- آیین تجلیل از برگزیدگان کنکور سراسری استان بوشهر با حضور استاندار برگزار شد / تصاویر
- مسئولیت صنعت پتروشیمی فقط تولید نیست؛ سرمایهگذاری در نسل آینده را جدی گرفتهایم
- رشد رتبههای برتر کنکور در بوشهر؛ تعداد رتبههای زیر ۱۰۰۰ به ۲۴۲ نفر رسید
- سود 234 تومانی هر سهم آریا به تأیید حسابرس رسید
- اجرای ۱۶۸۰ برنامه در هفته بسیج؛ از رژه اقتدار تا افتتاح پنجمین درمانگاه بسیج
- بررسی بیش از ۵۰۰۰ پرونده در کمیسیون های پزشکی تامین اجتماعی استان بوشهر
- رضایت مندی ملت، قوی ترین نیروی بازدارنده تهدیدات داخلی و خارجی
- کاهش ۹۲ درصدی هزینه های آبرسانی به عشایر دشتستان
- سرمایه پتروشیمی زاگرس ۱۰ برابر میشود؛ سازمان بورس مجوز افزایش سرمایه ۹۰۰ درصدی را صادر کرد
- تلاش میکنیم آبپخش به شهر جهانی حصیربافی تبدیل شود
اتحادخبر ـ دکتر عبدالرسول خیراندیش: مرور خواسته یا ناخواسته خاطره ها (گذشته) شاید تا حدی ناشی از زمینه های نوستالژیک روحیه ما ایرانیان باشد، اما بدون شک جدایی، پراکندگی و غربتی که تحول احوال و گشت روزگار پدید آورده است نیز بخشی از دلایل آن به شمار می آید. اما واقعیت آن است که حتی اگر به گذشته ها باز نگردیم، این خاطره ها هستند که از ...

دکتر عبدالرسول خیراندیش
برای “ انسان” دو معنای متفاوت بلکه متضاد را قایل شده اند؛ یکم به معنای “انس گیرنده “و دوم به معنای “فراموش کننده” (نسیان)۰ من از این دو، اولی را می پسندم. زیرا برای هر انسانی گذشته به صورت آیینه ای در می آید که هر روزه خود را در آن می بیند، مگر آنکه دچار فراموشی شده باشد، این چیزی است که که آن را “مرور خاطره ها“ می گوییم. هرچند رسم و روش روزگار ما بیشتر چنان شده است که با گشودن آلبوم ها، ورق زدن دفتر ها، سخن گفتن از ماجراها و زیر و رو کردن نامه ها به سراغ خاطره ها می رویم، ولی اگر خاطره ها خود به سراغ انسان بیایند، آن چگونه حالتی است و با آنها چه باید کرد؟ این بدان معناست که حتی اگر از گذشته روی برگردانی و بگریزی، باز هم تنهایت نمی گذارد، زیرا در تنهایی که صفت بارز انسان امروز است، خاطره های( گذشته) انیس تنهاییت هستند و هرکس که ترکت کند و هرچه را از دست بدهی، آنها نه تنها همراه که گویی همزادت هستند و با تو می مانند. طرفه آنجاست که وقتی خاطره ها به سراغ انسان می آیند نه اجازه می گیرند، نه در می زنند و نه قرار قبلی می گذارند. زیرا خاطره مهمان نیست، اگر هم آمد قرار نیست برود، برای آمدن هم نه فقط از در، بلکه از هر جا که بخواهد می آید و هر وقت هم که خودش خواست می رود و آن هنگامی است که اشکت را در آورده باشد. مگر نه آنکه سعدی گفته است: شبی تامل ایام گذشته می کردم و بر عمر تلف کرده تأسف می خوردم و سنگ سراچه دل به آب دیده می سفتم.

مرور خواسته یا ناخواسته خاطره ها (گذشته) شاید تا حدی ناشی از زمینه های نوستالژیک روحیه ما ایرانیان باشد، اما بدون شک جدایی، پراکندگی و غربتی که تحول احوال و گشت روزگار پدید آورده است نیز بخشی از دلایل آن به شمار می آید. اما واقعیت آن است که حتی اگر به گذشته ها باز نگردیم، این خاطره ها هستند که از گذشته پا به زمان حال می گذارند و به سراغ ما می آیند. آنچنان که تمامی یک عمر شصت ساله را به صورت یک لحظه در برابر چشمانت قرار می دهد و حوادث ایام را نه در دنبال هم که یکجا، در کنار هم و در تصویری رؤیاگونه برایت بازآفرینی می کند؛ گویی همه آن روزگاران، یک روز بوده است.
