*محمد محتشمی
عزاداری فی نفسه ارزشمند است. اما آنچه مهم است شیوه عزاداری و شرایط عزاداری و شرایط عزاداری و آنچه در عزاداری انجام می گیرد در نظر بوده و باید مورد توجه و ارزیابی قرار بگیرد، نه فقط برگزاری آن. همانطور همه احکام دین دارای فلسفه و هدف معین و شرایط مخصوص خود می باشند. در برگزاری عزاداری نیز باید فلسفه و هدف آن مشخص و شرایط آن منظور گردد. در غیر اینصورت نتیجه آن عکس خواهد شد. مهمترین هدف در عزاداری شناختن امام حسین و هدف او از قیام عاشورا و سپس درس گرفتن از هر دو گروه انبیاء و اشقیا می باشد. کدام درس؟ درس خودشناسی و خداشناسی و خودسازی، عاشورا شناسی، دین شناسی، حسین شناسی، و دشمن شناسی و بکارگیری آن عوامل در زندگی فردی و اجتماعی است. چه عواملی باعث شده تا این دو گروه خصمانه روبروی هم قرار بگیرند؟ بنابراین شناختن آن عوامل و عینیت دادن عوامل بهتر در جامعه می تواند برای آگاهی مردم و اعتقادات آنها مفید باشد. در غیر اینصورت هر نوع عزاداری بدون هدف و بدون سند و بدون بازسازی فکری چیزی جز اسراف وقت و هزینه نمی باشد. که اسراف در هر اموری برخلاف فرمان خداوند و اهداف دین و امام حسین(ع) بوده و روز قیامت جواب دارد. زیرا در برابر هزینه ها و فعالیت ها باید بازده مفید اصلاحی، تحول فکری و عملی و فرهنگی داشته باشد. در غیر اینصورت چیزی تکرار مکررات نمی باشد. تکرار مکررات یعنی برگشت به عقب، یعنی شکست، یعنی مردود شدن، یعنی ماندن و به گفته قرآن یعنی اعمال بیهوده و عبث! در مراسم عزاداری باید فلسفه علمی، هدایتی و اصلاح اجتماعی احکام دین یعنی فرهنگ آن ها روشن شود تا جاذبیت بیش تر مردمی پیدا کند که نماز، روزه، حج، خمس، زکات و ... هر کدام برنامه سعادت، تکامل و انسان شدن است نه تکرار آداب و رسوم بدون مفهوم!

در هر جلسه عزاداری چندین آیه از کتاب توحید تفسیر شود و احادیث اولیای دین نمونه عینی و عملی آن بیان شود. نامه های امام علی(ع) و قضاوت های او در نهج البلاغه برای مردم توضیح داده شود. گویندگان خودشان عامل به گفته های خود باشند. نکته مهم در بیان احکام دین اینکه واعظین و افراد هیئت های مذهبی مسئولیت خطیری دارند که معتقد به تبلیغ خود و نمونه عینی و عملی آن باشند. شرایط واعظین: جامعه شناس باشند. با فرهنگ و مسائل روز جهان و عوامل زمینه ساز هجوم فرهنگ های بیگانه آشنا باشند. اهل مطالعه در همه ابعاد دین باشند. انتقاد پذیر باشند، مسائل دینی و عزاداری را بروز توضیح دهند زیرا اولین هدف دین آگاهی دادن مسائل روز به مردم است. و جامعه ما بیش از هر زمان دیگری به علم آگاهی و فرهنگ روز نیاز شدید دارد. چرا که نسل امروز نسل دلیل و برهان، نسل علم و دانش، نسل تجربه و آزمایش است و هیچ موضوعی را بدون علت روشن علمی و بدون فلسفه علمی و وجودی آن نمی پذیرد.
