منطقه دشتستان داراي آب، هوا و خاكي بسيار شايسته كشاورزي است. گر چه زماني دراز و نزديك به 8ـ7 ماه از سال اينجا هوا بسيار گرم و زمينه رويش و رشد بسياري از گياهان در اين ماه ها فراهم نيست اما گياهان گرمسيري گوناگوني در آن كشت و پرورش مي يابند كه با آب و هواي آن بسيار سازگار هستند. بخش كوهستاني دشتستان داراي هواي خنك تر است و نم دريا كمتر به آن راه مي يابد و از اين رويش، رشد و باردهي گياهان در بخش كوهستاني از جلگه ها بسيار بيشتر و بهتراست. دشتستان با كمبود آنچناني آب روبرو نيست. دو رودخانه هميشگي در دشتستان روان هستند كه با برداشت و بهره برداري از آب آن ها زمان هاي درازي است كه بخش هاي بزرگي از زمين هاي آن آب رساني مي شوند. بيشتر اين زمين ها اكنون زير كشت درخت خرما هستند. آبدهي رودخانه شاپور نزديك به هفت متر مكعب و رودخانه دالكي نزديك به پنج متر مكعب در ثانيه مي باشد. بيشتر زمين هاي دشتستان سفره هاي آب زير زميني خوبي دارند و در زمين هايي با آب رودخانه را نمي توان به آن ها رساند با برداشت آب هاي زير زميني كشاورزي انجام مي شود. بر پايه گزارش سالنامه آماري استان بوشهر
(سازمان مديريت و برنامه ريزي)
شمار چاه هاي ژرف دشتستان 98 حلقه، نيمه ژرف2061 حلقه، كاريزها 12 رشته و چشمه ها 24 تا هستند كه از همه آن ها در سال (1383) نزديك به 210 ميليون متر مكعب آب برداشت گرديده است. بيشتر زمين هاي كشاورزي دشتستان در جلگه ها هستند. زمين هاي جلگه اي دشتستان به جز بخش هايي در سمت مغرب آن كه بالا بودن تراز آب هاي زير زميني و تبخير زياد آن ها را شوره زار كرده است، همگي حاصلخيز و شايسته كشاورزي هستند. بر پايه گزارش سالنامه آماري استان بوشهر (1383) زمين هاي كشاورزي دشتستان ( ديم و آبي) بر روي هم 93505 هكتار است كه از اين گستره 16365 هكتار آن آبي است. گستردگي شهرستان دشتستان پهنه همه خاك آن 6150 كيلومتر مربع است.
زمان هاي درازي است كه كشت و پرورش درخت خرما به علت شكيبايي آن در برابر شوري، سازگاري با آب و هواي گرم و خشك، نياز كم به آب و نگهداري، توان بالاي برابري با بيماري ها و ارزشمند بودن و دير پاي ميوه خرما، كشت آن از سوي مردم سرزمين هاي خرما خيز برگزيده و به همه گياهان و ميوه هاي ديگر ترجيح داده شده است. كتاب ( راهنماي خرما ـ كاشت، داشت، برداشت ـ وزارت جهاد كشاورزي) پيرامون تاريخچه درخت خرما مي نويسد " درخت خرما يكي از مقدس ترين و قديمي ترين درختان ميوه شناخته شده براي انسان است. مبدا اصلي اين گياه به درستي مشخص نيست. بعضي از دانشمندان مبدا اصلي آن را در آسيا و كرانه هاي خليج فارس و گروهي ديگر زيستگاه اصلي آن را شمال آفريقا يا شبه قاره هند مي دانند. بر اساس شواهد باستان شناسي قدمت كشت نخل خرما در ايران به بيش از شش هزار سال مي رسد." كتاب
(توليدو مراقبت خرما ـ دكتر داوسن) پيرامون پيدايش درخت خرما مي نويسد " مبدا نخل در عهد باستان نامعلوم است. در بناي يكي از كهن ترين آثار تاريخي جهان يعني معبد خداي ماه در اور عراق از درخت خرما استفاده شده است. بنابراين مسلم است كه بين چهار تا پنج هزار سال قبل اين درخت شناخته و پرورش داده مي شده است."