پسین تنگ؛ غوغای پرندگان
به روزگار کودکی که هنوز وسایل خنک کننده برقی راه بدین دیار نگشوده بود، در گریز از گرمی هوا چون “پسین تنگ” می شد و ”زن افتو” می شکست و کم کم موقع “افتو زرده” می شد، دختران بر بام ها می رفتند و در پناه “سیوه” آب و جارویی می کردند، فرشی می گستردند، دولچه ها را بر لبه بام می گذاشتند و تشک ها را می انداختند، این همه برای آن بود که از نسیم اندکی که آن هنگام می وزید، آب دولچه ها خنک شود و تشک ها از گرمایی که وزش “تش باد“ در طول روز بر “سرپله” بدانها داده بود رهایی یابند. شاید آن هنگام از فراز سیوه، چشمی نگران بر چشمی دیگر بوده باشد، اگر فرصتی هم می شد چند دختر دیگر از همسایه ها با عبور از سیوه دور هم جمع می شدند و ساکت و آرام "قطور بازی" می کردند، زبان خاموش، اما دل در جوش بود و با هر سنگی که به بالا می انداختند نگاه از بالای سیوه می گذشت و به آسمانی می کشید که پرندگان در آن از راغ تا باغ را می رفتند و بر می گشتند، اما برای دیگران هم آن ساعت، فرصتی بود که نباید از دست داده می شد، زنان که لباسی سبک برای خانه و کوچه در بر و “میناری“ راحت بر سر داشتند و “ریوار چینی” را فرو نمی گذاشتند، آخرین دیدار بر درگاه منزل، در حالی که رهگذران کوچه را می پاییدند، با “گپ و روات“ درباره ازدواج این با آن و هر مطلب دیگری انجام می دادند، سپس با عجله به درون خانه باز می گشتند تا پیش از آنکه مردشان به خانه باز گردد، “ تش و پاتیلی” کنند. گله ای هم که صبحگاه به صحرا رفته بود، اکنون بر می گشت و در حالی که گرد و خاک کنان کوچه های گلی را پشت سر می گذاشت، از درون خانه ها صدای بره ها و بزغاله های تشنه شیر و از بیرون فریاد میش و بز های شیفته دیدار نوزادانشان با فریاد فروشنده دوره گردی که پیاپی بانگ بر می داشت ”تیری تروک، تیری تروک، تروک شعمی” با این امید که آخرین دسته های “تروک “ خود را بفروشد، در هم می آمیخت. این هنگام صف دراز الاغ هایی که در طول روز سنگ و گچ حمل می کردند، دیگر دیده نمی شد و گاوهایی که به “گوخر“ برده شده بودند به ضرورت دوشیدن شیر به خانه باز گشته بودند، و گرنه بر این ازدحام و غوغا دو چندان افزوده می شد. هرچند، هر از گاهی به صدای بلند، رهایی از بارکشی طاقت فرسای روزانه را به گوش همگان می رساندند. در این حال بی اعتنای به رفت و آمد هر روزه، جوانترها بنای بازی ”هفت سنگ” را می گذاشتند در حالی که فریادهایشان بیش و پیش از فرار گردنشان بود، اما کوچکترها آویخته بر درب چوبی بزرگ و سنگین حیاط تاب می خوردند و به صدای بلند ترانه ای دلهره آور را می خواندند که می گفت هرکسی پایش بر خاک است، پدرش در سفر و مادرش در کپر می میرد و همین جدالی پر شتاب همراه با جار و جنجال را برای سوار شدن بر دربی که در حال تاب خوردن و سرگردان میان باز و بسته بود بر می انگیخت. در این میان مردهایی که از بازار و باغ و بنایی با تنی خسته و گام هایی سنگنین به خانه باز می گشتند، خاموش از کوچه ها می گذشتند، اما ورودشان به خانه همه را به جنب و جوشی توأم با احترام و احتیاط می کشاند، این هنگام فقط آن طفل تازه راه افتاده بود که اجازه داشت شیطنت و شلوغی کند و بی پروا از دامن مادر به آغوش پدر بغلطد. زن نیز این هنگام در حضور مرد آمرانه تر با بچه ها سخن می گفت، اگرچه بدین ترتیب به ظاهر به آنها که در طول روز شیطنت کرده بودند هشدار می داد که اکنون پدر در خانه است اما به واقع به مرد خود می گفت من اینجایم.
این همه بر روی زمین بود و در آسمان هنگامه ای دیگر در حال پدیدار شدن بود، از میان شاخه های سر به آسمان کشیده درختان مقابل دژ و در محوطه فلکه شهرداری تا مزغل های برج ها و شکاف میان چندل و سقف خانه ها دسته های “شوپر”( خفاش)، “پیرسوک” ( پرستو) و چلچله (ابابیل) به هوا بر می خاستند و به شکار حشراتی می پرداختند که در خنکای اندک غروب فرصت جولان در فضای شهر را یافته بودند. آنچه که این دسته های انبوه پرندگان انجام می دادند، آخرین فرصت تغذیه قبل از خواب شبانه بود، اما بیش از هرچیز آسودگی مردمان از نیش حشرات را به ارمغان می آورد. اما مهمتر از آن برای چشمی که در آسمان رو به تاریکی غروب، رفت و برگشت پرندگان در فضای بیکران را از پشت بام دنبال می کرد. این به مانند رقص با شکوهی بود که صحنه نمایشی نه به پهنای آسمان، بلکه وسعتی به بیکرانگی خیال را به خود اختصاص داده بود. رقصی که با سمفونی هزار آهنگ گنجشک های جای گرفته در شاخ و برگ های درختان جلو دژ و فلکه و کویر آغا و یا “کنار” و “ابریشم” توی محله همراهی می شد. آهنگی که زیبایی و دلنشینی آن تنها با ترنم باران، پس از ماه ها انتظار قابل مقایسه بود. اما چون بانگ اذان بر می خاست و تاریکی همه جا را در بر می گرفت، شور و غوغایی که انسان و حیوان، چرنده و پرنده، از آینده تا رونده و از شتابان تا دوان، برانگیخته بودند، جای خود را به سکوتی کوتاه، می داد. آفتاب رفته و شهر خسته، تن به استراحت می داد.
