قدرت مظاهری

تصمیمات متخذه‌ی امتحانات نهایی در چهار استان جنوبی، نقضِ آشکار عدالت آموزشی، ابهام در تصمیم‌گیری و پیامدهای ساختاری بر ترازِ کنکور در نظام سنجش و ارزشیابی کشور (مطابق سند تحول بنیادین) آیین‌نامه امتحانات نهایی (مصوب شورای عالی آموزش‌وپرورش) و نیز اصل ۳۰ قانون اساسی (ایجاد فرصت‌های برابر آموزشی برای همه دانش‌آموزان) است. هر تصمیمی که این برابری را نقض و مخدوش کند، نه‌تنها خلاف عدالت آموزشی بوده، بلکه مستقیماً بر سرنوشت تحصیلی و آینده‌ی دانش‌آموزان تأثیرات شگرفی می‌گذارد.
با این حال، تصمیمات اخیر درباره امتحانات نهایی در چهار استان جنوبی کشور—سیستان‌وبلوچستان، بوشهر، خوزستان و هرمزگان—نشان می‌دهد که این اصل بنیادین به‌طور جدی نقض شده است. بدین معنی که تصمیم‌گیری‌های نامتوازن در شرایط جنگی، به‌ضرر نوجوانانِ استان‌های مذکور صورت گرفته است. جنگِ فرسایشیِ متعاقبِ جنگ چهل‌روزه، از ۲۱ تیر آغاز شده و بنا بر شواهد، تا پس از کنکور ۳۰ مرداد نیز به همین روال خواهد بود. با این‌وجود، تنها دو آزمون در استان‌های جنوبی لغو شد، اما سایر امتحانات—چه پیش از آن دو آزمون و چه پس از آن—در همان شرایط جنگی برگزار گردید.
این تصمیم، با هیچ‌یک از اصول مدیریت بحران، بخشنامه‌های امنیتی یا قواعد تعلیق امتحانات در شرایط اضطراری همخوانی ندارد. اگر شرایط جنگی مانع برگزاری آزمون است، باید برای همه امتحانات اعمال شود و اگر مانع نیست، لغو دو آزمون چه توجیهی دارد؟ مطابقِ تعریف آیین‌نامه رسمی، فلسفه‌ی امتحانات نهایی، بر مبنای ایجاد فرصت برابر برای همه دانش‌آموزان کشور است اما در این تصمیم در سه استانِ جنوبی، ریاضی و زیست‌شناسی و در استان هرمزگان، ریاضی، زیست‌شناسی و عربی به تعویق افتاد؛ در حالی که همین آزمون‌ها در سایر استان‌ها بدون تغییر برگزار شد. این یعنی دو گروه دانش‌آموز با دو شرایط زمانی متفاوت و دو سطح آمادگی متفاوت در آزمونی شرکت کرده‌اند که قرار بوده استاندارد و برابر باشد. در همان زمان، اعتراضات گسترده‌ای مطرح شد که چه تضمینی وجود دارد آزمون‌های استان‌های جنوبی سخت‌تر و چالش‌برانگیزتر از سایر استان‌ها نباشد !؟ ولی متأسفانه هیچ سازوکار نظارتی، هیچ گزارش رسمی و هیچ پاسخ شفافی در این‌باره ارائه نشد.
مورد دوم و ناعادلانه‌تر، نقض فاصله‌ی ۲۰ روزه تا کنکور است که بصورت قانونی نانوشته، طی این سال‌ها متداول بوده است. این فاصله برای مرور دروس پایه‌های دهم و یازدهم ضروری است زیرا دانش‌آموزان حدود دو ماه درگیر امتحانات پایه دوازدهم بوده و مطالب قبلی عملاً از حافظه‌ی فعالِ‌شان خارج شده‌است. با این‌حال، علیرغم اینکه در سراسر کشور، آخرین امتحان ۱۰ مرداد بود (رعایتِ فاصله‌ی  ۲۰ روزه) در استان‌های جنوبی، آخرین امتحان ۲۰ مرداد برگزار شد ! (نصف‌شدنِ فاصله‌ی مرور).
