مهراب شاد:

در اين اوضاعی كه «فضای مجازی» دارد يكه تازی می كند و نقشی به مراتب مهم تر از «رسانه ملی» را اجرا می كند و همچنین باعث شده که هر فرد تا مجالی برای استراحت می یابد سريع به مجاز رجوع كند و ببيند وضعيت پیام ها و ... به چه شكلی ست، حال و روز عجیبی دست داده است. برای اكثر افراد كه فضاي مجازی يک نوع سرگرمی مطلق برایشان به وجود آورده و تنها منتظر هستند یک تلنگری زده شود و بحث را شروع كنند. در این مواقع هيچكس جلودار آن ها نيست. از حرف های رد و بدل شده در صفحه های چت می گویند و از قوانینی که وضع کرده اند، از تعداد دوستان مجازی و از آخرین به روز رسانی ها، بعضی پا ازین هم فراتر گذاشته اند و برای خود اجتماعاتی هم تشکیل داده اند به نام گروه. دوستان دور و نزدیک را گرد هم آورده اند و با اعمال قوانین و تبادل پیام و عکس و غیره دوستی ها را بسط داده اند، به شكلی كه مديران اين گروه ها كه اسم و رسمی هم برای خود درست كرده اند افرادی را هم به عنوان مدير صفحه گمارده اند كه يا بزرگ تر باشد و يا قاطع تر از ديگران، كه بتواند گروه را در مواقع خاص آرام كند. البته ناگفته نماند برخی از افراد هم در گروه ها بحث هايی را شروع می كنند كه منجر به توهين به جمعی يا فرد مقابل بحث می شود و طوری هوار می كشند و حنجره پاره می كنند كه احساس می كنی صدای اين عزيزان تا فرسنگ ها ميرود. گاها برچسب هايی به هم ميزنند كه هيچكدام حتی تعريف درستی از آن نمی دانند و تنها واژه را بدون درک درستی از مفهوم آن به کار می برند.

يكي از اين بحث هايی كه چندی پيش در يكي از گروه هايی كه بنده نیز در آن حضور داشتم صورت بپذيرفت برايم جالب بود. ماجرا بر سر واژه های (روشنفكری و روشنفكر) بود، بر سر بسیاری مباحث و بارها شنيده ام كه تا فردی كوچک ترين نظری برخلاف نظر فرد دیگر می دهد از طرف برخی از مستمعین انگشت اشاره روشنفكری به طرف او نشانه می رود و چون واژه زيبايی ست آن فرد هم بدش نمی آيد و بحث را داغ تر می كند. در صورتی كه اگر از اكثر اين افراد سوال كرد روشنفكری چيست و به چه كسي روشن فكر می گويند تعريفی از آن نمی توانند ارائه دهند و برايشان شده يک نوع سرگرمی مجازی؛ در صورتی كه اگر از فضای مجازی خارج و به فضای واقعی رجوع کنند هيچ يک از اين افراد حتی ديده نمی شوند!

و اما بپردازيم به دو واژه ی شکیل «روشنفكر» و «روشنفكری». اگر بخواهيم تعريفی از روشنفكری داشته باشيم در واژه نامه های فارسي مفيدترين تعريف از روشنفكری اول «دارای بينشی آگاهانه، منطقی و دور از خرافه و تعصب» و دوم «معتقد به نقش و ارزش دانش و فرهنگ در پيشرفت جامعه و بهروزی مردم» می باشد و در جوامع ديگر تعريف های متفاوتی همچون «كسی كه دارای نيروی انديشه گری عالی باشد»، «كسی که به شدت عقل گرا باشد؛ كه به جای عاطفه و عشق و احساس به عقل رجوع كند» و.... 

