امید زاهد
در سالهای اخیر ما شاهد انتشار کتابهایی در حوزه تاریخ محلی در استان بوشهر هستیم. کتابهایی که هر از چند گاهی از گوشه و کنار استان عزیزمان منتشر می شوند. بی شک بعد از جمع آوری این تک نگاری ها ما با انبوهی از اطلاعات از چهار گوشه استان بوشهر روبرو خواهیم شد. این بانک های اطلاعاتی که بیشتر با پژوهش های میدانی گردآوری شده است، سهم بسزایی در شناخت هر چه بیشتر تاریخ و فرهنگ استان بوشهر به ویژه تاریخ محلی دارد. پرداختن به همه این آثار در این مجال کوتاه کاری دشوار است، اما مهم تر از معرفی این آثار که شایسته است در آن بکوشیم، پرسش هایی در این زمینه مطرح است: اصولا تاریخ نگاری محلی ما آگاهانه و یا ناخواسته در این وادی پیشقدم شده است؟ آیا تاریخ محلی و شیوه های گردآوری آن علمی و بر اساس شیوه نامه های از پیش نگاشته شده است؟ چگونه می توان این روند شکوفایی و نگارش تاریخ محلی را بهتر پیمود و نوید بخش آینده ای روشن در برابر دیدگان نسل آینده بود؟
گفتنی است این کتاب ها بیشتر به موضوعاتی همچون: فرهنگ مردم (آداب و رسوم)، رویدادهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی( به ویژه شرح خاطرات مبارزان جنوب، نهضت جنوب، حکام و خان های محلی)، شناخت مفاخر و فرهیختگان و خلاصه آنچه که در سالهای گذشته کمتر به آن اقبال عمومی وجود داشت، می پردازند. پژوهشگر امروز ما با آگاهی از تاریخ پیشینیان در واقع به دنبال ثبت رویدادهایی است که تاریخ از پایین و تاریخ مردم نامیده می شود. البته از زمانی که مکتب آنال راه خود را در برابر پژوهشگران تاریخ گشود، در واقع نگارش تاریخ را از بن بستی که برای آن ساخته بودند خارج کرد و با رویکرد جامعه شناسانه، روانشناسانه و دخالت آنها در ثبت وقایع تاریخی، پژوهش های تاریخی را اهمیتی دوباره بخشید. رخدادهایی که کمتر به آن توجه می شد ولی در مدت کمی در این سالها به همت علاقمندان و پژوهشگران تاریخ و فرهنگ استان، بازار آن رونق گرفته است. این مجموعه ها صد البته بیشتر تحت تاثیر عشق و دلبستگی نویسندگان به زادگاهشان بوده و از این نظر هم قابل توجه است. زیرا نگارش تاریخ محلی صرف داشتن تخصص که بسیار هم لازم است، به شدت نیازمند عشق و علاقه نگارندگان به موضوع مورد بحث است. دیگر سخن اینکه برخی نیز در این میان به دنبال تسکین حس دریغناکی(‌نوستالوژیک) خود هستند و بیشتر در گذشته سیر می کنند و شاید هم انتظار دارند دوباره به گذشته برگردیم و البته همین عاملی برای نگارش تاریخ محلی برای این دسته از نویسندگان شده است.
امروزه تاریخ محلی آن شیرینی و حلاوت خود را برای همگان بازیافته و اکنون ما در استان بوشهر با آثار بسیاری از نویسندگان و پژوهشگران علاقمند تاریخ محلی روبرو هستیم. این اقبال عمومی و روند رو به رشد انتشار این نوع تاریخ نگاری را در این برهه زمانی می بایست به فال نیک گرفت. در دهه 70 و 80 خورشیدی در استان بوشهر ما شاهد انتشار دفترهای شعر با گویش محلی هستیم و همچنین کتابهایی با درون مایه های ادبیات عامیانه( فرهنگ مردم) که استقبال از این نوع کتاب ها هم به شدت افزایش یافت. در ادامه انتشار فرهنگنامه، لغت نامه، اصطلاحات محلی و ثبت گویش ها که در نوع خود برای اولین بار فرهنگ نامه ها و لغت نامه هایی چند منتشر شد. در سالهای بعد و روزگار کنونی ثبت خاطرات روزگار سپری شده مردم سالخورده، بر اساس اسناد نویافته از تاریخ مردمی که هیچگاه در تاریخ نامی از آنان ثبت نشده بود و همچنان سینه به سینه دانستنی هایی از آنان توسط آگاهان محلی روایت می شد؛ ثبت و ضبط گردید که این روند خود باعث رونق گرفتن تاریخ محلی شد که این روند همچنان ادامه دارد.