سالها گذشت و نمی دانم چرا درختان جلو دژ و محوطه فلکه شهرداری را بریدند. حتی کویر آغا را هم به اره و تبر سپردند. شاید استفاده گسترده از انواع سموم آفت کش، حشرات را از بین برده و پرندگان را مجبور به مهاجرت کرده باشد. خانه ها نیز دیگر سقف چوب و چندل نداشتند، دیگر پرواز دسته های انبوه پرندگان در آسمان غروب شهر دیده نمی شد. در یاد کرد از گذشته ها مدام این پرسش برایم پیش می آمد که آن همه پرنده چه شد. چرا دیگر نشاط دم غروب در شهر دیده نمی شود، اکنون رقص دسته پرندگان و غوغای آنها در لابلای شاخ و برگ درختان را فقط در رؤیا می شد سراغ گرفت. تا آنکه برای سخنرانی در سمینار تاریخ بخارا و خیوه به ازبکستان رفته بودم، در دیدار از مقبره "امیر اسماعیل سامانی" شعر و آهنگ زیبای بوی جوی مولیان مرا تنها نمی گذاشت. در عبور از کوچه های محله های قدیمی شهر به قصد رفتن به کاخ امیر بخارا مردمی را می دیدم که از کار روزانه به خانه باز می گشتند و بیشتر هم از پنبه چینی می آمدند. زنها هم به خانه می رفتند و بچه ها مشغول بازی. هرچند در ابتدا بیشتر متعجب ازین بودم که چرا هفتاد سال حکومت شوروی اینجا را مدرن نکرده است، اما خیلی زود مشاهده دیوارهی خشتی و آجری و احساسی که در این فضای سنتی یافته بودم، موجب شد دنیای رؤیایی غروب زادگاه برایم زنده شود. با تعارف راننده محلی به خانه اش رفتم، نشستن بر لب سکو، چای در قوری و کاسه، کمی نقل و خانهای که فضای گذشته را برایم زنده می کرد. گویی به خانه قدیمی محل تولدم در کوچه قدمگاه بازگشته بودم. جایی که بعدها برای شهرسازی تخریب و فلکه کورش نام گرفت و بعدها میدان نماز جمعه. پس از آن از میدانگاهی گذشتم که دیوارهایش را با قالی تزیین کرده بودند. مانند وقتی که دیوار ژاندارمی زادگاهم را برای جشن، “دیربندی” می کردند. اوج این بازگشت به کودکی هنگامی بود که در محوطه کاخ امیر بخارا و از لابلای شاخ و برگ درختانی که آرام ارام در تاریکی غروب فرو می رفتند، غوغای هزاران پرنده را می شنیدم که با چرخش دسته های انبوه پرندگان در پهنه ی آسمان غروب همراهی می کردند. آن اندازه محو این صحنه و غرق در نقش روزگار کودکی شده بودم که از جمع جدا ماندم و صدای راهنما را نشنیدم. چون بازویم را تکان داد پرسید کجایی؟ گفتم دوره کودکی و غروب زادگاه. با تعجب نگاهم کرد، سری تکان داد که نمی فهمم، فقط گفت جالب است. این بازگشت به کودکی، احساسی الهام بخش از برازجان تا بخارا در ذهنم جای داد.
مدتی بعد که پژوهشی درباره جامعه و دولت شبانکارگان که قرن ها پیش در فارس حکومت می کردند، انجام می دادم، دیدم لغت “شبانگاه” در اصل به معنای وقتی است که گله برای دوشیدن شیر قبل از غروب آفتاب به خانه باز می گردد. معلوم شد آن هنگام را که ما به آن “پسین تنگ” می گوییم، شبانگاه است و پس از آن شامگاه که مردمان در ابتدای شب شام می خورند و در فرهنگ محلی “سر شوم” می گویند. نقشی از کودکی و نکته ای تحقیقی.
سر شوم، گفتگو با ستارگان
چون روز می رفت و شب می رسید، این هنگام دیگر مرد از مزرعه یا مدرسه و یا از بازار و گاراژ به خانه برگشته بود، خوردن شام شب، سخنی کوتاه با بانوی خانه در باره پولی که در یخدان زیر لباس ها بود، و بچه ها بر پشت بام. تنها صدای مردی که بز گله رفته اش به خانه باز نگشته بود شنیده می شد” هر کی یه بزی دیده بگو یا علی”. با بلند شدن یک صدای یا علی این صدا نیز خاموش می شد. پسرها روانه کوچه می شدند و بنای بازی “تیرمه” یا “اسبم چه رنگ“ را می گذاشتند. مرد به مجلس شروه یا شاهنامه خوانی می رفت و پول پس انداز شده را می برد تا حسابی را بپردازد، اما در خانه، وقت دور هم جمع شدن بود و قصه گفتن. پشت بام، در پناه سیوه، تشک های خنک شده و آرزوی نسیمی هرچند اندک. اگر زمستان بود و سرما، در خانه و اگر پاییز بود، طارمه و سقفی بر بالای سر که ردیفی از چندل ها آن را پوشانده بود. تیرهای چندل سقف در حالی که شکل های گوناگون ناشی از گذر نور از طره های گچی مشبک، آمیزه ای از سایه روش را بر آنها می انداخت، چشم نگران کودکان و دختران را به خود مشغول می داشت. در سرمای زمستان ترس ناشی از این فضای سایه روشن مبهم و وهم آلود، خزیدن زیر لحاف و چسبیدن به مادر را دلپذیرتر می ساخت. اما اکنون تابستان بود و بر پشت بام تماشای ستارگان برای دختران و کودکانی که رو به آسمان پر ستاره تن به خنکای تشک داده و دور مادر را احاطه کرده بودند، به مانند پرده نقاشی ای بود که داستان های آن تمام نمی شد، تا آنگاه که سنگینی پلک ها و خوابی که به چشم ها سرازیر می شد، و غلطیدنی که برای لذت بردن از خنکی مطبوع چهار گوشه تشک تکرار می شد، زمان را به پایان می رساند. قصه آن ستاره ها که ”هفت برادران“ بودند و آنها که بار و بر نخل ها را بازگو می کردند ”سوسو و پریز، دمیل و دمباز، سهیل پنگ انداز”. یا سخن گفتن از سهیل که چشمک زدن های پی در پی اش هم توجه برانگیز بود و هم مژده فروکش کردن گرما را می داد. گویی این ستاره لرزان، تپش قلب دلداده هایی را نشان می داد که وعده وصال آنها را به موسم خنک شدن هوا و فرا رسیدن “باغستان” که منظور هنگام چیدن خارک و رطب بود داده بودند. آیا آمدن این ستاره لرزان و برداشت محصول خرما و کسب درآمد خانواده برای ترتیب دادن عروسی با این باور قدیمی که دلدادگی را دارای منشأیی آسمانی می دانستند رابطه ای داشتند؟ مادر قصه گو این هنگام می خواند:
سهیل اندر یمن بلغار سوزد
دل عاشق ز هجر یار سوزد
سهیل اندر یمن سالی به یکبار
ولی عاشق دمی صد بار سوزد
این هنگام چون یکی برای نوشیدن آب از دولچه به کناره بام می رفت و دیگری می پرسید دل عاشق یعنی چه؟ مادر هوشیار بلافاصله سخن از سهیل و عاشقی را به “کرزنگرو“ که موجودی ترسناک بود یا موجوداتی ناشناخته ای به نام های “سرسیاه دندون سفید” و “دو چیش بیست انگشت” می کشاند. این خود موجب می شد بچه ها به مانند جوجه هایی که زیر بال و پر مادر می روند، همگی به او بچسبند به لبه بام نروند. قصه های مادر و ترس از غول و غولک بهتر دیواره گچی سیوه جان بچه ها را حفظ می کرد. من به خاطر ندارم کسی از پشت بام به پایین افتاده باشد.