عراق، ايران، عربستان، پاكستان، مصر، الجزاير و سودان چند تا از بزرگترين كشورهاي خرما خيز جهان هستند. ساليانه ميليون ها تن خرماي گوناگون از نخلستان هاي جهان برداشت مي شود. بهترين مناطق كاشت نخل در جهان بر اساس عرض جغرافياي بين 34ـ24 درجه عرض شمالي قرار دارند. در ايران مناطق خرما كاري از 28 درجه و هفت دقيقه عرض جغرافياي شمالي در جنوب تا 34 درجه و 31 دقيقه عرض جغرافياي شمالي در شمال گسترده است. درخت خرما براي رشد خوب و بار دادن ميوه نيازمند به تابستان هايي دراز و گرم و خشك است و زماني به درازاي 7ـ6 ماه يعني از زمان گرده افشاني تا برداشت ميوه نبايد باران ببارد يا نم هوا بسيار باشد. چرا كه بارندگي و نم بسيار هوا از بارور شدن درختان و رسيدن ميوه ها جلوگيري يا آن را دچار افت بسيار مي كند. با همه اين ها اين درخت به آبياري بسيار نيازمند است. نخل دماي هواي استثنايي 56+ و 56- درجه سانتي گراد را براي چند روز تحمل مي كند و براي بار دادن ميوه خوب نياز به آب بسيار دارد. نخل براي بار دادن هر يك كيلوگرم خرما نياز به 2 متر مكعب آب دارد و هر درخت خرما در سال به 250 متر مكعب آب نياز دارد. يعني براي هر يك دقيقه نيم ليتر آب. سه روش بزرگ و گسترده در آبياري نخل اين ها هستند: الف ـ آبياري از راه باران (ديم).
ب‌ـ آبياري سطحي (جو پشته اي ـ كرتي ـ تشتكي ).
ج ـ آبياري زير فشار.
بيشترين راندمان و بهره بري از آب و كمترين هرز روي آن در روش زير فشار است. نخل خرما در برابر ديگر درختان بيشترين شكيبايي را به شوري آب و زمين دارد و به شوري آب تا غلظت 7000ـ 6000 پي پي ام شكيبايي نشان مي دهد. اما اين دامنه شوري كيفيت و كميت ميوه را كاهش مي دهد.
سابقه كشت و پرورش درخت خرما در ايران را نيز كسي به درستي نمي داند و تنها مي توان گفت كه ديرينگي و پيشينه آن به ويژه در خوزستان به هزاران سال پيش از ميلاد مسيح مي رسد. در منطقه دشتستان با روان بودن دو رودخانه هميشگي و زمين هاي هموار و حاصل خيز آبرفتي در كنار آن ها و از روي برخي نشانه هاي يافت شده از شهرها و آبادي ها و همچنين نشانه هاي به جا مانده از آب بندهاي بسيار كهن بر روي اين رودخانه ها كمترين زماني كه براي پيشينه كشت و پرورش درخت خرما در دشتستان مي توان پيشنهاد كرد سه تا چهار هزار سال است.
در استان بوشهر و در همه جاي آن نخل مي رويد، رشد مي كند و بارور مي شود. اما در جاهايي كه بسيار به دريا نزديك است ميوه هاي آن به درستي نمي رسند و پيش از خرما شدن بر روي زمين مي ريزند. در برازجان و در بخش هاي سعدآباد و شبانكاره زمين، آب و هوا براي رشد و باردهي و برداشت نخل و ميوه آن مناسب است و ميوه هاي خوبي در اين جاها به دست مي آيد. در بخش هاي ارم و بوشكان نخل به خوبي رشد مي كند و بارور مي شود و ميوه هاي بسيار خوبي از آن ها برداشت مي شود. در منطقه خشت و كنار تخته از استان فارس، رويش و رشد و باروري درختان خرما بسيار خوب است. اما چون ميوه ها ديرتر از منطقه دشتستان مي رسند، بيشتر سال ها بارندگي زود هنگام از رسيدن آن ها جلوگيري مي كند. در سال هايي كه بارندگي زود هنگام رخ نمي دهد وميوه ها روي درخت مي رسند، خرماهايي بسيار عالي و دلخواه برداشت مي شود. در پيرامون شهر كازرون درخت خرما باردهي تجارتي ندارد، گر چه باغ هاي كوچك و پراكنده اي اين جا و آن جا هستند كه ميوه آن ها هنگامي كه هنوز خرما نشده اند چيده مي شوند، چرا كه بيشتر سال ها بارندگي از رسيدن و خرما شدن ميوه ها جلوگيري مي كند.