در این میان گردآوری این مجموعه ها بدون شک با مشکلاتی هم همراه است. در این نوع تاریخنگاری که بر مبنای تاریخ شفاهی نگاشته شده ناگزیر، حرف های ضد و نقیضی هم آمده است. که امری طبیعی است. ما در این نوع تاریخ نگاری به دنبال نقل و انتقال آنچه روی داده است به آیندگان هستیم. هر چند نگارندگان باید سعی نمایند گفتار آنان به حقیقت باشد. بهر حال، در اینجا وجود نظارت استادان تاریخ و کسانی که اندوخته های تاریخی فراوانی دارند، بر نگارش این نوع آثار نمایان می شود. با این حال تاریخ نقلی همچنان ارزش و اعتبار خود را دارد. زیرا در تاریخ محلی این نوع ثبت تاریخ به عنوان منبع متقدم از آن یاد می شود. بخش دیگر این پژوهش ها ارتباط تنگاتنگ با جامعه شناسان و تحلیل گران تاریخی دارد. قدر مسلم یگانه راه رسیدن به پژوهش های مطلوب و اینکه کدام مسیر را برای بهتر پیمودن و نگارش تاریخ محلی گزینش نماییم، خود نیازمند سازوکارهایی است که نهادهای پژوهشی بر عهده دارند. بحث دیگر در این زمینه چاپ و انتشار این مجموعه هاست که بعضا با هزینه های شخصی، یاری خیرین و در پایان پشتیبانی برخی نهادهای پژوهشی و فرهنگی به زیور طبع آراسته می گردد.
مدیریت این آثار و پژوهش ها و تدوین دایره المعارفی و یا دانشنامه ای این مجموعه ها و نگارش اساسنامه و شیوه تدوین این نوع آثار هم می بایست مورد توجه قرار گیرد. خوشبختانه در گوشه و کنار استان عزیزمان بوشهر علاقمندان زیادی هستند که به دنبال پژوهش و نگارش تاریخ محلی هستند. اینجا پرسشی مطرح می شود. آیا این نوع گردآوری تاریخ محلی همه به یک شیوه انجام می شود؟ با کمی بررسی متوجه می شویم غالب این آثار با هم متفاوت هستند و در نگارش برخی از آثار سلیقه های شخصی هم دخالت داده شده است. این مجموعه ها که با سختی و حاصل عمر یک نویسنده است چه بسا دارای کمبودها و کاستی هایی است که امید می رود نهادهای پژوهشی در استان بوشهر به این مهم توجه نمایند. مدیریت نگارش این تاریخ های محلی کاری است که ما را از دوباره کاری بازمی دارد و به سوی نگارش علمی‌تر و دقیق تر رهنمون می سازد. شاید برگزاری یک همایش تخصصی و گردآمدن نویسندگان، پژوهشگران، صاحبنظران و نقد و نظر آنان، تدوین شیوه های نوین پژوهشی و ایجاد دبیرخانه و  شورای پژوهشی تاریخ محلی استان، راهگشای ما در این عرصه باشد. در پایان می توان به آینده پژوهش تاریخ محلی در استان بوشهر خوش بین بود، اگر این راه آگاهانه و علمی و براساس تجربه پیشینیان و مدیریت و نظارت استادان تاریخ و تاریخ نگاری صورت پذیرد. با این وجود فراوانی این آثار در تاریخ محلی را می توان نوید بخش تحولی جدید در تاریخ نگاری استان بوشهر نامید./ج