روزگاری گذشت و دیگر از چندل در سقف خانه ها استفاده نمی شد، به طوری که وقتی که برای راه اندازی سمینار دشتستان دیروز، امروز، فردا به زادبوم خویش می رفتم دیگر به جز چند خانه، دیگر نه از طارمه و خانه های چندلی و نه طاق های هلالی و نه از سیوه چیزی باقی نمانده بود. همچنین دیگر کسی شب بر بام نمی خفت و سحر بیدار نمی شد که سهیل را ببیند. همه در زیر کولر می خوابیدند و چشم برگردانده از ماه و ستارگان آسمان، از ماهواره ستارگان سینما را می دیدند، رؤیای آنها از کوچه به کاباره رفته بود و از همسایه به هالیوود.
در سال ۱۳۷۹/ ۱۹۹۹ که برای سخنرانی درباره دولت و تمدن شیرازی شرق آفریقا به کنیا رفته بودم، ستاره های جنوبی آسمان برایم موضوع مهمی شد، درحالی که خاطره مشاهده سهیل بر پشت بام در دوره کودکی را برایم زنده شده بود. نیز در حومه شهر ممباسا ی کنیا مراکز بزرگ تولید و صدور چوب چندل را دیدم که سقف خانه های مردم جنوب ایران را می پوشاند. در قسمت تاریخی ممباسا الگوی اصلی درب های چوبی را دیدم که نمونه های ساده ای از آنها بر در منازل مردم زادگاهم نصب می شد و ما برای تاب خوردن بدان ها آویزان می شدیم. نمونه جالبی از صندوق هایی که بزرگ و چوبی بود و جزو جهیزیه عروس به شمار می آمد را نیز دیدم. این صندوق ها که بدان “یخدون “می گفتند، در خانه همه مردم زادگاهم وجود داشت، اما سال ها بود که دیگر کنارگذاشته شده بود و حالا در کنیا نمونه های اصلی و اعلای آن را می دیدم. ممباسا برای من بسان موزه زنده ای بود که یادگارهایی از سال های نوجوانی مرا در خود داشت. شهری که پیش از آن نامش را در عبارت ”سیاه بمباسی” که منظور سیاه ممباسایی است شنیده بودم.
در هنگام تصحیح جنگنامه کشم و افزودن توضیحاتی بر آن “ سیوه” را واژه ای نیازمند تحقیق دیدم. این دیواره کوتاه که بر گرد بام کشیده می شود را “سیبه”، ”مد پرویز”، ”دورچین” و ... می خوانند. در تاریخ سیستان و جامع التواریخ هم درباره آن مطلب هست.کاربرد اصلی آن هم به صورت دیوارهایی از چوب و یا سنگ و گچ برای سنگر در میدان جنگ می ساخته اند. صورت چوبی این دیواره ها ی جنگی را من در یک سخنرانی مرتبط با واژه دیلم و دیلمتان دیده ام و تحقیقات مردم شناسی نام بهرام چوبین را از آن می داند... آنچه در کودکی دیده بودم دستمایه اندیشه در دانشگاه شده بود.
بنگ افتوو، آفتاب بامدادان
به روزگار جوانی چنانکه افتد و دانی با جمعی از هم سن و سالان طریق خیابان و بیابان و کوهستان در پیش گرفته، از “برازگون“ تا “کناردون“ را پی سپر کرده هر جمعه عزم گشت و گذار جایی می کردیم. بهار در بیابان، تابستان در نخلستان، پاییز در خیابان و زمستان در کوهستان. خوش ترین موسم سال بهمن و اسفند بود که به واقع بهار دشتستان است و چون با بهار عمر که جوانی است، جمع شود به از آن نتوان یافت. چون در طلوع آفتاب در دامنه کوهستان گیسکان نظاره گر شقایق هایی باشی که پیمانه سرخ آنها در بستری از بهمن های رقصان و مواج در آغوش نسیم صبحگاهی که نه تنها جلوه گری بلکه عشوه گری می کنند، آن هنگام تنها آرزویی که می کنی آن است که این صبح بهشتی جاودان بماند. اما هنوز چشمانت از خماری لذت این تماشا بیرون نیامده بود که تنگ غروب دامنه کوهستان سرشار از عطر گل شب بویی می شد که سرمستی آن را تا عمق جان احساس می کردی. خنکای نسیم غروبگاهی که نوازشگر گونه های گل انداخته ی جستجوگر یک دسته از این گل شب بو می شد، با رؤیایی آرزومندانه برای دستی همراه می شد که آن را از دستت بگیرد. اما چنین زیبایی شقایق بهمن زار و خوشبویی شب بوی گندمزار چون نوبت به نرگس کوهستان می رسید اوضاع را دگرگون و خود را سرنگون می یافت. آن نرگس شهلا که دست نیافتنی می نمود، تنها با مدد دست های توانا و گام های استوار مردان کوه نشین به دست می آمد، آن هم برای فروش در غوغای آغاز روز در ابتدای بازاری که به آن “دره خشمی” می گفتند. و چون آن را از دستان پر صلابت او می گرفتی در نظرت می آمد شیشه در بغل سنگ را یافته ای. گلی به ظرافت بلور از دست مردی به صلابت ستیغ شکوه مند گیسکان. چون می پرسیدی این گل را از کجا آورده ای؟ با اشاره، دست بلندای کوهستان را نشان می داد. آنجا که آفتاب طلوع می کرد و دیواره بلند آن، ستیغ شکوه مندی را می ساخت که چون پس زمینه یک یک بوم نقاشی بزرگ، شهر را در خود جای می داد. آنجا به همان اندازه که طلوع آفتاب، برافراشتگی آن را با سایه ای که در دامنه هایش می ساخت بیشتر می کرد، در غروب آفتاب، دیواره ممتد آن پیشانی پرچین چهره ای مصمم را نشان می داد که نظاره گر شهر است. برای من آن هنگام آنجا تا اندازه دور بود که جز با تماشای هر روزه و تخیل بی اندازه بدان راه نمی بردم. این تخیل مرا بدین تصور کشانده بود که این کوهستان با آفتابی که از پشت آن بالا می آید شباهت به شیری لمیده دارد. شیری که به جای ترس، در من حسی از تحسین و ستایش را بر می انگیخت. اقتدار توأم با احترامی که در آن می دیدم، جاذبه ای در من ایجاد می کرد، که نمی توانستم بدان نگاه یا فکر نکنم.