این تصمیم، آشکارا خلاف بخشنامه‌ی رسمی و ناقض حقوق آموزشی دانش‌آموزان جنوبی است. همچنین طیِ یک بدسلیقگی و بی‌برنامگیِ حاد، با جابه‌جایی تاریخ کنکور و کاهش بیشتر زمان مرور، کمتر از دو هفته مانده به کنکور، تاریخ آزمون از ۳۰ مرداد به ۲۹ مرداد تغییر پیدا کرد ! این تغییرِ نابخردانه، یک روز دیگر نیز از زمان مرور دانش‌آموزان جنوبی کاست. یعنی در شرایطی که آن‌ها پیش‌تر نیز از نصف زمانِ فراغتِ‌شان محروم شده بودند، این تصمیم عملاً فشار مضاعفِ آشکار و نابرابری ایجاد کرد. همچنین با قیاسی اجمالی، بعنوان مثال تفاوت سطح دشواری آزمون زیست‌شناسی بنابه تأیید دبیران، مدرسین و کارشناسان آموزشی—از جمله کارشناسان مؤسسه‌ی تخصصی ماز ـــ برای استان‌های جنوبی به‌مراتب سخت‌تر و چالشی‌تر از همین آزمون برای سایر استان‌ها بوده است ! (بگذارید به حساب پاداش مقاومت در برابر جنگ و تهاجم !!!) که این تفاوت سطح دشواری، با اصول استانداردسازی آزمون و تراز ملی کاملاً در تضاد است.
همانگونه که می‌دانیم؛ ترازکنکور، بر اساس مقایسه‌ی عملکرد داوطلبان در آزمون‌های نهایی محاسبه می‌شود. ( ۶۰ درصد عملکرد تحصیلی و ۴۰ درصد پاسخگوییِ کنکور ) سؤال اساسی این است که بطورمثال آیا نمره ۱۸ درس زیست‌شناسی در استان‌های جنوبی—با آزمونی سخت‌تر—همان تأثیر نمره ۱۸ در سایر استان‌ها را دارد؟ اگر پاسخ مثبت باشد، این یعنی تراز ملی عملاً ناعادلانه ساخته شده است. اگر منفی هم باشد، باید پرسید چرا هیچ اطلاع‌رسانیِ رسمی درباره نحوه تعدیل تراز انجام نشده است !؟ این ابهام، مستقیماً بر پذیرش دانشگاهی دانش‌آموزان جنوبی اثراتی بسیار ناگوار برجای می‌گذارد که نمی‌توان به‌سهولت آن را نادیده گرفت.راهکاری که در این زمینه پیشنهاد می‌شود، این است که همانند اعمال سهمیه‌ی مناطق جنگی برای داوطلبان جنوبی در آزمون مقطع کارشناسی ارشد امسال (سهمیه مناطق جنگی ۵٪) که دقیقاً برای جبران شرایط اضطراری و نابرابری‌های جنگ تحمیلی اتخاذ شد، سهمیه‌ای مشابه برای داوطلبان کنکور سراسری نیز در راستای متوازن‌سازی، انجام پذیرد. بنظر می‌رسد این اقدام، تنها راه جبران بخشی از نابرابری‌های ایجادشده و بازگرداندن عدالت آموزشی خواهد بود. که اگر چنین نشود، قشر نوجوان و جوانِ این‌خطه‌ی مظلوم، به این باور خواهند رسید که اگر جسمِ‌شان با بمب و موشک‌های مهاجمان منهدم نشدند، روح و روانِ‌شان با ترکش‌های نابخردانه‌ی این تصمیماتِ نادرست، نابود شده است. چنین مباد ...