رضا شبانکاره: 

پیش‌درآمد: مهتا بذرافکن، دکتری جامعه‌شناسی تغییرات اجتماعی و پژوهشگر حوزه اجتماعی آب پژوهشکده آب دانشگاه خلیج فارس بوشهر است. او تألیف کتاب «جامعه‌شناسی شاهنامه فردوسی» را نیز در کارنامه‌ی خود دارد. با این پژوهشگر اجتماعی درباره‌ی اهمیت رشته‌ی جامعه‌شناسی در دانشگاه و حوزه‌ی عمومی و وضعیت آن در ایران امروز و نقشی که این رشته می‌تواند در سیاستگذاری‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و حکمرانی داشته باشد، به‌ گفت‌و‌گو نشسته‌ایم که در ادامه از نظر می‌گذرد.

***

 اتحادخبر: اهمیت جامعه‌شناسی و کاربرد آن را در حوزه عمومی و سطح جامعه در کشورهایی مثل ایران چه گونه می‌بینید؟

مهتا بذرافکن: جامعه‌شناسی اساساً علمی است که نسبت به علوم دیگر بسیار جوان‌تر است و خب سابقه‌ی آن به طور رسمی در دانشگاه‌ها به اواخر قرن نوزدهم برمی‌گردد. دوره‌ی شکوفایی این علم  به قرن بیستم تا به کنون برمی‌گردد. جامعه‌شناسی  علمی است که  مسائل اجتماعی را تحلیل کرده و راه حل‌هایی برای حل و کاهش مشکلات  می‌دهد. از آنجا که مسائل اجتماعی چندبعدی است، جامعه شناسی نیز به نوعی یکی از علوم بین رشته ای است که در تمام موارد می توان از آن          برای فهم، حل و کشف پاسخ به مشکلات و بحران‌ها کمک گرفت. بسیاری  فکر می‌کنند جامعه‌شناسی ویژگی‌های‌ خاصی دارد و بر اساس ویژگی‌های خاصش می‌شود پاسخی برای معضلات اجتماعی پیدا کرد؛ اما واقعیت این است که جامعه‌شناسی مثل بقیه علوم است و ما نمی‌توانیم بگوییم که دارای یک ویژگی ذاتی است که می‌تواند به تمام پرسش‌ها پاسخ دهد و یا برای تمام معضلات اجتماعی راهکار بدهد و راه‌حل‌هایی داشته باشد، اما می‌تواند با تبیین و تفهیم مسائل و مشکلات از طریق طرح مسئله‌ جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها به صورت روشمند و بر اساس علم آمار و احتمالات و همچنین فلسفه و دانش انتقادی به بهتر شدن کیفیت زندگی کمک نماید.

طرح نظریات جامعه شناسی،       مدلها و الگوهایی که با توجه به داده های موجود  در جامعه جمع آوری می‌شود موجب شده که جامعه‌شناسی بتواند بر نگرش‌ها اثر گذاشته و تغییرات را پيش‌بيني نماید. تاریخ زندگی بشر پر از اتفاقات نظیر انقلاب‌ها، شورش‌ها، تغییر سلسله‌ها، جنگ‌ها، تبعیض‌ها، فقر و نابرابری‌هاست که جامعه‌شناسی با گرایش های مختلف علل و دلایل آنها را بررسی نموده است.

جامعه‌شناسی علم مطالعه زندگی اجتماعی ، نهادها، ارتباط متقابل بین نهادها و جامعه و پیامدهای اجتماعی تصمیم گیری‌هاست. مثلاً جامعه‌شناسی تاریخ زندگی اجتماعی بشر از زمانی که زندگی اجتماعی شروع و نهاد خانواده به وجود آمد سپس  از دل  نهاد خانواده تفکیک نهادی صورت گرفته و نهادهای مختلف پایه‌ای مثل نهادهای دین، سیاست، اقتصاد، آموزش و پرورش شکل گرفت و ارتباطات این نهادها را واکاوی می کند.

