محمدباقر عباسی سملی (دبیر انجمن اسلامی مهندسان استان بوشهر)

دوم خرداد را چگونه تفسير مي كنيد؟ من هيچ وقت به دوم خرداد به عنوان يك مبدا و يك آغاز نو كه در عرض انقلاب اسلامي قرار گرفته باشد، باور نداشته ام. بلكه از ديد بنده دوم خرداد در طول و امتداد انقلاب اسلامي است كه معني و رسميت مي يابد .

هرچند برخي در تلاشند كه براي جنبش اصلاحي ملت ايران مبدا و مبتكر خلق كنند و از اين مخلوق خود ساخته، بهره برداري شخصي نمايند. اما ما مي دانيم كه بنا به مقتضاي طبيعي هرحركت انقلابي، بُعد زمان و مكان در آن تاثير مي گذارد. بسان آبي كه هرچه از سرچشمه فاصله مي گيرد از گوارايي و شفافيت آن كاسته مي شود، و نيازمند احداث تصفيه خانه در مسير، جهت احيا گوارايي و شفافيت خود مي گردد. جنبش اصلاحي نيز نياز ضروري آن دوران، جهت تداوم انقلاب اسلامي بود .

 جامعه ي آن روز ايران بويژه نيروهاي از جبهه برگشته كه تجربه شيرين هشت ساله ي دولت رزمنده ي نخست وزير محبوب امام (ره) را كه جز راستي و درستي از آن در خاطره ها باقي نگذاشته بود، در حافظه خود داشت ، پذيرش اصلاحات اقتصادي بعضا ضروري دولت سازندگي كه بخش مدرن و تكنوكرات جناح راست را در آن ايام نمايندگي مي كرد، برايش بسيار سخت و آزار دهنده مي نمود و منتظر فرصت احيا مجدد فرهنگ اخلاص دوران دفاع مقدس و آرمان هاي صدر انقلاب به ياري مهندس ميرحسين موسوي بود. تا اينكه با بيانيه عدم كانديداتوري ايشان در انتخابات 76 مواجه شديم. هرچند گناه اصلي عدم حضور نخست وزير امام در انتخابات76 به پاي جناح راست نوشته شد. اما عدم همراهي صادقانه ي برخي نيروهايي كه بعدها متاسفانه اصلاح طلب هم لقب گرفتند نيز در اين عدم حضور بي تاثير نبود.

سرانجام بخش خط امامي جامعه ي دانشگاهي و حوزوي، روي فرد كمتر شناخته شده درميان توده ها، اما با پتانسيل كم نظير؛ بنام حجه الاسلام سيد محمد خاتمي كه بعدها بحمدالله درخششي جهاني يافت به اجماع رسيدند. و آن حماسه عظيم خلق شد. پس سياست هاي اقتصادي دولت سازندگي سهم زيادي در اقبال مردم به شعارهاي خاتمي داشت. از طرفي تاكيد خاتمي به ضرورت فضاي باز سياسي نيز براي جامعه دانشگاهي و تشنه ي آزادي جذابيت وافري داشت ، و دانشگاه را به حركت درآورد. البته در خلق اين حماسه ملي نمي توان و نبايد ارزش صيانت آيت الله هاشمي رفسنجاني از آرا مردم در آن زمان را از نظر دور داشت.

***

این موضوع برای جریان اقتدارگرا زنگ خطری جدی بود. لذا با مدیریت انتخابات و دخالت گسترده در انتخابات موجب شکست ظاهری اصلاح طلبان در انتخابات شوراهای شهر در سال 81 ، هفتمین انتخابات مجلس شورای اسلامی در سال 82 و نهمین انتخابات ریاست جمهوری در سال 84 شدند.

گرچه علت اصلی پیروزی جریان فکری دوم خرداد ناخشنودی و عدم رضایت جمعی مردم از سیاست های دولت سازندگی در سه حوزه سیاست، اقتصاد و فرهنگ بود، اما اصلاح طلبان بعد از پیروزی نتوانستند مطالبات و خواسته های عمومی مردم بویژه در حوزه اقتصاد را برآورده نمایند و همین امر موجب چالش ها و تنش های درونی میان حاملان این جریان شد تا تندروی های بخشی از اصلاح طلبان باعث از رونق افتادن تدریجی و افول جریان اصلاح طلبی شود  .  

جریان دوم خرداد شامل دو طیف فکری بود:   1- اصلاح طلبان سنتی که شکاف فکری کمتری با رویکرد انقلاب اسلامی و امام خمینی(ره) داشتند و عمدتا مجمع روحانیون مبارز را در بر می گرفت 2-  اصلاح طلبان سکولار که جریان تندرو اصلاحات را تشکیل می دادند که شامل سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی و جبهه مشارکت ایران اسلامی بود.    هردوی این گروه ها در دهه شصت دارای تفکرات چپ گرایانه بودند، اما به مرور رویکردی متفاوت پیدا کردند . به نحوی که جریان تندرو اصلاحات در نقطه مقابل تفکرات خود در دهه شصت قرار گرفتند . این گروه در پیروزی اصلاح طلبان دست بالا را پیدا کردند و در نهمین انتخابات ریاست جمهوری(سال 84) از کاندیداتوری مصطفی معین در مقابل کاندیدای طیف اول که مهدی کروبی بود، حمایت کردند و این نقطه آغاز شکاف بین اصلاح طلبان شد . همین موضوع هم باعث شکست هردو طیف شد   . گرچه از سال 76 تا 84 اصلاح طلبان در بخش های مهمی از حکومت حضور داشتند ، اما به علت اینکه دقیق مشخص نکردند مراد آنها از اصلاحات چیست؟ و اصلاحات دقیق برای مردم تبیین نشد، وحدت رویه برای ادامه کار از دست آنها رفت و موجب شکست شان شد .  