اگر بخواهيم به تفاوت های روشنفكران با سایرین بپردازیم تا مشخص شود كه یک فرد روشنفکر چه تفاوت هايی با آدم های ديگر دارد باید نمونه هایی از رفتارهای این دو طیف را مورد بررسی قرار بدهیم. برای مثال روشنفكر كسی است كه كار و فكر او منشی نظری، مفهومی و انتقادی دارد و بيش از هر چيز در خدمت ساختن فرهنگ است. روشنفكر را برحسب این تعريف ميتوان آدم تحصيلكرده ای دانست كه با حيات فكری سروكار دارد كه همه مردم دارای پيشرفت فكری و فرهنگي نيستند. اكنون فرهنگ جهان معناهای اجتماعی، تاريخی و مجموعه هايی از انواع فعاليت های نمادين و با معنا دانسته می شود. ما فرهنگ را مجموعه ای از تاثيرات، طرح ها و برآيندها در درون فضای گفتمان می دانيم نه مجموعه ای از گفتمان ها. در بحث گفتمان كه بسيار قدرتمند است یک گفتمان به حدی قوی است كه گاه در گفتمان های ديگر هم تاثير می گذارد و مفهوم ايدئولوژی به طور مستقيم با مفهوم جهان بينی مطرح است. به جای اين كه روشنفكران را سازندگان يا بيان گران جهان بينی ها بدانيم بايد كردار آنان در قلمرو زبان و به طور خاص در گستره ی گفتمان ها را مورد واکاوی قرار بدهیم. گفتمان های رايج موجب تاثيراتی علمی در جامعه و زندگی هر روز می شود، روشنفكران با رفتار و منش خود همچنین نظام فرهنگی را می سازند كه در جای خود بسیار حائز اهمیت است. فرهنگ هم مجموعه ای از فعاليت های اجتماعی است كه در هر دوران پيرو باورها و آداب و رسوم و بنا به شيوه های آموزشی تعريف می شوند كه روشنفكر را می سازد، و اگر بخواهيم مثال بزنيم در ادبیات فارسی ميتوان از شعرهای كسانی چون فردوسی، فرخی و... نام برد كه مجموعه ای از عقل، علم، دانش و ادب است.

به دیگر سخن نقش تاريخی دگرگون سازی نظم موجود اجتماعی بر عهده ی روشنفكران افتاده است. مظلوميت و قربانی شدن از جمله مشخصه های روشنفكری است، روشنفكری امروز هم وابستگي های فرقه ای، توده ای، ناسيوناليستی، و طبقاتی يافته است و بِنَا به موقعيت شخصی خود رسالت دفاع از عدالت و حقيقت را از ياد برده است، در حالی که روشنفكر نبايد محدود به مسائل ملي باشد و پا را فراتر از كشور خود و ملی گرايی بگذارد و در راه انسانيت حرکت كند و لازمه ی تحقق این امر مهم دفاع از ارزش ها و حقيقت می باشد.

سارتری می گويد: «روشن فكر وظيفه دارد از حقوق ستم ديدگان دفاع كند و عليه استعمارگران و سركوب گران بستيزد.» برای شناخت كار فكری روشن فكر ميتوان از ارتباط گفتمان مورد نظر با جامع و سامان آن حقيقت با گفتمان های ديگر مقايسه و پيوند بزنيم و ببینیم فرد توانايی استدلال در گفتمان های گوناگون از مدارهای گفتمانی نوظهور را داشته باشد، كه به ندرت ميتوان چنين فرد روشنفكری را در فضای مجازی يافت و برچسب روشنفكری به او زد، اين قضیه به همين جا هم ختم نمی شود. در مقابل هم آن دوستانی كه آن ها را روشنفكر می نامند در فضاهای مجازی با ارائه تعريفی نادرست از روشنفكری و به دليل نوع نگاه اشتباه ديگران را واپس گرا، خرافاتی، ضد ظلم و دشمن روشنفكری می خوانند كه اين خود به اشتباه است و باعث اختلاف نظر و تاثير نامناسب در فرهنگ و گفتمان يک جامعه می شود. اين يک مورد از آن چند هزار موردی است كه در طول روز و عمدتا در گفتگوها بین جوامع مجازی و واقعی پيش می آيد.