سرانجام این تماشای کوهستان بلند دور دست و تمنای نرگس خوشبی خوش آب و رنگ، عزم مرا به رفتن جزم کرد. از این رو بود که با دوستان تصمیم گرفتیم به آنجا برویم. به طور معمول صبح زود فاصله یک فرسخی شهر تا کوه را پیاده طی می کردیم و تا اولین کوه ها بالا می رفتیم، سپس با برگشتن آفتاب از گنبد آسمان عزم بازگشت می کردیم؛ تا تنگ غروب با دسته ای از گل شب بو در خانه باشیم. اما برای رسیدن به دیواره کوه گیسکان باید دو روز وقت می گذاشتیم و یک شب ماندن در کوهستان. چنین کردیم و آن سال به خاطر باران خوب و به موقع، گل و گیاه فراوان لرده را پوشانده بود، تنوع و طراوت گل ها قابل وصف نبود و هیچگاه از خاطرم نمی رود، نرگس زار را هم دیدیم، اما گلی نچیدم که گل ها را با کوهستان و آن دشت خرم و هوای خوش زیباتر دیدیم و در اصل هم آنها را سهم مرد کوهستان یافتیم. شب خفتیم و سحرگاه برخاستیم، با دوستان بر بالای صخره ای رفته بودم و از تماشای اطراف لذت می بردیم. با کنجکاوی به شهر می نگریستم که در سپیده دم آرام آرام از خواب خوش بر می خاست. این را از خاموش شدن دانه به دانه چراغ ها می شد فهمید. برای لحظاتی با وجود آنکه هوا روبه روشنایی می رفت، خاموش شدن چراغ ها، شهر را تاریک تر کرد. این هنگام خورشید از پشت کوه سر کشید و روشنایی آن فقط شهر را روشن ساخت و این در امتداد خط پهن روشنی بود که از کوه باغ تاج به سمت محمدآباد کشیده می شد. در حالی که اطراف آن همچنان در تاریکی بود. این وضعیت حدود پنج تا ده دقیقه طول کشید و سپس با بالا آمدن افتاب کم کم روشنایی گسترش یافت و همه جا را در بر گرفت. آخرین جایی هم که در روشنایی روز قرار گرفت دامنه کوهستان بود. به دوستان همراهم گفتم عجیب است که آفتاب فقط شهر را روشن کرده است. اما خیلی زود از این سخن گذشتیم و با روشن شدن هوا به گشت و گذار رفتیم و به سفر تفریحی که آمده بودیم پرداختیم.
سال ها گذشت و من تحصیلات دانشگاهی را در رشته تاریخ ادامه می دادم. از جمله مطالعات و مباحثی که به دلیل علاقه به زادگاه پی گیری می کردم تاریخ برازجان بود. در این مجموعه هرچند قول به ریشه لغت برازجان از گراز دان را به دلیل نداشتن سند تاریخی قبول نداشتم. اما درباره آن نظر و سخنی نداشتم، هر چند مرحوم فراشبندی در کتاب تاریخ و جغرافیای برازجان که در سال ۱۳۳۶ که همان سال تولد من است نوشته اند، درین باره تردید کرده بود. اما هنوز برایم موجب پرسشی علمی که مستلزم پژوهش باشد به شمار نمی آمد، زیرا به جز نقل قول هایی که از افواه عامه شنیده بودم، مطلب دیگری را سراغ نداشتم. تا حدی هم این نظر آقای نیک فرجام را می پسندیدم که به پیروی از فراشبندی نام “برازجان “را مرتبط با “بزرگان” دانسته بود. او این نظر را در پایان نامه لیسانس خود ابراز کرده بود و من آن را در سال ۱۳۵۵ (سال اول لیسانس تاریخ) خوانده بودم. در سال ها یی که دوره لیسانس و فوق لیسانس مرا در بر می گرفت، اشتغالات تحقیقی و تالیفی دیگری داشتم و در مورد برازجان هم بیشتر به تهیه یک طرح تاریخی فکر می کردم. اما با سفارش دایره المعارف بزرگ اسلامی برای نوشتن مقاله “برازجان “لازم شد به نحوی حرفه ای و فنی بدان بپردازم. از این رو تمام یادداشت ها و مآخذ آنها را از نو دیدم و تا آن سال بدین نتیجه رسیدم که “براز “ به عنوان جزء اول نام برازجان از “برز” به معنای “جای بلند” است. برای رسیدن به این نتیجه، پژوهشی را انجام دادم که مشخص شود آیا می توان، میان “براز “و “گراز” رابطه ای سراغ گرفت، که معلوم شد علاوه بر نبودن هیچ سندی درین باره، هیچگونه دلیل و قاعده لغوی و دستوری هم وجود ندارد. منتهی در مقاله برازجان برای دایر المعارف متعرض این امر نشدم و چون مدتی بعد، مقاله “ برازجان” نوشته ویلم فلور را را ترجمه کردم، در حاشیه صفحه ای که نقل کرده بود این نام از گرازدان است نوشتم که چنین نیست. اکنون برایم موضوع به صورت پرسش علمی در آمده و از نظر علمی و اخلاقی و علایق سرزمینی خود را متعهد به اثبات مدعای خویش می دیدم. به همین جهت بررسی هایی روشمند و منظم را همراه با جستجو در منابع و مشورت های پی گیر آغاز کردم. برای رسیدن بدین منظور در مجموع از تاریخ، جغرافیا، زبان شناسی، جغرافیای تاریخی، مردم شناسی، مشاهدات میدانی، تاریخ ادیان و روش های تاریخنگاری آنالز و تاریخ فرهنگی استفاده شد. سرانجام نتیجه کار نشان داد که ربشه لغت براز “برزیتی” در زبان اوستایی با چند معنای، بلند، درخشان، مجمع