سعید حجاریان از تئورسین های این تفکر می گوید: « ما در صد سال اخیر این دو راه را داشتیم؛ راه جمهوریت و راه مشروطیت . آنها در جایی به هم رسیده اند که آن دوم خرداد است . یعنی دوم خرداد ترکیبی از آن دو بوده است . از یک طرف جمهور را به صحنه کشاند که با فشار آن بیست میلیون رأی از پایین و از طرف دیگر هم نخبگان پیرامونی شده در مقابل قدرت مطلقه آلترناتیوی را مطرح کردند.»  با این توصیف غایت اصلاح طلبی معطوف به مفاهیمی از قبیل دموکراسی، جمهوریت و مشروطیت شد. این تفکر تعمیق شکاف طبقاتی در اثر سیاست اقتصادی دولت سازندگی، تک ساختی بودن دولت سازندگی و غفلت از فرهنگ، دوگانگی و تناقض های ارزشی در رفتار کنشگران جریان های راست و جریان های راست مدرن را به چالش کشاند و برای تفکرات فرهنگی و معرفی روشنفکران قصد بستر آفرینی را داشت . غافل از نوع ساختار حکومت، که این موضوع را بر نمی تابید. این موضوع زمانی امکان پذیر بود که بین گروه ها و احزاب هم فکر همگرایی بوجود می آمد، که این اتفاق نیفتاد. همین موضوع موجب افول مقبولیت اصلاح طلبان در بدنه جامعه شد. چرا که اصلاح طلبان تمرکز محض بر دغدغه های سیاسی روشنفکرانه داشتند و این موضوع موجب ستیز بخشی از این تفکر با ارزش های انقلابی سنتی شد و همین امر باعث کشمکش درونی اصلاح طلبان نیز شد. در نتیجه از نظرگاه فرهنگی هم متغیری بود که می توانست تغییر و تحول بیافریند و هم از تحولات و تغییرات اثر بپذیرد .

 بهرام نکیسا (دبیر مجمع نیروهای خط امام(ره) در استان بوشهر)

گرچه مشارکت ، هنر نمایی و نقش آفرینی مردم در سایر عرصه ها همچون دوران دفاع مقدس تا قبل از دوم خرداد نیز خود را نشان داده بود ، لکن در دوم خرداد 1376 مردم در سطحی متفاوت تر از عرصه های فوق الذکر حضور یافتند و به تعبیر مقام معظم رهبری، حماسه خلق نمودند . انتخاباتی که در دوم خرداد برگزار گردید حاصل تدبیر و اراده ای بود که در پی نشان دادن تاثیر و نقش رای مردم در تصمیم گیری و موضوعات کلان کشور بود . دوم خرداد 1376 حماسه ای شد که مردم خالق آن بودند.  در دو خرداد بار دیگر قدرت رای مردم نمایان گردید . به گونه ای که رای مردم دراین روز جمهوریت نظام را مجددا در عرصه بین المللی بیش از پیش نمایان ساخت . این نکته را نباید از نظر دور داشت که حضور جناب اقای خاتمی و جریان حامی ایشان در انتخابات ریاست جمهوری سال 76 با این هدف انجام پذیرفت تا با حاکمیت گفتمان اصلاحات بر فضای سیاسی ،اجتماعی ، فرهنگی و اقتصادی کشور با بر طرف شدن ضعف های موجود در عرصه های مذکور، فضای جدیدی از نشاط و طراوت سیاسی در عرصه عمومی کشور حاکم شود . به تعبیری گفتمان اصلاحات در تقابل با گفتمان تفریطی تحجرومحافظه کاری و گفتمان افراطی براندازی و تجدیدنظرطلبی ظهور و بروز یافت تا با رفع نواقص موجود مصونیت و استحکام نظام جمهوری اسلامی را که بر آمده از آرمان های انقلاب اسلامی 57 بود تضمین نماید . بدین گونه باید اذعان داشت که گفتمان اصیل اصلاح طلبی بر خلاف قضاوت غیرمنصفانه پاره ای از اشخاص در جریان سیاسی رقیب ( اصولگرا ) و همچنین اقدامات رادیکال برخی چهرهای منتسب به جریان اصلاح طلب نه تنها هیچگاه در پی عبور از چهارچوب و اصول حاکم بر نظام جمهوری اسلامی نبوده بلکه بیشتر در پی خلاح سلاح مغرضان و معاندانی عمل نمود که درآن سالها مهمترین سلاحشان در مواجهه با نظام عبارت بود از تاکید بر ناکارآمدی و اصلاح ناپذیر بودن جمهوری اسلامی .