دکتر ایرج مزارعی، کارشناس روابط بین الملل:

بحران در منطقه خاورمیانه به مرحله ای رسیده است که صدای جنگ از دور شنیده می شود.

همزمان با حملات شیمیایی که ادعا می شود بشارا سد مسبب آن است و مدارک حاکی از دست داشتن گروه مخالف اسد در این ماجراست، آمریکا و همدستانش بار دیگر بر طبل جنگ کوبیده اند.

اظهارات روزهای گذشته مقامات آمریکایی و نیز دولتمردان برخی کشورهای اروپایی نشان می دهد که ظاهرا ، این کشورها که از مخالفان مسلح حکومت بشار اسد در سوریه حمایت می کنند، در نظر دارند در آینده ای نزدیک در سوریه  دست به مداخله نظامی بزنند.

این در حالی است که بشار اسد روز گذشته در گفتگو با یک روزنامه روسی تاکید کرد که دولتش هیچ نقشی در انجام این حمله نداشته و انتساب این حمله به دولت دمشق " توهین به عقل سلیم" است.

با این حال تاکید موکد " جان کری" وزیر خارجه آمریکا مبنی بر اینکه آمریکا هیچ شبهه ای به انتساب این حمله به دولت سوریه ندارد و نیز تاکید وزیرخارجه فرانسه بر ضرورت انجام مداخله نظامی در سوریه در تنبیه دولت این کشور به خاطر استفاده از سلاح های شیمیایی، جای تردید کمی مبنی بر احتمال مداخله نظامی آمریکا در سوریه می گذارد.

اما به راستی ایا ابر قدرت امریکا ودولتهای اقماری ان چون اروپا و مجریان این قدرتها چون اعراب و ترکیه به سوی جنگ می روند؟

البته از نظر بسیاری از تحلیلگران حمله احتمالی آمریکا به سوریه در شکل بدنبال " تغییر رژیم" نخواهد بود؛ بلکه واشنگتن بیشتر بدنبال ضربه زدن به مواضع مهم نظامی و استراتژیک دولت سوریه است تا در جریان این حمله کفه معادلات قوا در جنگ داخلی سوریه که در ماه های اخیر به نفع ارتش و دولت سوریه متمایل شده بود، تا حدودی به نفع مخالفان مسلح شود.

بروز جنگ در سوریه زمینه ورود برخی بازیگران موثر منطقه ای را به همراه خواهد داشت. وقتی در آغاز بحران سوریه محور عربی- غربی علیه دمشق شکل گرفت به موازات آن کشورهای حامی بشار نیز خط دیگری را تشکیل دادند که تاکنون نیز تقابل این دو توانسته بسیاری از تحولات مهم را شکل دهد. اما این استراتزی کشورهای غربی بدون شک با واکنشهایی از طرف کشورهای مختلف در جهان از جمله روسیه و ایران مواجه خواهد شد که به اجمال به بررسی ان میپردازیم .

واکنش روسیه به بحران در اینجا واکنش، روسيه  در مورد مداخله نظامي در سوريه قابل تعمق است. پوتین در واکنش به حمله کشورهای غربی به سوریه ، طي يک تماس تلفني با ديويد کمرون، نخست وزير انگليس گفت، هيچ مدرکي مبني بر اينکه حملهاي رخ داده باشد يا عاملان آن وجود ندارد از سوي ديگر، سرگئي لاوروف، وزير خارجه روسيه هشدار داد که استفاده از زور بدون مجوز سازمان ملل نقض قوانين بين المللي محسوب ميشود .

وزیر خارجه روسیه در گفتگوی تلفنی با وزیر خارجه آمریکا به واشنگتن و متحدانش درباره عواقب وخیم هرگونه اقدام نظامی در سوریه هشدار داد. سرگئی لاوروف گفت روسیه از احتمال اقدام نظامی آمریکا علیه سوریه عمیقا نگران است و طرفهای درگیر را به خویشتنداری دعوت می کند. وی افزود: کسانی که خواهان دخالت نظامی در سوریه هستند به تلاشهای روسیه و آمریکا برای برگزاری کنفرانس «ژنو ۲» ضربه میزنند.

تاریخ نشان داده است که سوریه برای روس ها از دوره کمونیست ها مهم بوده است. در جریان حمله نظامی ترکیه به  سوریه در میانه قرن گذشته، نیز خورشف با تهدید  جان اف کندی به مقابله به مثل اتمی، نشان داد که سوریه ارزش  راهبردی و استراتژیک فراوانی برایش دارد.

