دکتر حوریزاد قائدی:

بیماری‌های     منتقله توسط بندپایان به خصوص حشرات بیش از 17% بار همه بیماری‌های عفونی را به خود اختصاص داده‌اند؛ بیش از 90% مردم دنیا را در معرض خطر قرار داده و علت بیش از یک میلیون مرگ سالانه در جهان هستند. از سوی دیگر برخی بیماران زنده مانده، دچار عوارض و ناتوانی‌های دائمی ناشی از بیماری‌های مذکور می‌شوند و این در حالی است که بسیاری از این مشکلات، با شناخت به موقع ناقلین بیماری‌ها و کنترل به موقع بندپایان و حشرات ناقل، قابل پیشگیری هستند.

پشه‌ها از جمله حشرات ناقل هستند که انتشار جهانی دارند و در سرتاسر مناطق گرمسیر و معتدل دنیا یافت می‌شوند. تنها منطقه عاری از وجود آن‌ها، قطب جنوب است. این حشرات به گروه دوبالان تعلق دارند و بخشی از اکوسیستم طبیعی هستند و قسمتی از زنجیره غذایی بسیاری از موجودات زنده (ماهی‌ها، خفاش‌ها و... ) را تامین می‌کنند. مهمترین پشه‌هایی که انسان را نیش می‌زنند به جنس‌های آنوفل، کولکس، آئدس، مانسونیا، هماگوگوس، سابیتس و سورافورا تعلق دارند.

زندگی پشه‌ها دارای دو مرحله است؛ مرحله آبزی و مرحله خشکی‌زی. مرحله آبزی شامل تخم، ۴ مرحلۀ لارو و شفیره بوده، پس از بالغ شدن از آب خارج می‌شود و قادر است برای یافتن میزبان جهت تامین غذای خود پرواز کند.

بیماری‌هایی چون تب دانگ، زیکا، چیکونگونیا که مشکلات مهمی برای سلامت در جهان به شمار می‌آیند توسط پشه‌های آئدس‌(اجیپتی و آلبوپیکتوس)، منتقل می‌شوند. زادگاه این پشه‌ها آسیای جنوب شرقی و آفریقا است و به شکل بومی در ایران وجود ندارند اما بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت مناطق جنوبی ایران در کمربند انتشار بیماری‌های ناشی از گزش پشه آئدس قرار دارند و در صورت ورود این بیماری‌ها به کشور، عواقبی شدیدتر از بیماری مالاریا خواهند داشت زیرا پشه‌های ناقل، ویروس را از راه تخم به نسل‌های بعد منتقل می‌کنند که موجب انتشار سریع بیماری خواهد شد. از بین کشورهای همسایه، پشه آئدس و بیماری دانگ در عربستان،‌ افغانستان و پاکستان دیده شده؛ علاوه بر آن مقاومت پشه ناقل بیماری به برخی حشره‌کش‌های متداول که برای مبارزه و کنترل از آن‌ها استفاده می‌شود نیز گزارش شده است.

 افزایش دمای کره زمین و تغییرات اقلیمی و الگوهای بارندگی و نیز گسترش شهرنشینی در اغلب نقاط دنیا همه بر دامنه انتشار جغرافیایی پشه‌های آئدس تاثیرگذار بوده و باعث گسترش آن‌ها به مناطق جدید شده است زیرا این تغییرات سبب افزایش مکان‌های تخم‌ریزی و زیستگاه‌های لاروی پشه‌های آئدس شده است. با افزایش وفور ناقلین در محیط‌های زیست انسانی در جوامع پرتراکم شهری و با افزایش مواجه‌ها و گزش‌های این پشه‌ها، بیماری‌های منتقله توسط آن‌ها در بسیاری از مناطق اندمیک و یا خاموش به صورت اپیدمی درآمده و به حالت پاندمی بازپدید ظهور کرده است.

گزارشات محدود در خصوص مشاهده آئدس اجیپتی و آلبوپیکتوس در ایران در مناطق خوزستان و بوشهر و سیستان و بلوچستان مربوط به قدیم و سال‌های قبل بوده است اما متاسفانه در 2-3 سال اخیر پشه آئدس از استان هرمزگان در سه شهرستان بندرعباس، بندر لنگه و بندر سیریک مشاهده و صید شده است. این حشره با دارا بودن نوارها و لکه‌های تیره و سفید بر روی بدن و پاهای خود و خونخواری در موقع روز ( به ویژه اوایل صبح و موقع عصر قبل از غروب آفتاب ) از سایر پشه‌های ناقل متمایز است (شکل 1).

