احمد خواجه حسنی

تعریفی که نظریه‌پرداز و جامعه شناس سیاسی (ویلیام کورن هاوزر) از جامعه توده‌ای دارند هم راستا با نظریات برخی دیگر از اندیشمندان موضوعی بر این بنا استوار است که جامعه ی توده ای را در مقابل جامعه ی دموکراتیک و کثرت‌ گرا قرار می‌دهند و معتقدند در غیاب جامعه ی مدنی و نهادهای آن است که جامعه ی توده‌ای شکل می‌گیرد.
جامعه ی توده ای از نظر عینی به معنای جامعه ی اتمی شده (ذرّه واره) و از نظر ذهنی به معنای جمعیت دچار بیگانگی است یا به عبارتی توده ای شدن انسان ها به معنای کلیشه ای شدن و میان مایگی است...
مسئله ی اصلی نظریه ی جامعه ی توده ای، بیگانگی اجتماعی یا فاصله ی میان فرد و جامعه ی اوست که این بیگانگی اجتماعی می تواند در کلیه ی سطوح جامعه رخ دهد تا توده‌ای همگون و فرمان‌ پذیر که از دل آن، امکان شکل‌ گیری جامعه‌ای بالغ، متکثر و مسئولیت‌پذیر سلب شده، ظهور و بروز پیدا کند.
جامعه ی توده ای به تعبیر خوزه گاست نوعی منطق غیر سوژه گی دارد، یعنی جوامع و انسان‌های آن جوامع بدون‌ هیچ کنشی، غالباً بدون هدف و فاقد رؤیای جمعی به‌ سمت خاصی که مُد روز (اقتضای جامعه) است حرکت می‌کنند، بدون آن که بدانند اعتبار و حقیقت آن مُد یا اقتضا چیست.
این قبیل رفتارهای جمعی حاصل نوعی مدیریت است که برای آنکه جامعه را کنترل کند، تلاش می‌کند با توده‌ای کردن امور، سوژه‌ها را به فرمی تقلیل دهد تا بتواند از طریق خاصی آنها را رهبری نماید.
ساختن یک «اجتماع بزرگ» به‌ جای جامعه ی متکثر، پویا و خود آیین اشتباهی است که بعضاً برخی نظام های سیاسی مرتکب شده و با بی گدار به آب مهندسی اجتماع زدن نیل به یک دست کردن جامعه، نه تنها زمان حال، که آینده ی اجتماع یاد شده را با خسران جمعی مواجه می کنند چرا که آینده، نه از دل اجتماع فرمان‌ بر، بلکه از دل جامعه‌ای پوینده، متکثر، و دارای ظرفیت بازتاب و بازسازی برخواهد خاست.
جامعه وقتی توده‌ای می‌شود که افراد اتمیزه شوند، بدین معنا که هویت مستقل خود را از دست دهند و به ذره‌هایی بدل می شوند که ضمن داشتن احساس تنهایی، حضور و وجود آنها معنای در خوری نداشته و تنها در کنار افراد دیگر هویت و مفهوم پیدا می‌کنند.(هانا آرنت)
گوستاو لوبون در کتاب روان شناسی توده ها معتقد است: " کسانی که امروز مغزهای مردم را تسخیر می کنند، محراب ندارند ولی عکس ها و پیکره های ایشان، همه جا را پر کرده اند و در همه جا مورد ستایش قرار می گیرند."
گوستاو لوبون به خوبی از بی فایده بودن تعلیم و تربیت بر ساختار جامعه خبر داده و تاکید می کند:" تربیت عصر ما، اکثر افراد تحت پوشش خود را به دشمنان جامعه بدل کرده است."