شرایط هیئت های مذهبی: اهل و مطالعه و تحقیق در امور دینی و اجتماعی باشند. مراسم های سنتی را تحول علمی داده و بر پایه علم و دانش روز تبین و تشریح کنند. زیرا مراسم های سنتی جواب های سوالات و شبهات نسل جوان که با فرهنگ های گوناگون روبرو هستند نمی باشد. و مهم تر آنکه افراد هیئت ها باید با اخلاص کامل جلسات هم اندیشی و هم فکری از اسلام شناسان و محققان و صاحب نظران داشته باشند و دیدگاه های اصلاحی و علمی آنان را بپذیرند. چون یکی از عوامل مهم دین گریزی و معضلات در جامعه عدم آگاهی بسیاری از هیئت های مذهبی از اسلام و فلسفه احکام دین است. از همه مهمتر شیوه عزاداری، مداحی ها و شعارهایی است که در شأن عاشورا و امام حسین(ع) نیست اصلاح کنند. بعلاوه نوع برخورد نا معقول و عدم پذیرش انتقادهای سازنده می باشد که باید اصلاح شود در صورتی قرآن و همه اولیای دین تاکید زیاد بر پذیرش انتقاد دارند و هرکس در هر موقعیتی انتقادپذیر نباشد تا شناختن قرآن، اسلام، عاشورا و امام حسین(ع) راهی بس طولانی در پیش دارد! همچنین اگر به مراسم های دینی اعتقاد داشته و انجام دهیم اما نسبت به فلسفه وجودی و وجوبی و یا دلایل انجام آن آگاهی و معرفت لازم را نداشته باشیم باید قبول کنیم که اعمال و مراسم های ما چیزی جز تکرار و مکررات و تقلید کورکورانه نخواهد بود. اصولاً تقلید کوکورانه آفت دین بوده و عامل مهم گسست فکری و زمینه ساز هجوم فرهنگ های مبتذل بیگانه می باشد. زیرا با علم روز که هدف دین و نماز و فرهنگ عاشورا می باشد برابری ندارد. مهمترین فلسفه عزاداری: مهمترین فلسفه عزاداری عهد بستن و اعلام آمادگی برای پیاده کردن اهداف امام حسین(ع) است. چرا که امام حسین(ع) عزاداری، گریه کردن، سینه زدن، زنجیر زدن و لباس سیاه پوشیدن نیاز ندارد و اصولاً هدف امام حسین(ع) این مسائل نبوده است. آیا هدف امام آن بوده است که بعد از شهادتش مردم عزاداری کنند و نمایش تعزیه درآورند تا به ثواب برسند و ذخیره آخرت آنها گردد؟ این فکر و عقیده از طرف هرکس که باشد بسیار ضعیف و در شأن امام حسین(ع) نیست. هدف امام بسیار بالاتر از این مسائل بوده است. که متاسفانه در مراسم های عاشورا بسیار کم و بعضاً وجود ندارد. امام حسین شهید راه اصلاح است. چنانچه فرموده است: " انی اٌرید انما اصلاح فی اٌمه جدی ما استطعت " بدرستیکه هدفی جز اصلاح ندارم آنچه که بتوانم. پس عزاداری ما هنگامی ارزش و ثواب دارد که شعار امام را به مرحله عمل برسانیم. یعنی اگر ما هم در جهت اصلاح امت جدش کوشیدیم او را یاری کرده ایم چنانچه فرموده است:  (هل من ناصر ینصرنی)

عزاداری واقعی هنگامی معنای حقیقی پیدا می کند که نیت ها چنین باشد: چون ما در روز عاشورا در کنار حسین و همراه او نبوده ایم که وی را یاری کنیم پس در این زمان اعلام می کنیم که با این عزاداری ها آماده ایم تا هدف حسین را دنبال کنیم و پیام او را عملاً به جهانیان برسانیم.