در آن سال ها روسیه به دلیل مشکلات اقتصادی نمایش قدرتش کمتر بود و امروز بیشتر است و مسکو می خواهد یک  قدرت موثر و بازیگر اصلی در روابط بین الملل باشد. وتوی چندباره قطع نامه های شورای امنیت درباره سوریه یکی  از آخرین نشانه های آن است.

استراتژی روسیه در قبال این بحران با توجه به ریاست جمهوری پوتین از ویژگی خاصی برخوردار می باشد چرا که  پوتین با استراتژی نگاه به شرق همیشه به دنبال احیاء امپراطوری روسیه در نظام بین الملل و تبدیل این کشور از یک کشور قدرتمند منطقه ای به یک کشور ابر قدرت جهانی بوده است که در همین راستا با حذف گروههای سیاسی منتصب به زاپاتنیک ها که گرایش غرب گرایانه داشتند و تاکید بر گفتمان اسلام گرایان و ملی گرایان توانسته این کشور را به عنوان یک کشور مدعی در سیاست گذاری های کلان نظام بین الملل معرفی کند.

به نظر می اید درهمین راستا هر گونه تهاجم از سوی غرب با واکنش روسیه مواجه خواهد شد چرا که این  کشور در سایه مردی اداره می شود که بسیاری وی را وفادار به دوران جنگ سرد می دانند و مهمتر اینکه پوتین مرد یخی این عصر نیز نامیده شده است.

در حالی که ممکن است باراک اوباما به هشدارهای روسیه چندان توجهی نکند، در قلبش آنچه را که روسها میگویند قبول دارد. روسها میگویند چنانچه آمریکا به سوریه حمله کند، همان اشتباهاتی را که جورج بورش، رئیس جمهوری سابق آمریکا در عراق مرتکب شده بود، تکرار کرده است.

در شرايطي كه همه شواهد از فظاسازي آمريكا براي حمله ضربتي به سوريه، به بهانه استفاده از سلاحهاي شيميايي حكايت دارد، صفآرايي ناوهاي آمريكايي و روسي در آبهاي مديترانه بحثبرانگيز شده است.

حضور 16 كشتي جنگي روسيه در مديترانه و سه زيردريايي اين كشور در اين منطقه ميتواند مانعي براي ماجراجويي احتمالي آمريكا عليه سوريه باشد.

مسكو مداخله نظامي در سوريه فاجعه ميآفريند  و همچنين از واشنگتن خواسته احتياط پيشه كند و به قوانين بينالمللي در خصوص سوريه احترام گذارد.

واکنش جمهوری اسلامی ایران به این بحراندر بیست سال گذشته، ایران تبدیل به یک بازیگر قدرتمند خاور میانه شده است که از افغانستان تا لبنان تاثیر گذاربوده  است. حضور ایران از آغاز فعالیت های مسلحانه جنگجویان خارجی در سوریه نشان داده است، اگر روسیه در فضای  سیاسی حامی سوریه است، ایران به صورت کاملا جدی حامی دولت دمشق است.

ایران با هشدار درباره تبعات هرگونه اقدام نظامی در سوریه، معتقد است  در شرایطی که بحران سوریه در اثر استفاده گروههای تروریستی از سلاحهای شیمیایی در یکی از حساسترین شرایط خود به سر میبرد و منطقه نیازمند صبر و آرامش است سخن گفتن از آمادگی برای حمله نظامی به سوریه آن هم بدون موافقت شورای امنیت اقدامی خطرناک و تنشآفرین است. هرگونه ارزیابی غلط از شرایط سوریه کل منطقه را وارد مرحله پیچیده و خطرناک میکند که تبعات آن دامن گیر همه کشورهای منطقه خواهد شد.

ایران حل مشکل سوریه از طریق اقدامات نظامی را  نه عملی و نه مفید می داند و بر این باور است تنها از طریق گفتگو و مفاهمه سیاسی میتوان به یک راه حل مسالمتآمیز و پایدار در سوریه دست یافت و افکار عمومی جهان فضاسازی دروغین علیه عراق درباره سلاحهای کشتار جمعی و سپس حمله نظامی به آن کشور را فراموش نکرده و اجازه نخواهد داد اتهاماتی از این دست فاجعه انسانی دیگری را رقم بزند.