چنین جامعه ی توده ای فاقد بنیاد اخلاقی لازم برای مقاومت در برابر سزاریسم (قیصر سالاری) و جلوگیری از استبداد سیاسی و زوال فرهنگی تلقی می شود. برای نمونه آلکسی دو توکویل از بنیانگذاران علم جامعه شناسی قریب به ۱۷۰ سال پیش چنین نوشته است؛
«به نظر من تشکیل حکومت های تمامیت خواه و استبدادی در میان مردمی که موقعیت اجتماعی آن ها برابر است، راحت تر از مردمان دیگر است و از دید من اگر زمانی چنین حکومتی میان مردم تأسیس شود این حکومت نه تنها مردم را سرکوب خواهد کرد بلکه در نهایت هر یک از آن ها را از شماری از عالی ترین خصایص انسانی تهی می کند.»
لیپمن هم در این باره می نویسند؛
«هر گاه افکار توده ای بر حکومت چیره شود نوعی آشفتگی بیمار گونه در کارکردهای واقعی قدرت پدید می آید، این آشفتگی و پریشانی باعث می شود که توانایی حکمرانی رو به زوال برود.»
این وضعیتی است که میشل فوکو هم از آن به‌ عنوان «زیست سیاست» یاد کرده، در این هنگام شیوه ی کنترل جامعه، هدف اصلی است و جامعه اگر به‌ صورت توده‌ای مدیریت و راهبردی برای آن وضع شود (به صورت کوتاه مدت و موقت) به‌ نفع حاکمیت است و حاکمیت با توده‌ای شدن انسان‌ها دیگر سوژه‌ها را از عاملیت داشتن خارج می‌کند و جامعه در پس چنین شرایطی هیچ ارتباطی با سیاست ندارد. (جامعه احساس مهجوری سیاسی کرده و مشارکت مردم به عنوان واحد‌های کنش گر روند نزولی را در پیش خواهد گرفت.)
«جامعه ی توده ای علاوه بر جدا کردن مردم از اهداف اجتماعی بزرگ تر، معمولاً مردم را از خودشان هم جدا می کند. فردی که احساس دیده شدن و فهمیدن از جانب نظام سیاسی می کند و به این باور می رسد که از نظر اجتماعی سودمند است و جایگاهی اجتماعی در جامعه دارد، راحت تر به برداشت مثبتی از خود دست می یابد و در امر مشارکت ابراز وجود خودانگیخته خواهد داشت در مقابل امّا فردی که احساس مهجوری سیاسی و ناتوانی در اثرگذاری بر تصمیمات سیاسی، اجتماعی می کند، بالطبع به مشارکت در امورات وقعی نمی نهد چرا که احساس تاییدی برای احساس ارزشمندی خود دریافت نمی کند» (ویلیام کورن هاوزر) و بیشتر کنش های سیاسی اینان به گلایه و غر زدن در محافل خصوصی و گعده های خانوادگی خلاصه می شود آن چنان که اسلاوی ژیژک اذعان می دارند؛ «برای من آن آرمان زندگی کلیشه ای در آن جوامع کوچک و تک افتاده خود جهنم است آن جا که به خانه برمی گردی همه می نشینند و از گرفتاری ها و بدبختی های خود می گویند.»
از دیگر ویژگی‌های جامعه توده ای این که بيشتر افراد شبيه يک ديگرند، كار يك نواخت و بيگانه‌ كننده است؛ مذهب نفوذ خود را از دست داده، ارزش اخلاقی كه عميقاً مورد اعتقاد باشد وجود ندارد؛ در مقابل ناهنجاری‌های اجتماعی و سیاسی واکنش نشان نمی‌دهند؛ به پيوندهای خويشاوندی اهميتی داده نمی شود و فرهنگ، هنر، ادبيات، فلسفه ی علوم و مواردی از این دست، به صورت فرهنگ توده درآمده يعنی به پايين‌ ترين سطح ذوق و قريحه، تنزل پيدا كرده است.
راه برون رفت از چنین وضعیتی امّا جایگزینی حاکمیت عمومی به جای حکومت اقلیت، ایجاد ساختار سلسله مراتبی جامعه و بدین وسیله از میان برداشتن محدودیت توده هاست هم چنان که کارل مارکس باور داشتند: «توده‌ها باید خود تاریخ خود را بسازند، نه اینکه در انتظار نجات‌ بخشی باشند که از بیرون بیاید.»