موبدان، باشکوه ... است. در مواردی در اوستا این لغت با طلوع آفتاب، بلند شدن آتش ... مرتبط نشان داده شده بود. اما یافتن رابطه ای میان آنها در اصل لغت و در روزگاری کهن که تا سه هزار سال پیش می رسد، بسیار مشکل و گیج کننده می نمود. چند سال از هر سمت و سویی بدان می پرداختم ولی به نتیجه ای گویا، رسا و بیین نمی رسیدم، آنچنان که بتواند همه جوانب تاریخی، جغرافیای و فرهنگی آن را در بر گیرد. در این حال به یاد سفری افتادم که با دوستان قدیم و ندیم به کوهستان داشتم. سفری که در سپیده دم آن تابش آفتاب بر شهر برازجان را دیده بودم. از اینکه کلید فهم مطلب را یافته بودم احساس گشایش می کردم و سروری از سر سبکبالی در خود می دیدم. به برازجان رفتم و از دوستان خواستم صبح قبل از طلوع آفتاب به کوهستان برویم با محمد تقی، غلامرضا و علی در یک سحرگاه سرد بهمن ماه رفتیم، دیدیم و عکس گرفتیم. درست بود از شادی در پوست نمی گنجیدم. آن دوستان قدیم که همواره رابطه و رفت و آمد با آنها را حفظ کرده بودم یکی نجار، یکی معلم ورزش و یکی بنا بود. با تعجب به من می نگریستند. گفتند ما از حرف های تو سر در نمی آوریم. اما هرچند دفعه دیگر بخواهی با تو سحرگاه به کوه می آییم. به شیراز و محل کارم رفتم و به پنج جای دیگر که به نام برازجان یافته بودم رفتم و تحقیقات میدانی و شفاهی انجام دادم که باز هم همان نتیجه تایید شد. بار دیگر در فصل زمستان و در فرصتی تنگ و میانه مشغله کاری شب هنگام به برازجان رفتم و سراغ ابوالقاسم از دوستان همان سفر شبانه کوهستانی رفتم و خواستم مرا سحرگاه در رفتن به کوه همراهی کند. پذیرفت و رفتیم؛ هرچند که بسیار خسته بود و تمام مدتی که مشغول عکاسی و بررسی بودم در سرمای سحرگاه بهمن ماه در حالی که باد می وزید بر زمین سردخفته بود. خوشبختانه او معلم علوم بود و با توضیحاتی که برایش داده بودم مرا به جایی برده بود که در نزدیک آن راهی موسوم به “ره بر افتووی”(راه برآفتابی) وجود دارد. این نام در گویش لری به معنای جایی است که آفتاب اول صبح را دارد و معادل “برازجان “در زبان پهلوی است. نیز در همانجا که دوربین را مستقر کرده بودیم یک مقبره خورشیدی وجود داشت. هنوز آفتاب طلوع نکرده بود اما نوری باریک مانند نور چراغ قوه از یک شکاف در قله کوه بدان مقبره خورشیدی می تافت. هر چند از قبل می دانستم، مقبره های خورشیدی برای دریافت هر چه بیشتر اشعه آفتاب اغلب در خط الرأس کوه ها ساخته می شده است اما آنچه اکنون می دیدم برایم جالب و جدید بود. با این مشاهدات بار دیگر نظریه ای که بدان رسیده بودم اثبات شد. برازجان اولین جایی بود که در این منطقه آفتاب بامدادی آن را روشن می کرد. ابوالقاسم را از خواب بیدار کردم و آنچه را مشاهد می کردم با او در میان گذاشتم. خوشبختانه با من همراهی و همفکری کرد. با تجربه ای که از مشاهده برازجان فیروزآباد، برازجان خان زنیان و برازجان شیراز بدست آورده بودم، موقعیت داشتن اولین پرتو آفتاب بامدادی برای برازجان دشتستان را به دلیل بریدگی های قله دیوار مانند کوه گیسکان دیدم. در هنگام بازگشت به شیراز محمد تقی رضوی یکی دیگر از دوستان همان سفر شبانه کوهستانی را دیدم. او مغازه دار است اما در عکاسی مهارت دارد و بسیار به کوهستان می رود. بدون آنکه برای او توضیح بدهم خواستم هنگامی که اشعه آفتاب به شهر می تابد، برایم چند عکس بگیرد. لطف کرد و عکس هایی که آورد باز هم نظریه برازجان به معنای “جایی که نخستین اشعه آفتاب بامدادی بدان می تابد” را تأیید می کرد. عکس هایی که او گرفت از عکس هایی که خودم گرفته بودم بهتر بود. اکنون که نظریه به اثبات رسیده بود، امکان نوشتن آن وجود داشت. تا نوشتن و ویرایش و تنظیم و تلخیصش از ابتدا تا انتها نزدیک به بیست سال طول کشیده بود. بدین ترتیب تصویری روشن از گوشه ای از فرهنگ ایرانی که ریشه در چند هزار سال قبل داشت بدست می آمد. بدین ترتیب که با توجه به اهمیتی که آفتاب در اندیشه و زندگی مردمان کهن داشته است جایی را که پیش از هر جای دیگری در ابتدای صبح روشن (معنای اول) می شد پس از آن هم هرچند وقت یکی می آید و خبر می دهد که در محل زندگیش به جایی که اولین اشعه آفتاب بامدادی را دریافت می کند چه نامیده می شود و یا در محل زندگیشان جایی است که بدان برازجان می گویند و آفتاب اول به آنجا می تابد. آخرین مورد از بیضا بوده است که باید سحرگاهی به آنجا بروم و این هفتمین جایی است که به نام برازجان شناسایی کرده ام.