اهداف امام حسین(ع) که در روز عاشورا بیان فرموده اند: اصلاح امت جدش در پرتو، رعایت غذای حلال و حرام، امر به معروف و نهی از منکر و برگزاری نماز است. اما اگر سکوت کردیم و در برابر بی عدالتی ها، ظلم ها، دروغ ها، تفرقه ها، حرامخوری ها، تجاوزها، تکبّر و تظاهرها و معضلات اجتماعی پیام امام حسین(ع) را جامه عمل نپوشیدیم و در راه اصلاح امت جدش تلاش نکردیم حسین را فراموش و یزید را کمک کرده ایم و تاسف بارتر اینکه اگر اهداف امام را عمل نکردیم و از آن زشت تر هنگامیکه خودمان برخلاف اهداف حسین عمل کنیم و سپس عزاداری کنیم چه معنایی دارد؟ آیا اعمال دوگانه و تظاهر، دوستی با حسین است یا دشمنی با او؟ بنابراین هدف از برگزاری عزاداری باید شناختن امام حسین(ع) و اهداف او بوده و پس از آن عملاً اعتقاد به حسین و عاشورا را در جامعه نشان داده و به اثبات برسانیم. میزان ارزش و ثواب عزاداری ما به تلاشهای اصلاحی و اجتماعی ما بستگی دارد. زیرا اگر عزاداری کنیم اما به هدف امام حسین یعنی امر به معروف و نهی از منکر که عامل مهم اصلاح جامعه می باشد پایبند نبود، و در این مورد تلاش نکنیم چه ثوابی برده ایم؟ اگر عزاداری کنیم اما وامهای ربوی که به فرموده خداوند در قرآن جنگ با خداوند است بگیریم بدترین گناه را انجام داده ایم. اگر عزاداری کنیم اما واژه مهم عاشورا یعنی(عدالت و آزادی) در رفتار ما نباشد روشن است که امام حسین(ع) و عاشورا را نشناخته ایم لذا عزاداری بدون شناخت ارزش ندارد. زیرا هر حکمی از دین و یا برگزاری هر مراسم دینی هنگامی ثواب دارد که با هدف معین و شرایط خاص خود انجام گرفته و تاثیر اصلاحی داشته باشد. اما اگر عزاداری ها تاثیر اصلاحی فکری، اخلاقی و اجتماعی نداشته باشد نتیجه اش همان است که استاد مطهری می گوید (نه بر حسین(ع) بلکه بر تحقیر عاشورا باید گریست)(واقعه کربلا از آن نوع حوادثی است که در اثر عدم رشد آگاهی اجتماعی، مسخ و معکوس شده است تمام عظمت ها و زیبایی هایش فراموش شده است حماسه عاشورا و افتخارش محو شده و به جای آنها ضعف و زبونی و جهالت و نادانی آمده است.) چه عواملی باعث شده است که اسلام شناس معاصر آیت اله مطهری را اینقدر نگران کرده است؟ نگرانی آیت اله مطهری نسبت به مراسم های عاشورا به علت برگزاری مراسم ها با سلیقه های شخصی و اشعار بدون سند و بعضاً دروغ و تحریف شده و تحقیر شخصیت امام حسین است که همه اینها نتیجه عدم آگاهی دینی و جامعه شناسی بسیاری از برگزارکنندگان مراسم ها و مداحان و واعظان است.
تبلیغ دین و برگزاری مراسم های دینی کار مانند امور مادی نیست که هر کسی بنا به سلیقه شخصی و فکری خودش انجام دهد. امور دینی ریشه در قرآن و احکام الهی دارد. کسانی که این مسئولیت خطیر را بر عهده می گیرند باید اهل مطالعه عمیق در همه ابعاد دین بوده و با تحقیق مستمر و پرسش و پاسخ و انتقادپذیری تبلیغ و مراسم های دینی را انجام دهند در غیر اینصورت فعالیت آنها بنا به گفته اسلام شناسان خسارتی سنگین بر پیکر دین وارد کرده و عده ای را از دین و دینداری گریزان می کنند و خودشان نیز مرتکب گناهی بزرگ می شوند.

*پژوهشگر دینی