*وحید عبد علی پور

جمله معروف «گذشته چراغ راه آینده است» را حتمأ بارها شنیده اید. جمله ای که نه تنها در احوال شخصی افراد نظر دارد، بلکه در دنیای سیاست نیز جملگی سیاست ورزان گوشه چشمی به آن دارند. به گونه ای که یکی از منابع الهام بخش در عمل و کردار سیاسی دولتمردان و کنش سیاسی ملتها، نگاه به گذشته پرافتخار خود و الگوبرداری از کارنامه بزرگان و قهرمانان ملی آن کشور است. نمونه هایی از این دست فراوانند. جرج واشنگتن و آبراهام لینکلن در آمریکای شمالی، سیمون بولیوار در آمریکای جنوبی، بیسمارک در آلمان، پترکبیر در روسیه، گاندی در هند و ... امروزه الهام بخش بسیاری از سیاسیون و دولتمردان هستند. حتی شخصیت های شرور و خونریزی نظیر اسکندر مقدونی و چنگیز خان مغول در کشورهایشان با عنوان «قهرمان ملی» مورد خطاب قرار می گیرند و الگویی آرمانی برای سیاست مداران به شمار می آیند.

از این منظر در ایران نیز شخصیت های تأثیر گذار و الهام بخش در طول تاریخ فراوان بوده اند. اما سئوال اساسی این است که کدام شخصیت بیشترین اثرگذاری را در دوران معاصر بر دولتمرد ایرانی داشته و به عنوان الگویی آرمانی برای حکمرانی مطرح بوده است؟ با یک بررسی ساده تاریخی می توان دریافت که با ورود ایران به عصر تجدد خواهی در اواخر دوره قاجار و به خصوص پس از تشکیل دولت مدرن در ایران عصر پهلوی که با ظهور اندیشه های ملی گرایانه همراه بود تا به امروز، تنها کارنامه سیاسی کوروش بزرگ است که به عنوان مهمترین منبع الهام بخش و الگویی برای عمل سیاسی در کانون توجه دولتمرد ایرانی بوده است. اما چرا کوروش هخامنشی؟ چرا ایرانیان و سیاسیون اینچنین شیفته او هستند؟ میراث او برای ایران امروز چیست؟ آیا شیوه های حکمرانی او که به بیش از 2500 سال پیش باز می گردد، در جهان امروز هم کاربرد دارد؟

به گواه تاریخ کوروش بزرگ نه تنها موسس سلسله هخامنشیان و بنیانگذار نخستین امپراطوری در جهان باستان، بلکه فرمانروایی است که برای نخستین بار عدالت را آورد، آزادی را آورد، منشور حقوق بشر را نوشت، معتقد به اصالت انسان و پیشگام عصر روشنگری بود، نامش در قرآن آمده است. یهودیان را از بردگی رهانید، یونانیان که بزرگترین دشمنان ایران بودند او را سرور و قانون گذار می نامند. مهمتر از همه شیوه حکمرانی اش جایگاه خاصی میان باستان شناسان دارد. والتر هینتس در این باره می گوید: «کوروش سه امپراتوری را ساقط کرد: ماد، لیدیه و بابل، آیندگان فراموش نکردند که کوروش هیچ‌کدام از سه فرمانروا یعنی آستیاگ، کرزوس و نبونید را نکشت، بلکه به تبعید آن‌ها بسنده کرد و حتی برای آن‌ها زندگی شاهانه‌ای فراهم آورد. این رفتار در جهان باستان بی‌سابقه بود و تا زمان کوروش هرگز اتفاق نیفتاده بود.»

بنابراین کارنامه زرین کوروش سبب می گردد، نه تنها ایرانیان بلکه تمامی ملل جهان شیفته و دوستدارش باشند و به حق لقب پدر ایران را به او بدهند، زیرا او بود که این مملک را بنا نهاد و شیوه های حکمرانی اش نه تنها در دوران باستان بلکه در عصر حاضر نیز الگویی برای سیاست مداران است. در دوران باستان گزنفون، کوروش را به عنوان فرمانروای آرمانی برگزید. او می‌خواست، برای تدریس پندهای آرمانی خویش، به شنوندگان یونانی‌اش به کوروش متوسل شود. همچنین 2500 سال پس از مرگ کوروش نیز سازمان ملل متحد منشور حقوق بشرش را به همه زبان های رسمی سازمان منتشر کرد و بدلی از این استوانه را در مقر سازمان ملل در شهر نیویورک قرار داد تا الگویی مطلوب برای حکمرانی و الهام بخش  سیاست مداران باشد. لذا با قاطعیت می توان گفت: میراثش برای ایران امروز چیزی جزء افتخار، سربلندی و فخر فروشی ایران و ایرانی در صحنه بین المللی نیست.