این که  نهاد خانواده به عنوان کوچک‌ترین واحد اجتماعی مبدأ زیادی در شکل‌گیری این نهادها جریان قدرت،  تقسیم کار اجتماعی و مسائلی از این قبیل که اساس زندگی اجتماعی بشر را در سال‌های بعد تشکیل داد.از جذابیت‌های جامعه شناسی است. مطالعه  بنیان‌های  تبعیض، نابرابری اجتماعی طبقه، انباشت ثروت، فقر  نیز در حوزه جامعه شناسی  شکل گرفته است.

علاوه بر اینها در قرن حاضر نیز  جامعه‌شناسی به دقت  تحولات  نظم و بی نظمی‌ جهانی، تغییرات اقلیمی، فقر و‌ نابرابری، وضعیت تبعیض علیه اقلیت‌ها، ارتباطات‌‌، فضای مجازی، دنیای پست مدرن، اخیراً متاورس، روابط انسان‌ها با هم، روابط انسان‌ها با ماشین‌ها، ربات‌ها و ... را دنبال می‌کند. دنبال کردن این مسائل برای کشف معضلاتی است که در حوزه‌ی انسان، اجتماع، روابط و نهادها مطرح می‌شود. بنابراین اگر بخواهیم در یک سیر تاریخی از زمان زندگی اجتماعی بشر تا کنون به جامعه‌شناسی نگاه کنیم علی‌رغم این که این علم، یک علم جوان است امابرای درک مفاهیمی که در هر برهه‌ای از زمان ایجاد شده نقش مهمی داشته و اساساً ایدئولوژی‌های همچون  مارکسیسم، لیبرالیسم، نئولیبرالیسم و ایده‌های  دیگر که با درگیر شدن  با قدرت و با ائتلاف نهادها  جهان را تغییر داده‌اند از دل جامعه شناسی برآمده است. از این رو جامعه‌شناسی علی رغم همه‌ی کم و کاستی‌هایش علمی مهم در شکل‌گیری و تغییر جامعه است.

هر چند در دنیای امروز بسیاری از جامعه‌شناسان معتقد هستند که جامعه‌شناسی را باید از سیاست جدا کرد اما به هر حال ـ ما چه بخواهیم و چه نخواهیم ـ جامعه‌شناسی و سیاست بر هم کنش دارند و نمی‌شود این‌ها را از هم جدا کرد. نکته خیلی مهمی که در جامعه‌شناسی قابل توجه است این هست که همه‌ی انسان‌ها با هر تفکر، ایده و ایدئولوژی‌‌ای می‌توانند پرسش‌ها و پاسخ‌هایشان را در حیطه‌ی جامعه‌شناسی مطرح کنند و برای اینکه به جواب برسند تحقیق و پژوهش کنند و جواب خود را پیدا نمایند. نقد شوند، انتقاد کنند و یافته هایشان را به اشتراک بگذارند.

این رویکرد نشان می دهد که جامعه‌شناسی چه‌ ظرفیت عظیمی برای طرح مساله دارد و  اساساً دانشی دگم  و بسته نیست. ظرفیت جامعه‌شناسی برای پذیرش و مدارا و نقد  ایده‌ها، افکار و نظریات بالا بوده و این ظرفیت در واقع می‌تواند علاوه بر اینکه خودش بازتولید کند ظرفیت‌های اجتماعی را نیز شکوفا می سازد و تغییرات اجتماعی  و رقم می زند. در واقع  بستری را فراهم می کند که در آن بستر تمام انسان‌ها حتا کسانی که در حاشیه قرار گرفته‌اند مطرح می‌شوند و می تواند  زبان گویای همه‌ی آحاد جامعه حتی انسان‌هایی که در حاشیه قرار گرفته‌اند شود. جامعه‌شناسی باید بتواند از تمام مسائل صحبت کرده و با زبان علم از تمام گروه‌های اجتماعی حمایت کند. این ظرفیت بین‌رشته‌ای و تنوع رویکردها به‌ویژه رویکرد انتقادی می‌تواند مسائل را تجزیه و تحلیل کرده  و راه‌حل‌هایی را برای بسیاری از مسائل مهم و پیچیده که در نگاه اول غیرقابل حل می‌رسند پیدا کند.