شکل 1- شکل ظاهری آئدس

کشور ایران از دو سمت جغرافیایی در معرض ورود آئدس‌ها قرار دارد: از سمت پاکستان و انتشار زمینی آن به استان سیستان و بلوچستان و از سمت جنوب و خلیج فارس و دریاي عمان به جزایر و نوار ساحلی ایران. به طور کلی مناطق نزدیک سواحل، اسکله‌ها و بندرگاه‌ها در شهرستان‌های بندری و جزایر، از مناطق پرخطر از نظر ورود این حشره هستند. ورود لاستیک‌های مستعمل، نی‌های بامبوی وارداتی، کالاها و اجناس واردشده از کشورهای آلوده، کشتی و هواپیما، از راه‌های انتقال و ورود این پشه به کشور است. بنابراین لازم است مراقبت فعال انسانی و حشره‌شناسی در فرودگاه‌های بین‌المللی، گمرکات و بنادر تجاری وجود داشته باشد و پایش دو گونه آئدس ناقل، بطور مرتب و مستمر به ویژه در مناطق جنوب انجام گیرد.

پشه ماده آئدس در آب‌انبارها، بشکه‌ها، آب زیر کولرها، گلدان و بشقاب زیر گلدان یا اشیایی که آب در آن‌ها جمع می‌شود، تخم‌ریزی می‌کند و در هر بار خونخواری چندین نفر را می‌گزد و با این تغذیه مکرر اگر آلوده به ویروس باشد، موجب انتقال سریع بیماری‌های دانگ، چیکونگونیا و ویروس زیکا می‌شود و اپیدمی‌های بزرگی از بیماری ایجاد می‌کند (تاکنون هیچ گزارشی مبنی بر گزش و یا انتقال ویروس و بیماری به انسان از طریق این حشره در استان هرمزگان نشده است). مناطق آلوده به این پشه، طبق شیوه‌نامه‌های شناخته‌شده، باید فوری سم‌پاشی شوند تا از گسترش آن به سایر نقاط استان هرمزگان یا استان‌های همجوار جلوگیری شود.

زهکشی اراضی، پر کردن چاله‌ها و گودال‌‌ها، از بین بردن آب‌های راکد، تغییر شیب آب، جلوگیری از ورود فاضلاب‌ها به زمین‌های کشاورزی، دفع مرتب و بهداشتی زباله‌ها و فضولات، رعایت اصول بهداشت خانه‌ها و اماکن عمومی، پوشاندن درز دیوارها، شهرسازی در محل‌های مناسب می‌تواند در کنترل حشرات، مفید واقع شود.

علیرغم تجربه کافی و مناسب جمهوری اسلامی ایران در مبارزه با پشه‌های ناقلی همچون آنوفل و پشه خاکی، از آنجا که تاکنون شواهدی از طغیان بیماری‌های منتقله از آئدس آلبوپیکتوس و اجیپتی یا افزایش بیش از حد انتظار این پشه‌ها در کشور کشف نشده است؛ می‌توان از تجارب سایر کشورها از جمله ایتالیا برای برنامه‌ریزی جهت کنترل ناقلین و بیماری‌ها استفاده کرد.

بسته به سابقه حضور یا عدم حضور پشه، شناسایی و کنترل زودهنگام و سرانجام پیشگیری از انتقال بیماری، هدف‌های کلیدی کنترل ناقلین هستند که باید توسط متولیان امر در استان هرمزگان، استان‌های همجوار و سایر مناطقِ با احتمال ورود پشه به کشور، تعریف و برنامه‌ریزی شوند. برای رسیدن به این اهداف بایستی چک حشره‌شناسی استاندارد، استفاده از ابزار و تله‌های اختصاصی، بیماریابی، آموزش گردشگران و مداخلات مناسب کنترل ‌‌ناقلین انجام شود.

منابع:

- بلاغی تال، ا. و عابدی آستانه، ف. 1397. درس آموخته‌هایی از رم تا قم در بررسی آئدس‌های ناقل بیماری. معاونت بهداشتی استان قم. 177 صفحه.

- خوبدل، م. و جنیدی جعفری، ن. 1395. تب دانگ، بیماری آربوویروسي قدیمي تهدیدکننده منطقه خلیج‌فارس و جنوب ایران. دوره 18. شماره 2. مجله طب نظامی. صفحات 183-181.

- خوبدل، م.، دهقان، ا.، بخشی، ح. و محمد مرادی. 1399. کنترل و مدیریت بیماری های منتقله بوسیله حشرات در حوادث غیرمترقبه. دوره22 ، شماره 8. مجله طب نظامی. صفحات 798- 778.