بيشترين شمار نخل ها و سطح زير كشت آن و بالاترين ميزان برداشت خرما در استان بوشهر از آن شهرستان دشتستان است. شهرستان دشتستان همچنين در ميان همه شهرستان هاي كشور از نگاه سطح زير كشت و شمار درختان خرما و برداشت ميوه جايگاه يكم را دارد. هم اكنون دشتستان داراي 5/4 ميليون درخت خرماست كه از اين شمار درختان ساليانه 120 تا 130 هزار تن خرما برداشت مي شود كه بسيار چشمگير است. البته ما نمي دانيم كه تا چه اندازه اين شماره ها و ارقام كه به نام آمار در دسترس ما هستند را باور داشته باشيم اما مي دانيم كه گاهي در بخش هاي مهم تر و حساس تر نيز آمارها با واقعيت ها فاصله بسيار دارند. اين است كه شايد بهتر باشد كه به جاي آراستن نوشتار با اين اعداد و ارقام بگوييم در دشتستان نخل ها و نخلستان هاي بسياري هست، بسيار بسيار و هزاران و ميليون ها نخل كه ساليانه ده ها هزار تن يا ميليون ها كيلو خرما از آن ها برداشت مي شود. آيت ا... هاشمي رفسنجاني در زمان رياست جمهوري خود، هنگامي كه به استان بوشهر آمدند در بخشي از ديدار خود از شهرستان دشتستان سوار بر بالگرد
(هلي كوپتر) از اين نخلستان ها ديدن نمودند. ايشان در سخناني كه از تلويزيون پخش گرديد گفتند كه هرگز گمان نمي كردم در اين سرزمين اين همه نخل باشد و از ديدن نخلستان هاي پهناور و انبوه شگفت زده شدم. ميزان برداشت خرما در دشتستان به اندازه اي است كه به هر نفر ايراني بيش از يك كيلوگرم مي رسد و جا دارد كه مايه شگفتي هر كسي و حتي رييس جمهور شود.
بيش از 90% خرماي دشتستان خرمايي است به نام كبكاب و پس از آن خرماهاي زاهدي و شهابي هستند. خرماي كبكاب محصولي صنعتي نيست و با بيشتر عمليات به ويژه شست و شو سازگاري ندارد. اين خرما در دماي پايين رنگ و مزه آن دگرگون مي شود و خريداران خود را از دست مي دهد. درخت آن نيز در مقايسه با بسياري از گونه هاي ديگر همچون زاهدي، شهابي، بريمي، برحي، سعمران ،...
الف ـ ميوه كمتري مي دهد.
ب ـ نياز به آب بيشتري دارد.
ج ـ در برابر بيماري ها توان كمتري دارد از اين روي جا دارد كه براي جايگزين كردن گونه اي بهتر و ارزشمند تر به جاي درخت كبكاب انديشه اي شود. واريته ها و رقم هاي گوناگون و فراواني از درختان و خرماها در دشتستان هستند كه شمار آن ها به ده ها يا شايد صدها گونه مي رسد. برخي از آن ها بسيار كهن هستند و مردم در ازاي سده ها و هزارها بهترين و دلخواه ترين آن ها را از راه كاشت هسته و يا جوش گسترش داده و در راه به نژادي آن تلاش كرده اند. رقم هايي چون خضراوي، شكر، سعمران، زاهدي و كبكاب بسيار كهن و داراي پيشينه اي دور و درازند. در روش كاشت هسته نيمي از نهال هاي تازه نر هستند كه به اين همه نخل نر نيازي نيست و نهال هاي ماده نيز مانند درخت مادر نيستند. در روش كاشت يا جوش نهال ها همگي ماده و صد در صد ويژگي هاي درخت برخي از گونه هاي سرشناس دشتستان اين ها هستند: كبكاب، شهابي ، زاهدي، شكر، مكتيب، برحي، بريمي، قندي، سعمران، خضراوي، خنيزي، لشت، گنتار، حلو، زيني، خشخار، حاج باقري، شيخ عالي، برحي و محبوبي و خاسووي و... بسياري از اين ميوه ها پس از رسيدن و خرما شدن برداشت مي شوند مانند كبكاب، شهابي، سعمران، شكر و خنيزي. اما برخي پيش از خرما شدن و هنگامي كه خارك هستند نيز براي خوردن آن ها را مي چينند مانند بريمي، قندي، شيخ بهايي، برحي و حاج باقري كه خارك آن ها بسيار شيرين است. نزديك به يك صد روز پس از شكوفه دهي ميوه ها از سبزي به رنگ هاي زرد يا قرمز مي گرايند كه در اين هنگام ( خارك) ناميده مي شوند. در سراسر جهان خارك ها تنها به دو رنگ هستند زرد و قرمز. خرماهايي كه خارك هاي زرد درست مي شوند، روشن تر، زيباتر، شادابتر و خوشمزه ترند.