 این ظرفیت جامعه‌شناسی یک عنصر بسیار مهمی است که در کشورهای مختلف به‌کار رفته و با داده‌های جامعه‌شناختی در جهت کاستن از  دامنه‌ی معضلات اجتماعی کاربردی می‌شود. رویکرد جامعه شناسی اغلب کشف ظرفیت‌های اجتماعی است که بتواند برای جامعه خیر عمومی دربر داشته باشد.  نکته مهمی که باید به آن اشاره کرد این است که جامعه‌شناسی به دلیل همین بستر و ظرفیتی که ایجاد می‌کند برای برخی از جوامع غیردموکراتیک علم محبوبی نیست که ایدئولوژی‌ها و قدرت‌های دگم‌گرا به آن علاقمند باشند در هر حال جامعه‌شناسی یک دانش و دستاورد بشری است که می‌توان از آن برای بالابردن کیفیت زندگی استفاده کرد و آن را کاربردی نمود.  

اتحادخبر: با توجه به اینکه شما تجربه تدریس و پژوهش در حیطه‌ی جامعه‌شناسی را در دانشگاه‌های استان بوشهر دارید، به کارگیری رویکردها و نگرش‌های جامعه‌شناختی در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و اجتماعی را در این استان چه گونه ارزیابی می‌کنید؟

مهتا بذرافکن: متأسفانه نه تنها در استان بوشهر بلکه در کل ایران ما خیلی کم می‌بینیم که جامعه‌شناسی در کنار دستگاه‌های مختلف قرار گرفته باشد و بر اساس داده‌ها و پژوهش‌های واقعی که از این حوزه به دست می‌آید سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری شده باشد. متأسفانه اتفاق ناگواری که در حوزه‌ی پژوهش در کشور و استان ما افتاده این است که پژوهش‌ها سفارشی است و داده‌هایی هم که به دست می‌آید سفارشی است. اغلب تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌گذاری‌ها هم بر اساس این پژوهش‌های سفارشی صورت می گیرد. جامعه‌شناسی برای اینکه بتواند مؤثر عمل کند باید مستقل باشد و مستقل بودن به این معنا است که بتواند بر اساس داده‌ها واقعی و نتایج واقعی  و روشمند کار کنند و نتیجه‌ی درست بگیرد.  سیاستمداران هم از حقایق تلخ ناراحت نشده و علیه جامعه شناسی موضع نگیرند. بلکه به عنوان یک راه‌حل علمی جامعه‌شناسی نگاه کنند. پژوهش‌هایی که اغلب صورت می‌گیرد توسط افراد گزینشی هست که سفارشی کار می‌کنند. طرح مسأله اشتباه، راه حل اشتباه و به نتیجه اشتباه می‌انجامد. به پژوهش‌هایی که در حوزه‌ی مسائل اجتماعی انجام گرفته نگاه کنیم می‌بینیم که تعداد بی‌شماری پژوهش انجام گرفته است اما این پژوهش‌ها نتایج آن کجا به کار گرفته شده است؟ و وقتی کسی به عنوان یک پژوهشگر مستقل به این تحقیقات نگاه می‌کند متوجه می‌شود که اغلب این پژوهش‌ها سفارشی انجام گرفته و در واقع این‌ها داده‌هایی نیستند که بتواند مشکلی را حل کند. داده‌ها و پژوهش‌های واقعی باید مستقل باشد و بتواند با آن استقلال و نگاه علمی که دارد بر تصمیمات سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان اثرگذار باشد. سیاست‌گذاران نیز نباید از واقعیت‌ها بترسند. طرح مسائل واقعیت  مسائل اجتماعی و آن‌چه که زیر پوست شهرها و جامعه می‌گذرد وظیفه جامعه شناسی است، متأسفانه ترس از روبه‌رو شدن با حقایق مانعی هست که نمی‌گذارد جامعه‌شناسان مستقل با داده‌های واقعی به میدان آمده و در کنار سیستم سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی کار کنند. 