همین میراث شگفت انگیز است که امروزه موجب می گردد که هیچ شخص، جناح و گروهی در طول تاریخ نتواند او را تخریب کند، بلکه برعکس همه جناح های سیاسی می توانستند از او پشتوانه بگیرند. قبل از پیروزی انقلاب سلطنت طلب ها او را به مانند یک بت می پرستیدند، مارکسیست ها و توده ای ها او را دوست داشتند و مذهبی ها هم به او احترام می گذاشته و او را تحسین می کردند. اما پس از پیروزی انقلاب و در دو دهه اول آن به واسطه اینکه نام کوروش برای انقلابیون تداعی گر اندیشه باستان گرایی و نماد سلطنت بود، نامش در گفتمان و عمل سیاسی دولتمردان محلی از اعراب نداشت، ولی به تدریج و به خصوص در دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی و محمود احمدی نژاد، به عنوان الگویی برای سیاست ورزی مطرح گردید.

اما نکته جالب و تأمل برانگیز در ارتباط با الگوبرداری از شیوه حکومت داری کوروش آن است، که ما این الگوبرداری را تنها در گفتمان سیاسیون مشاهده می کنیم و نه در عمل و کنش سیاسی آنها. این نکته درباره تمامی دولتمردان ایرانی که از کوروش الهام می گرفتند چه در دوران قبل و چه بعد از انقلاب کمابیش صدق می کند. مهمترین نمونه آن در دوران قبل از انقلاب محمدرضا پهلوی، آخرین شاه ایران و پس از انقلاب محمود احمدی نژاد رئیس دولت های نهم و دهم بودند. شاید هم تنها وجه تشابهشان الگوبرداری از کوروش در گفتمان سیاسیشان باشد، اما هنگامی که پای عمل به میان می آمد دیگر اثری از کوروش و شیوه های حکومت داری او در میان نبود، بلکه برعکس بر ضد منشور کوروش و ارزش های حقوق بشری او عمل می کردند.

در این راستا تاریخ معاصر ایران هیچ شخصیتی را سراغ ندارد که همانند محمد رضا شاه پهلوی شیفته و مجذوب کوروش بزرگ باشد. اوج اقدامات پهلوی دوم برگزاری جشن های 2500 ساله و پیوند زدن سلطنت خود با کوروش کبیر است. او در سخنانی به همین مناسبت، کوروش را با عناوینی نظیر قهرمان جاودان تاریخ ایران، فرزند شایسته بشریت   و آزادی بخش بزرگ تاریخ مورد خطاب قرار داده و ادامه می دهد: ایران امروز نیز به مانند دوران پر افتخار تو در صحنه پر آشوب جهان پیام آور آزادگی، بشر دوستی و پاسدار والاترین ارزش های انسانی است. حتی زمانی که در اواخر حکومت مورد انتقاد های حقوق بشری آمریکا قرار می گیرد، می گویید: «حقوق بشر را ما خودمان برای اولین بار آوردیم حالا شما می خواهید به ما درس حقوق بشر بدهید». اما شاه هر قدم که جلو می رفت خلاف گفته هایش عمل می کرد. او آزادی را محدود کرد، عدالت را از میان برد. سیستم شکنجه ساواک را ایجاد کرد و در کل حکومت دیکتاتوری او درست برخلاف مواردی بود که توسط کوروش در منشور حقوق بشر آمده بود.

در دوران حکومت جمهوری اسلامی ایران نیز محمود احمدی نژاد یک استثناء محسوب می شود، او برخلاف روسای دولت های قبل و بعد از خودش آنچنان شیفته کوروش بود که او را جوانی مومن و موحد مورد خطاب قرار می دهد. وی هنگام ورود منشور کوروش به ایران آنچنان به استقبال آن می رود، که گویی یک شخصیت مهم خارجی به ایران آمده است. او منشور کوروش را «منشور عشق» و کوروش را «شاه جهان» می نامد و آن را معیاری بسیار ارزشمند برای عملکرد سیاستمداران، حاکمان تاریخ و تأکیدی بر آزادگی و آزادی می داند و معتقد است بازگشت به اندیشه کوروش «بسیار بسیار ضروری» است.