زمان شكوفه دهي درخت خرما در دشتستان پايان اسفندماه است. نخل درختي دو پايه است و نر و ماده آن از هم جدا هستند و بايد آن ها را گرده افشاني نمود. گرده افشاني درختان در دشتستان نيز مانند بيشتر و شايد همه جاي ايران به شيوه گذشته و روزگاران كهن انجام مي شود و هيچ گونه روش علمي و امروزي در انجام آن به كار گرفته نمي شود. كشاورزان تنها در اندازه نياز گرده نخل نر را تهيه و بدون هر گونه آزمايش يا شناخت يا كار ديگري و به شيوه هزار سال پيش گرده را در تكه پارچه نازكي بسته و بالاي درختان رفته و بر روي شكوفه ها مي پاشند. گاهي زمان گرده افشاني نيز به درستي برگزيده نمي شود و يا زودتر از زمان است يا ديرتر. چون گرده افشاني درختان به روش سنتي و غير علمي انجام مي شود سالانه بخش بزرگي از درختان و شكوفه ها بارور نمي شوند كه افت بسيار محصول را در پي دارد. از آغاز خرداد ماه با درشت شدن دانه ميوه ها عمليات آرايش درختان (كنه زني) انجام مي شود. اين كار نيز در همه جاي منطقه به شيوه غير مكانيزه و به روش سنتي انجام مي شود. كشاورزان با گونه اي كمربند ساده كه ( پروند) ناميده مي شود از درختان بالا رفته و خوشه هاي ميوه را كمي به سمت پايين كشيده و آن ها را دور تا دور درخت و در جاي ويژه اي كه با داس بر روي ته شاخه ها درست مي كنند مي گذارند و آن ها را چفت مي كنند. هنگام آرايش نخل ها خوشه هايي كه بارور نشده اند يا شماري از آن ها كه بيش از توان بازدهي نخل است را بريده و براي خوراك دام ها به خانه هايشان مي برند. زمان برداشت ميوه خرما در منطقه دشتستان نيمه هاي شهريور ماه تا نيمه هاي مهرماه است. هنگام برداشت محصول شخصي كه ميوه ها را مي چيند با كمربند ساده اش از درختان بالا رفته و خوشه ها را با داس دندانه دار ويژه اي بريده و درون زنبيلي گذاشته و با بندي به پايين درخت مي فرستد. در زير درخت كسان ديگري خرماها را از خوشه ها جدا كرده و درون سبدهاي چوبي يا پلاستيكي ريخته و به خانه ها و جاهايي كه خرماها نگهداري خواهند شد مي رسانند. خرماها بيشتر در جاهاي ناپاك و غير بهداشتي نگهداري مي شوند. بسياري از كشاورزان نيز خرماها را هنوز و به شيوه گذشته ها در جايي به نام (چومه) به گونه ي روي هم انباشته نگهداري مي كنند. چومه يك چارديواري كوچك و ساده است كه از بلوك و ملات ماسه سيمان ساخته مي شود. ديوارهاي آن كوتاه و درازا و پهناي آن بستگي به اندازه خرمايي دارد كه بايد در آن ريخته شود. چومه تنها يك در دارد و سقف آن با برزنت يا پلاستيك پوشيده مي شود. در كف آن نيز شيارهايي ساخته مي شود كه شيره هاي خرما را با شيب اندكي به يك سو سرازير مي كند و سرانجام از راه لوله اي درون ظرف هايي كه در يك گودي ويژه گذاشته مي شوند مي ريزند. خرماهايي كه در اين گونه جاها نگهداري مي شوند چون شيره خود را از دست مي دهند از نظر مواد غذاي افت بسياري مي كنند و حشرات و خزندگان و جوندگان نيز هميشه در لابلاي آن در رفت و آمدند. خرماهايي كه در چومه نگهداري نمي شوند نيز حال و روز بهتري ندارند و تازه گرد و خاك بيشتري هم مي خورند. در هنگام بسته بندي هر كس به روش و سليقه خود خرماها را