سفری که به قصد نشاط در ایام شباب به قصد دیدن و چیدن گل نرگس و تحت تأثیر احساسی زیبا پسندانه صورت گرفته بود منتهی به مشاهده علمی شده بود، این سیب در پیرانه سر که روزگار تامل و تحقیق است الهام بخش نظریه ای شد که پیش از هر چیز مرا به انجام خدمتی به شهر و دیارم توفیق داد تا بدین ترتیب دین خود را بدان ادا کنم. اما بیش از آن آغازی برای ارایه یک نظریه علمی شد که تأثیر سمت و سوی تابش آفتاب در چگونگی اسقرار سکونتگاه در تا یخ تمدن و فرهنگ بشری را جزء الزامی مطالعات تاریخی و تمدنی می داند....................................................................

و در پایان این دفتر باز می گویم مهر وطن احساس و انگیزه ای قوی و پایدار در انسان برای انجام کارهای بسیار ایجاد می کند. سعدی ازین روست که چنین می گوید:
«سعدی به روزگاران مهری نشسته بر دل
بیرون نمی توان کرد الا به روزگاران»
صاحب دلی این گفته سعدی را چنین بازخوانی می کرد که:
سعدی به روزگاران مهری نشسته بر دل
بیرون نمی توان کرد حتی به روزگاران
و همشهری سعدی همین حس تعلق به زاد بوم را چنین بازگو می کند که :
من از دیار حبیبم نه از بلاد غریب
مهیمنا به رفیقان خود رسان بازم
اما حتی اگر در زادبوم خود باشی باز هم دلتنگی ناشی از احساس غربت به سراغت می آید و این هنگام غربت جنبه مکانی ندارد بلکه ناشی از گذشت زمان است. سالهای کودکی، نوجوانی، جوانی و پس از آن. سراسر دورانی که کوچه ها، کوچه های آشنایی بودند و خانه ها خانه های مهربانی. از بازار که می گذشتی خود را در حال سان از صفی دو رویه می دیدی که سلام کردن به چپ و راست آن دچار سرگیجه ات می کرد. این بازاری بود که در آن تمامی داد و ستد با پول نبود، عبارت «موقع باغستون» که منظور ماه شهریور و موسم رطب و خرما بود را بسیار می شنیدی، با این پیام که هرچه می خواهی ببر با رسیدن محصول بدهی ات را بده و این هنگام سؤالی هم می شد که از کویت و قطر نامه ای شوهر من نفرستاده است؟ و او همان بود که « عزیز ره دیر » خوانده می شد و به جانش قسم می خوردند و برایش آمیزه ای شور انگیز از عشق و انتظار را به نمایش می گذاشتند. آیا اکنون چنین چیزی را جز در خاطره ای رؤیاگونه می توان دید؟ و چون فقط در رؤیاست از این روست که آن را برازجان رؤیا می نامم. رؤیایی گریز پا که هر لحظه از سمت و سویی خود را نشان می دهد.
یادداشت ها:
پسین تنگ pesin tang: لحظات پایانی بعدازظهر
زن افتو za,an aftow: سرزندگی، تابش آفتاب، هرم آفتاب
افتو زرده aftow-zardeh: آخرین لحظات غروب خورشید که به رنگ زرد در می آید.
سیوه siveh: دیواره کوتاه اطراف پشت بام. جان پناه
«سر پله» sar_pel_leh: اتاقک کوچک پشت بام که مسیر راه پله از آن می گذرد. خر پُشته
تش باد tash-bad: باد گرم و سوزان
نگران: نگرنده، نگاه کننده. چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد (حافظ).
قطور: نوعی بازی کودکانه که با پنج سنگ گرد کوچک انجام می شود.
مینار meynar: مکتار- سرانداز توری
گپ و روات gap-o-rovat: گفتگو درباره این و آن
تش و پاتیل tash-o-patil: آشپزی
راغ تا باغ ragh-ta-bagh: راغ به معنای کوه و نیز دامنه کوه است و اینجا منظور از مشرق برازجان (کوه( تا غرب آن (نخلستان) است.
گو خر gow-khar: گله گاو
هفت سنگ: یک بازی محلی که با چیدن هفت سنگ کوچک بر روی هم صورت می گرفت.
شوپر Show-par: خفاش
پیرسوک pirsook: پرستو
چلچله chel-che-leh: ابابیل
کویر آغا: ke-vi-re-agha: درخت کهوری در روبروی بانک سپه مرکزی که به دلیل مجاورت با قدمگاه امیرالمومنین موسوم به کویر آغا بود.
بخارا: شهری معروف در ازبکستان
خیوه: همان خوارزم و مرکز آن گرگانج است.
چندل chandal: چوبی سخت که در مرداب می روید و از آن به عنوان تیر سقف استفاده می کردند.
کُنار konar: همان درخت سدر است.
ابریشم: گل ابریشم
دیربندی deyr bandy: آذین بندی
سر شوم sere-shoom: اول شب
اسبم چه رنگ (اسب من به چه رنگ است): یک بازی محلی است.
تیرمه: tirmeh : یک بازی محلی است غروب و شب انجام می شود.
سوسو و پریز :soso-va-periz وdoimil-vo-dombaz-sohil-e-pang-endaz دیمیل و دمباز، سهیل پنگ انداز
کرزنگرو korzangeroo: موجودی موهوم که گفته می شد بچه ها را می رباید.
سر سیاه دندون سفید: هر چند همان انسان است اما موجودی موهوم تصور می شد.
دوچیش بیس انگشت do-chish-bis-angosht: موجودی که دو چشم و بیست انگشت دارد. هر چند همان انسان است اما موجودی موهوم و ترسناک تصور می شد.
ممباسا Mombasa
یخدون (یخدان): صندوق چوبی بزرگ برای لباس که معمولاً جزو جهیزیه عروس بود.
سیبه sibeh: همان سیوه است.