در جایی دیگر احمدی نژاد برای کم نیاوردن در مقابل غرب، از کوروش مدد می جوید و او را نمونه عالی مدیریت ایرانی در جهان می نامد. او معتقد است که دو مثال تاریخی در رابطه با مدیریت ایرانی و غربی وجود دارد. اولی به 2600 - 2500 سال قبل بر می گردد، در این زمان اقلیتی پیرو حضرت موسی (یهودیان) در عراق (بابل) زندگی می کرد که از حاکم خود رنج می برد و در نهایت دست به دامن حاکم ایران، کوروش که یک جوان مومن و موحد بود شدند. این مرد بزرگ برای نجات آنها حرکت کرد و عراق را فتح نمود. در این نبرد کسی کشته و به اسارت گرفته نشد، خانه های مردم خراب نشد و بعد از فتح عراق فرمانی صادر و آزادی، عدالت و کرامت انسانی را مورد تأکید قرار داد. این یک نمونه مدیریت ایرانی در تاریخ است.

احمدی نژاد در ادامه می گویید: مثال دوم مربوط به 12 – 10 سال قبل است. در این برهه ملت عراق گرفتار حاکم فاسد و ظالم گردید و فریاد ملت به آسمان بلند شد. منادیان انسانیت و آزادی (آمریکا و غرب) برای نجات این ملت دست به کار شدند.  چه اتفاقی افتاد؟ ببینید چگونه عمل کردند؟ تا به امروز یک میلیون نفر کشته و نزدیک به چهار میلیون نفر آواره شدند. تمام زیرساخت های عراق و شخصیت ملت عراق نابود شد. این هم یک نمونه از مدیریت مستکبران امروزی است.

اما برخلاف این بیانات زیبا و عوام پسند، محمود احمدی نژاد کاملأ در جهت خلاف آموزه های حکمرانی کورش و ارزش های بشری او گام بر می دارد. در عرصه داخلی نشانی از آزادی و عدالت در جامعه ایرانی تحت حکومت احمدی نژاد مشاهده نمی شود، سرکوب منتقدان دولت، بازنشسته کردن اجباری استادان، احضار فعالان دانشجویی به کمیته های انضباطی و در مواردی اخراج آنان، تعیین نوع پوشش مردم و ... در دستور کار قرار می گیرد.

در عرصه خارجی دیدگاه وی درباره هولوکاست بحران می آفریند. انتقاد مجامع بین المللی از وضعیت اقلیت ها، زنان، نقض آزادی های مدنی، نقض حقوق بشر و ... در ایران بالا می گیرد، تا آنجا که در هنگام سخنرانی در دانشگاه کلمبیا، رئیس دانشگاه وی را «دیکتاتور حقیر و سنگدل» خطاب می کند.

بنابر این مشاهده می شود که محمود احمدی نژاد نیز همانند محمد رضا شاه پهلوی در عمل به ارزش های والای حکمرانی خوب که توسط کورش بزرگ در بیش از 2500 سال پیش تدوین گردید، ناکام بود. شاید او نیز می خواست به مانند شاه مخلوع در سایه بزرگی و عظمت کوروش بیشتر دیده شود، یا شاید الگو برداری از کورش و عمل به ارزش های والای انسانی او از عهده و توانش خارج بود. شاید هم ویژگی های شخصی اش  اجازه چنین کاری را به او نمی داد. هرچه که باشد در طول قرن گذشته و در صفحه  شطرنج سیاسی ایران، سیاست مداران فراوانی آنهم با گرایشات سیاسی متنوع آمده اند که وجه مشترک همه آنان عشق به کوروش و الگو برداری از این بزرگ مرد تاریخ ایران زمین است، اما هیچ یک نتوانسته اند به ارزش های والای انسانی او حتی نزدیک هم شود. لذا می توان با قاطعیت گفت: کورش بزرگ تا به امروز در تاریخ سیاسی ایران و جهان یگانه و بی همتا است. 

*کارشناس ارشد علوم سیاسی – مطالعات منطقه ای