نکته‌ی مهم البته جامعه شناسان هم هستند. هرکسی نمی تواند جامعه شناس باشد. هر کسی که جامعه‌شناسی خوانده باشد یا یک مدرک فوق‌لیسانس یا دکتری جامعه‌شناسی داشته باشد لزوماً جامعه‌شناس و پژوهشگر اجتماعی نیست. به ویژه این که مدرک گرفتن در دانشگاه‌های ایران به راحتی آب خوردن است. جامعه‌شناسان و پژوهشگران واقعی کسانی هستند که دانش پژوهش داشته و جرأت جمع‌آوری داده‌های واقعی را هم داشته باشند. اغلب این افراد از قضا خارج از سیستم‌های دولتی‌اند. پژوهشگران بسیار باکیفیتی که مثلاً عضو هیئت علمی دانشگاه نیستند. با وجود قوانین و آیین‌نامه‌های بسیار عقب مانده، این افراد نمی‌توانند وارد عرصه‌ی پژوهش و توسعه دانش جامعه شناسی شوند تا دستاوردشان به کمک دستگاه‌های اجرایی بیاید.  از طرفی وقتی که پژوهشگران مستقل و حرفه‌ای نداشته باشیم داده‌ها و تحلیل‌های کارآمد هم صورت نمی‌گیرد و آن حقیقتی که باید سیاستمداران و برنامه‌ریزان با آن روبه‌رو شوند لوث شده و نتیجه‌ی آن را هم داریم می‌بینیم. ما در واقع معضلات اجتماعی بسیار پیچیده‌ای داریم که روز به روز هم دارد بر دامنه‌ی آن افزوده می‌شود. مثلاً فقر را در نظر بگیرید. همین چند وقت پیش می‌گفتند ما فقر را یکساله حل می‌کنیم! این به خاطر این هست افرادی که مشاوره می‌دهند مفهوم فقر و رابطه‌ها و متغییرها را نمی‌شناسند. اگر می‌شناختند قطعاً  فقر مطلق  را که مسئله‌ای بسیار پیچیده و چندبعدی است را به یک مسئله‌ی خیلی ساده تقلیل نمی‌دادند و نمی‌گفتند یکساله حل می‌کنیم.

در حوزه‌ی آب که حوزه کاری بنده است نیز ما با معضلات پیچیده‌ اجتماعی مواجهیم. پیامدهای اجتماعی «تنش‌ آبی» که حاصل تصمیمات مهندسی در آب  تازه زنگ‌ها را به صدا در آورده و حاشیه‌نشینی، مهاجرت‌های سرگردان، بیکاری و فقر روزافزون، مناقشات اجتماعی و… خود را نشان داده است. اما در وزارتخانه‌یی که مرتبط با حوزه‌ی آب می‌بینید که اصلاً چیزی به نام جامعه‌شناسی وجود نداشته و پروژه‌ها و مطالعات اجتماعی که پیرامون این پروژه‌ها انجام می‌گرفته زینتی بوده است. پیامدها و مسائل اجتماعی واقعی آن بعد از چند دهه  دارد خود را نشان می‌دهد. اگر در زمان خود مطالعات اجتماعی جدی صورت گرفته بود، دامنه پیامدها بسیار کمتر بود. بنابراین اگر من بخواهم به این پرسش شما پاسخ دهم که جامعه‌شناسی تا چه حد کمک کرده که معضلات و مشکلات موجود در این استان به طور خاص کاهش پیدا کند می‌توانم بگویم بسیار کم. چرا که جامعه‌شناسان مستقلی که باید پژوهش‌های کاربردی را انجام دهند، در میدان نیستند. پژوهشگر حرفه‌ای کم تعدادند و همان‌ها هم که هستند معمولاً به دلایل سیاسی کنار گذاشته شده و در حاشیه‌اند. خب این‌ها مسائلی است که در تمام دستگاه‌ها و سیستم‌ها ما می‌بینیم نه تنها در حوزه‌ی آب بلکه در تمام حوزه‌ها می‌بینیم که در جاهایی که جامعه‌شناسی  به عنوان یک علم بین‌رشته‌ای و متنوع نیاز بوده که وارد عمل شود به دلیل فقدان رویکرد بین رشته‌ای، کم سوادی تصمیم‌گیران و دلایل دیگر کنار گذاشته شده‌اند.