بدون شست و شو و ضدعفوني كردن و بدون اين كه درست دانه بندي كنند با دست و ابزارهاي ساده و نامناسب و بدون رعايت كوچكترين نكات بهداشتي درون بسته ها و ظرف هاي بد فرم و نامناسب و گاهي بيش از گنجايش آن ها ريخته و به گونه اي بسيار ناپسند و غير بهداشتي آماده و روانه بازار مي كنند. با اين كه ساليانه حجم بسيار بزرگي خرما از نخلستان هاي منطقه برداشت مي شود و زمينه ي بسيار خوبي براي كارآفريني و ارزآوري فراهم مي باشد اما كمترين بهره گيري از اين سرمايه كلان و استعداد كم مانند اين منطقه نمي شود. اكنون شمار كارگاه ها و كارخانه هايي كه به بسته بندي و فرآوري محصول خرما مي پردازند در منطقه از سي تا بيشتر نمي شود كه تنها از پس بخش كوچكي از خرماهاي منطقه برمي آيند. اين ها همه در حالي است كه بسياري از كشورهاي خرما خيز جهان و حتي كشورهاي واسطه با بكارگيري تكنولوژي و صنايع مدرن و پيشرفته روز ساليانه سودهاي هنگفت و سرشاري از فروش خرما به دست مي آورند. كشاورزان و به ويژه خريد و فروش كنندگان و بازرگانان خرما به جاي اين كه خرمايي و كالايي با همان بسته بندي، همان وزن و حجم، همان شكل و حتي نقشي كه بازار و مصرف كننده مي خواهد آماده نمايند درست كالايي و چيزي را براي خريدار مي فرستند كه نمي خواهند و گويي خريدار و مصرف كننده ناچار و محكوم به خريد آن است و اين گونه است كه هر ساله خرمايي كه به راستي و بدون اغراق مي تواند اقتصاد منطقه را دگرگون كند خريدار و بهايي نداشته باشد و بسياري از سال ها روي دست باغداران بماند و ناچار شود يا آن را حراج كند يا دست آخر با پرداخت مزد جابجايي و بارگيري آن را در بيابان ها ريخته و رها كند.
جاي بسي تاسف است كه در كشور ما و به ويژه در استان ما هنوز بسياري از كارها در مراحل كاشت، داشت، برداشت، نگهداري، بسته بندي و فروش خرما به روش ها و شيوه هاي كهنه و سنتي و غير علمي و غير صنعتي انجام مي شود و به راستي بسياري از اين كارها با روش انجام آن در هزار و پانصد سال پيش هيچ گونه تفاوتي نكرده و اين كارها امروز نيز با همان ابزارها و دانشي كه سده ها پيش پدران و نياكان كشاورزان كنوني انجام مي دادند انجام مي شوند. به گونه اي كه اگر پس از صدها سال يك كشاورز شهر باستاني توج زنده شود شايد هيچ چيز تازه و ناشناخته اي براي او نباشد جز اين كه (بل) جاي خود را به كارتن داده است. آبياري با همان روش غرقابي كهن انجام مي شود، توليد و كشت و يا جوش به همان شيوه ديرين و گرده افشاني هيچ تفاوتي با دو هزار سال گذشته نكرده و در زمينه برداشت و بسته بندي و فروشي نيز همان آش و همان كاسه. نمي خواهيم بگوييم كي گنهكار است و كي نيست شايد هم ندانيم. اما شايد گفتن اين جالب باشد كه سال ها پيش در كشور عراق در همسايگي ما در زمينه خرما و نخل تا اندازه اي كار انجام گرفته و به پيشرفت هايي رسيده بودند كه برخي از روش هاي علمي و تازه اي كه ده ها سال پيش در كشور عراق جا افتاده بودند حتي شنيدن آن ها هنوز براي ما تازگي دارد. مي گويند درآمد كشور عراق از فروش خرما پيش از ويراني آن كشور از درآمد كشور ما از راه فروش نفت بيشتر يا با آن برابر بوده است.