به نظر می رسد ایران که مهم ترین متحد منطقه ای دولت سوریه محسوب می شود و در چند سال  گذشته به طور جدی از دولت بشار اسد در برابر هجمه مخالفان دفاع کرده است؛ در برابر این حمله بی واکنش نماند؛ که نوع واکنش ایران بسته به گزینه های متفاوت مداخله نظامی آمریکا و متحدانش می تواند متفاوت باشد.

 به نظر می رسد اگر حمله آمریکا به سوریه حمله ای چند روزه  سطحی و محدود باشد و تنها در حد تنبیه حکومت بشار اسد باشد و تغییر خاصی در معادله کنونی و توازن قوا بین حکومت سوریه و مخالفان مسلح آن ایجاد کند، به احتمال فراوان جمهوری اسلامی ایران تنها به محکومیت کلامی این حمله  در مجامع بین الملی اکتفا  می کند .

به نظر می اید دلیل اصلی این استراتزی  ایران در دو عامل نهفته است : اول  سیاست های دولت تدبیر و امید اقای روحانی برای رفع تنش جدید با جهان و دوم دستور کار در پیش رو مذاکرات هسته ای با غرب و آمریکا که دولت جدید مایل است در تعاملی دیپلماتیک و در چارچوب استراتزی "برد – برد" آن را حل و فصل کند.

اگر حمله آمریکا به سوریه جدی تر از حد انتظار ایران باشد و از حد "محدود و سطحی " فراتر رود و سبب تغییر معادلات و توازن قوا بین نیروهای ارتش سوریه و مخالفان مسلح شود تا زمینه برای سقوط حکومت بشار اسد فراهم شود، در چنین شرایطی به نظر می رسد ایران گزینه " رویارویی غیر مستقیم و غیر رسمی" را مطمح نظر قرار دهد.

حزب الله لبنان و گروه های فلسطینی همچون " جهاد اسلامی" و " جبهه خلق برای آزادی فلسطین - فرماندهی کل" در چنین شرایطی می توانند وارد عمل شوند تا توازن قوا به ضرر حکومت سوریه بر هم نخورد.

احتمال ورود فعالانه و مستقیم در جنگ نیز با توجه به تجربه سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در 34 سال گذشته بسیار بعید به نظر می رسد. این گزینه تنها در زمانی قابل تحقق است که آمریکا یا ناتو به قصد تغییر رژیم در سوریه و سرنگونی حکومت بشار اسد وارد اقدام نظامی علیه سوریه شوند و نه تنها ایران بلکه روسیه و چین نیز به طور جدی در برابر این صف بندی بین المللی وارد عمل شوند.

نتیجه گری:

سخن آخر اینکه بنظر می رسد موضوع سلاح شیمیایی و استفاده از آن در درگیریهای سوریه بهانه مداخله امریکا است
ولی این اقدام بدلایل بالا دایره وسیعی نخواهد داشت چراکه با مخالفت های مهمی همچون واکنش منفی مسکو ، تهران و حتی پکن مواجه خواهد شد . ولی در عین حال انگیزه اصلی تحرک نظامی کاخ سفید در شرایط فعلی برانگیختن معارضان سوری برای نقش آفرینی بیشتر و از همه مهمتر تهیه مقدمات انسجام بالاتر در حلقه مخالفان با هدف میدانداری واشنگتن در انتخابات ریاست جمهوری چند ماه اینده سوریه می باشد وعلاوه بر اینها باید گفت مگر آمریکا در حال حاضر در جنگ با سوریه غایب است که قصد حضور دارد؟
در چنین فضایی صفحه شطرنج تحولات سوریه به عناصر متعددی پیوند می خورد که فقط تصمیم گیری را دشوار خواهد کرد و به همین جهت نیز یافتن پاسخی صریح درباره اقدام واشنگتن با اما و اگر مواجه می گردد ولی انچه از شواهد موجود هویداست اینکه همیشه در مواقع حاد اقتصادی، غرب بحران سازی را از طریق جنگ یا نزاع ساختگی و تهدید آفرینی به عنوان یک راهکار سازنده پیشه خود ساخته است ایران و روسیه با محکوم کردن افزایش کشتارها در سوریه، خواهان توقف جنگ در این کشور هستند و معتقد هستند که این درگیریها نیست که امید را برای حل و فصل مشکلات ایجاد میکند، بلکه توانایی برای گفتگو است که مشکلات را حل و فصل میکند./ح