بهمن: نام گیاهی است علفی. بهمن زار: محل رویش گیاه بهمن.
دره خشمی dereh-kheshemi: بازار روز در برازجان
گیسکان giskan: نام کوهستانی در شرق برازجان.
برزئیتی barzaeiti: واژه اوستایی بلند، شکوه مند، درخشان و ... نام کوه البرز برگرفته از آن است.
کوه باغ تاج: کوهی بلند در سمت جنوب شرقی برازجان
محمدآباد یا دهقاید: روستایی در سمت شمال برازجان
ره بر افتووی rah_bar_aftovi: راهی که در اول صبح، آفتاب بدان می تابد. /ج
عالی بود دست شما درد نکنهتازه ترین خبرها
- آیین تجلیل از برگزیدگان کنکور سراسری استان بوشهر با حضور استاندار برگزار شد / تصاویر
- مسئولیت صنعت پتروشیمی فقط تولید نیست؛ سرمایهگذاری در نسل آینده را جدی گرفتهایم
- رشد رتبههای برتر کنکور در بوشهر؛ تعداد رتبههای زیر ۱۰۰۰ به ۲۴۲ نفر رسید
- اجرای ۱۶۸۰ برنامه در هفته بسیج؛ از رژه اقتدار تا افتتاح پنجمین درمانگاه بسیج
- بررسی بیش از ۵۰۰۰ پرونده در کمیسیون های پزشکی تامین اجتماعی استان بوشهر
- کاهش ۹۲ درصدی هزینه های آبرسانی به عشایر دشتستان
- تلاش میکنیم آبپخش به شهر جهانی حصیربافی تبدیل شود
- قضاوت ۵ داور ژیمناستیک در رقابتهای جام شانگهای و جام ورونین
- جانشین وزیر دفاع: بیش از ۷۰پروژه فناورانه در جنگ رمضان تعریف کردیم
- بخشدار خارگ: ارتقای سطح خدمات پزشکی قانونی در جزیره ضروری است
- محموله بزرگ مانیتورهای قاچاق در مرزهای آبی بوشهر زمین گیر شد
- تداوم صدرنشینی ایرانجوان بوشهر در لیگ دسته دوم فوتبال کشور
- دیدار مدیران باشگاه نجف اشرف با مدیر قلم رسانه ورزش بوشهر
- فرماندار گناوه: رضایتمندی مردم باید اولویت اصلی دستگاههای اجرایی باشد
- بخشدار سعدآباد: تأمین اعتبار تکمیل مدارس نیمهتمام در اولویت است
- بخشدار سعدآباد: تأمین اعتبار تکمیل مدارس نیمهتمام در اولویت است
- سقوط قیمت جهانی طلا به پایینترین سطح از سپتامبر ۲۰۲۵
- ظرفیتهای مغفول راهآهن برای افزایش حمل بار فعال میشود
- تاکید عراقچی بر ادامه نقشآفرینی قطر برای کاهش تنشها در منطقه
- پزشکیان: نظارت بر بازار با روشهای هوشمند افزایش یابد
- حمله پهپادهای ارتش به پایگاه علی السالم کویت
- تسلیت رئیس شورای سیاستگذاری ائمه جمعه درپی ارتحال آیتالله وحیدخراسانی
- پیشنهاد سه ساله الاهلی عربستان به دیدیه دشان
- هیچ تیمی در لیگ برتر حاشیه امنیت ندارد؛ برای قهرمانی باید تقویت شویم
- پیشکسوت فوتبال درگذشت
- پنج مدعی در سودای گرفتن یک جام؛ آیا معادلات قهرمانی تغییر میکند؟
- بیرانوند برای مراسم برترین های سال AFC وارد بانکوک شد
- شاگردان قلعه نویی با چه آماری مقابل عراق به تساوی رسیدند؟
- فرسودگی شغلی کارکنان اتاق عمل در ایران بالاتر از میانگین جهانی است
- چه افرادی بیشتر در معرض بیماریهای کلیوی هستند
- پیگیری فوری تولید غیربهداشتی پُفک؛ برخورد با تخلفات آشکار
- نقش لیزردرمانی در بهبود کمردردهای مزمن
- نگاهی به چالش های حرفه پرستاری؛ از کمبود نیرو تا اضافه کاری اجباری
- فرماندار بوشهر: دسترسی اهالی روستاها به منابع مطالعاتی تسهیل میشود
- زارعی: درآمد مبادلات مرزی از ۱۲۰ هزار میلیارد ریال عبور کرد
- شناسایی تخلفات صنفی در بازرسی از بازار بوشهر
- اجرای کامل طرح شیوعشناسی اعتیاد در جامعه کار و تولید بوشهر
- استاندار بوشهر خواستار واگذاری زمین ۱۰ هکتاری برای دانشگاه فرهنگیان شد
- سهمیه گاز مایع واحدهای صنفی بوشهر بر اساس نیاز واقعی تعیین میشود
- دستگیری زن کلاهبردار با بیش از ۱۵۰ پرونده تحت تعقیب در عسلویه
- آئین تجلیل از نویسندگان در بوشهر برگزار شد
- سرشماری بیش از ۹۵ درصد خانوارهای پیشبینیشده در شهرستان دیلم
- عناوین روزنامههای ورزشی امروز1405/08/27
- عناوین روزنامههای امروز1405/08/27
- از بوشهر تا پرسپولیس؛ حسین بحرینی، مربی پرافتخار بوشهری، در جمع مربیان سرخپوشان پایتخت
- «نخل آواز»؛ صدای غیرت هنرمندان بوشهری در روزهای جنگ رمضان
- هدفگیری رادار ارتش تروریستی آمریکا در پایگاه شیخ عیسی جزیره بحرین
- غریب آبادی: سرنوشت ملتها را نه کاخ سفید، بلکه اراده مردم رقم میزند
- حزباوی: در تیم ملی اعتماد به نفس دارم؛ فرقی نمی کند چگونه بازی کنیم
- بررسی دستورکارهای شهرسازی در بوشهر، گناوه و خورموج


چاپ خبر

