حوریزاد قائدی:

سرخرطومی حنايی خرما مهم‌ترين آفت نخیلات از جمله درختان خرما است که در چند دهه گذشته به سرعت در خاورمیانه، شمال آفريقا، کشورهای حوزه دريای مديترانه و ايالات متحده آمریکا گسترش یافته است. خسارت اين آفت، برای اولین بار در ايران در سال 1369 در نخلستان‌های شهرستان سراوان از استان سیستان و بلوچستان گزارش شد ولی در سال‌های اخیر تا استان‌های کرمان، هرمزگان، فارس و قسمت‌هایی از استان بوشهر نیز گسترش يافته است.

در اثر حمله‌ی این آفت، میزان تولید خرما از 10 تن به حدود 0/7 تن در هکتار کاهش پیدا می‌کند به همین دلیل میزان خسارت سرخرطومی حنایی خرما با سایر آفات خرما قابل مقایسه نیست و این آفت می‌تواند در مدت زمان کوتاهی سبب مرگ درختان نخل شود. ارقام مضافتی، خاصویی و هلیله از ارقام حساس به سرخرطومی حنایی خرما هستند اما بقیه ارقام نخل نیز از حمله آن در امان نیستند.

خسارت اصلی این آفت توسط مرحله لاروی صورت می‌گیرد. لاروها تمام دوره‌ی زندگی خود را داخل تنه‌ی نخل سپری کرده و ضمن تغذيه از دستجات آوندی، جوانه مرکزی وغلاف‌های تازه و لیفی نشده، کانال‌هايی در جهات مختلف ايجاد می‌کنند. درختان مبتلا حالت تشنگی از خود نشان می‌دهند و درنهايت شکسته یا خشک می‌شوند. به دلیل زیستگاه خاص این آفت (همانند سایر چوبخواران نخل) تشخیص سرخرطومی حنایی خرما در آغاز حمله‌ی آن بسیار سخت است و زمانی که درختان آلوده علائم ابتلا را نشان دهند؛ نجات درختان تقریبا غیرممکن خواهد بود.

بیشترین آلودگی معمولا در نخل‌های 5 - 20 ساله و کمترین آلودگی در درختان بالای 20 سال می‌باشد. همچنین در نخلستان‌های با رطوبت بالا، فعالیت سرخرطومی حنایی خرما و آلودگی نخل‌ها افزایش می‌یابد.

 زخم‌های تازه در بافت نخل که در هنگام هرس برگ و حذف تنه‌جوش و پاجوش بر روی ساقه به وجود می‌آیند، محل مناسبی برای حمله این مهمان ناخوانده هستند. تشخیص آفت تا حد زیادی بستگی به مهارت و تجربه‌ی کارشناسان و باغداران دارد. علائم آفت شامل سوراخ در تنه یا تاج است که از آن فضولات لارو همراه با مایع چسبنده قهوه‌ای با بوی تلخ خارج می‌شود. مدتی پس از آلودگی، تاج و برگ‌های نخل خشک می‌شوند. آلودگی‌های ثانویه توسط قارچ‌ها و باکتری‌های فرصت طلب در بافت زخمی باعث سرعت بخشیدن به مرگ نخل می‌گردد.

سرخرطومی‌های بالغ دارای توانایی پرواز در فاصله کوتاه تا متوسط هستند. تخمریزی آن‌ها به صورت تدریجی انجام می‌شود بنابراین در تمام طول سال مراحل مختلف زندگی آفت را می‌توان مشاهده کرد. حشرات کامل تا زمانی که مریستم میزبان به طور کامل مصرف شود در همان میزبان باقی می‌مانند. در نتیجه باعث مرگ نخل و پاجوش‌های آن می‌شوند. پس از آن میزبان مرده را ترک کرده و به میزبان جدید حمله می‌کنند.

برای کنترل سرخرطومی حنایی خرما باید از تلفیق چندین روش سازگار باهم و ایمن برای محیط زیست استفاده کرد.

مطالعات اندکی بر روی دشمنان طبیعی آفت انجام شده و به دلیل پنهان بودن آفت، کارایی مطلوبی در شرایط طبیعی ندارند. از مهم‌ترین روش‌های مبارزه با آفت کاربرد سموم شیمیایی و تله های فرمونی هستند که اجرای هرکدام پیچیدگی و مهارت خاص خود را لازم دارد.

کنترل شیمیايی به صورت محلول‌پاشی، گازدهی يا تزريق حشره‌کش‌ها در تنه و يا خاک انجام می‌شود.

در مورد کاربرد فرمون، اگر هدف ردیابی مناسب آفت با تله‌ی فرمونی باشد؛ تعداد چهار عدد تله سطلی در هر هکتار مناسب است و اگر هدف، شکار انبوه آفت باشد تعداد یک تا ده عدد تله در هکتار استفاده می‌گردد. تله‌ها می‌توانند در سطح زمین یا آویزان بر روی تنه نخل بکار برده شوند. علاوه بر فرمون، افزودن طعمه (مواد غذایی) مانند بافت مریستم نخل خرما، میوه خرما و بافت نیشکر میزان شکار را افزایش می‌دهد. از دیگر روش‌های موثر در کنترل این آفت (و سایر چوبخواران نخل) رعایت اصول بهداشتی و زراعی باغ است. سوزاندن درختان آلوده توصیه نمی‌شود زیرا مراحل پنهان آفت در داخل تونل‌های حفر شده زنده باقی می‌مانند. بهتر است محل هرس برگ و حذف پاجوش با حشره‌کش مناسب و یا ترکیبات بازدارنده تغذیه و تخمریزی ضدعفونی شود.

 مهم‌ترین علت گسترش سرخرطومی حنایی خرما انتقال اندام‌های آلوده به خصوص پاجوش‌های آلوده به آفت از مناطق آلوده به مناطق سالم می‌باشد. بنابراین رعایت قرنطینه داخلی و خارجی و آگاه سازی از مهم‌ترین و بدیهی‌ترین اقدامات در جهت حفظ نخیلات کشور می‌باشد. باید از انتقال پاجوش و سایر اندام‌های گیاهی از مناطق آلوده و همچنین از سایر کشورهای آلوده به آفت درحاشیه جنوبی خلیج فارس به مناطق خرماخیز کشور جلوگیری شود.

به طور خلاصه در کنار رسیدگی به وضع تغذیه و رعایت بهداشت نخلستان‌ها، ردیابی مستمر و شناسایی درختان با آلودگی احتمالی به خصوص در مناطق همجوار کانون‌های آلودگی، در مدیریت کنترل این آفت، اقدامی ضروری است. تشخیص به موقع حمله برای جلوگیری از مرگ نخل بسیار مهم است. در نتیجه پیش‌آگاهی و ردیابی یک عنصر اساسی در برنامه موفق مدیریت تلفیقی کنترل سرخرطومی حنایی خرما است.

* دکتری حشره‌شناسی کشاورزی

منابع:

- لطیفیان، م. 1396. مدیریت تلفیقی آفات نخل خرما. نشر آهنگ قلم. 461 صفحه.

- Rochat, D., Dembilio, O., Jaques, J. A., Suma, P., La, A., Pergola, R. H., Hamidi, R., Kontodimas, D. & Soroker, V. (2017). Rhynchophorus ferrugineus: taxonomy, distri-bution, biology, and life cycle. pp. 69-104 in Soroker, V. & Colazza, S. (Ed.) Handbook of Major Palm Pests: Biology and Management. 344 pp. Wiley-Blackwell Publishing Company.