشاهیِ ضحاک بیت ۳۸۵ (رویه ی ۷۹) و دیگری در پادشاهیِ منوچهر بیت ۲۷۴ (رویه ی ۱۸۲).

چو شد بام گیتی دوان کُنْدْرو
برون آمد از پیش سالارِ نو

و:

چو آگه شد از کار دستانِ سام
ز کاول بیامد به هَنگامِ بام

 معنای بیت یاد شده با توجه به برداشت خالقی مطلق چنین است: (دو درخت برکشیده قامت هستند که) بر سرِ هر یک آشیانه ی مرغی ست که در مشرق بر یکی نشیند و در مغرب بر دیگری.

در دستنویس فلورانس ۶۱۴ق (کهن ترین نسخه) این بیت به همین شمایل ظاهر شده است و در دستنویس هایِ مختلف سخن در مورد نمونه های دیگر در لتِ دویم بیت یاد شده بسیار است. اما تنها در دستنویس کتابخانه ی طوپقاپوسرای در استانبول مورخ ۷۳۱ق لتِ دویم چنین آمده است:

یکی مرغ دارد بریشان کُنام
نشیمن به مغرب بُوَد گَه بشام

می توان گفت در این بیت کاتب دستنویس طوپقاپوسرای برداشت خالقی مطلق را داشته است منتها یا توسط خود او یا در منبع وی لَت گشتگی یافته است و (مغرب به جای بامین که مشرق است) نشسته است که در این صورت شاید بتوان اظهار داشت که به احتمال دیدگاه خالقی مطلق درست است.

و اما در برگردان عربیِ بُنداریِ اصفهانی (کهن ترین نسخه) دو بیت یاد شده چنین ترجمه شده است:

شجرتانِ من بواسق الاشجار ، ثابتتانِ فی بحر الزخار علی کلّ واحدة منهما و کر لطائر یصبح علی اِحداهما ، و یمسی علی الاخری.

ترجمه ی استاد جنیدی در پاورقی ویرایش خود (رویه ی ۲۳۰ مجلّد ۱): دو درختِ بلند ، ایستاده در دریایِ پُر آبخیز ، و بر هر یک از آن دو ، پرنده ای آشیان می کند ، بامداد بر یکی و شامگاه بر دیگری.

ترجمه ی عبدالمحمد آیتی در برگردان بُنداری اصفهانی (رویه ی ۴۵): دیگری گفت: دو درختِ برکشیده قامت هستند ، در دریایی دمان رُسته بر سرِ هر یک آشیانه ی مرغی ست که صبح بر یکی نشیند و شام بر یکی

استاد جنیدی بر اساس برگردان بُنداری اصفهانی (کهن ترین نسخه) و دستنویس های دیگر که به جای واژه ی (بامین ، بام دارند) و بیشتر دستنویس ها آن را تایید می کند مانند: دستنویسِ کتابخانه ی دولتی برلین مورخ ۸۹۴.ق و دستنویس کتابخانه ی ملی پاریس مورخ ۸۴۴.ق و دستنویس کتابخانه ی عمومی لنینگراد مورخ ۷۳۳.ق و دستنویس کتابخانه ی دانشگاه لیدن مورخ ۸۴۰.ق و دستنویس دارالکتب قاهره مورخ مورخ ۷۹۶ و (ل ۲ و ل۳ و س۲) آمده است (بام را چنان که در بنداری ترجمه شده است به بامداد و شام را به شامگاه معنا کرده است). و اما متن خالقی مطلق تنها در سه دستنویس به علاوه فلورانس ۶۱۴ق که (ف و ل و ق و آ) باشند، آمده است.

بنابر آنچه رفت نگارنده رای بر درستیِ گفتار استاد جنیدی در پاورقیِ ویرایش شاهنامه دارد و ویرایش این بیت را چنین پیشنهاد می دهد:

یکی مرغ دارد بریشان کُنام
نِشیمَش ببام ، این بُوَد ، وآن بشام