اتحادخبر: به نظر شما جامعه‌شناسی چه ظرفیت‌هایی برای توسعه‌ و حکمرانی مطلوب محلی در استان بوشهر می‌تواند داشته باشد؟ پیوند نگرش‌های جامعه‌شناختی با حکمرانی کلان به طور عام و حکمرانی محلی به طور خاص در چیست؟

مهتا بذرافکن: جامعه‌شناسی با توجه به تنوع و میان‌رشته‌ای بودن آن در بسیاری از مسائل حکمرانی و مدیریت به ویژه در استان بوشهر که ۶۰ درصد تولید ناخالص ملی کشور را دارد تأمین می‌کند، استانی که ۷۰۰ کیلومتر مرز دریائی دارد، می‌تواند نقش مهمی ایفا کند. مثلاً در بحث مسئولیت اجتماعی شرکتی یکی از مهم‌ترین کانون‌هایی هست که با کمک جامعه‌شناسی می‌توانیم ایفای نقش کنیم، جوامع محلی را به این مسئله آگاه کنیم و مطالبه‌ی این مسئله را از سیستم حکمرانی داشته باشیم. و آن حق مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها  که یک نوع موتور توسعه در دنیا محسوب می‌شود و برای توسعه دادن مناطق انرژی و جوامع پیرامونی آن و حتا در سطح کل آن کشورها استفاده می‌شود مثلاً در بحث محیط‌زیست، در بحث کیفیت زندگی جوامع پیرامونی، در بحث آموزش و توسعه‌ی آموزش خب همه‌ی این‌ها جاهائی هست که استفاده از حق مسئولیت اجتماعی شرکتی می‌تواند باعث شود که استانی مثل استان بوشهر به نحو مطلوبی از این حق بهره‌مند شود و استفاده کند. مثلاً بحث دریا را مثال بزنیم ما الان در بحث آموزش صید پایدار، جامعه‌شناسی می‌تواند پل ارتباطی بین مردم و متخصصان شیلات و توسعه پایدار شود که مردم این مناطق بتوانند آموزش ببینند و ضمن بهره‌برداری از دریا، مراقبت‌ها و محافظت‌های لازم از اکوسیستم را هم داشته باشند. در بحث آموزش، زنان، کودکان، گروه‌های در حاشیه و حاشیه‌نشینی این‌ها  همه جاهائی است که با استفاده از ظرفیت‌های جامعه‌شناسی می‌توان تسهیلگر تربیت کرد و پل‌های ارتباطی ساخت که در واقع این پل‌های ارتباطی بین مردم و نهادهای حکمرانی باشد.  از استانداری گرفته که سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در آن اتفاق می‌افتد تا نهاد دانشگاه و نهاد آموزشی بتوانند نقش ایفا کنند و رشته‌ی جامعه‌شناسی و نگرش جامعه‌شناختی بتواند برای بالابردن کیفیت زندگی کمک کند. در بخش بهداشت و پیشگیری و درمان بیماری‌ها ما باز جامعه‌شناسی پزشکی داریم، در بحث توسعه پایدار، جامعه‌شناسی توسعه داریم، در بحث آموزش، جامعه‌شناسی آموزش‌و‌پرورش داریم. به طور کلی این بین‌رشته‌ای بودن جامعه‌شناسی یک ظرفیت بسیار مهمی را ایجاد می‌کند تا ما بتوانیم برای بالا بردن کیفیت زندگی از آن بهره‌برداری کنیم.

 من فکر می‌کنم به این دلیل که جامعه‌شناسی در خود استان به طور خاص مطرح نشده است مثلاً رشته‌ی جامعه‌شناسی در دانشگاه مادر این استان ـ دانشگاه خلیج فارس ـ وجود ندارد. تعداد جامعه‌شناسانی که در حد دکتری در استان فعال باشند در حد انگشتان دست هم نیست و خیلی کم هست، همین تعدادی هم که هستند معمولاً ناشناس‌اند و کمتر کسی با آن‌ها ارتباط می‌گیرد که بتوانند از ظرفیت‌ها استفاده کنند. مثلاً ما در دانشگاه خلیج فارس اصلاً این رشته را فعال نداریم. در نتیجه فارغ‌التحصیلان جامعه‌شناسی که واقعاً فرایند این رشته را طی کرده باشند کم‌تعداد هستند و به طور خاص در استان در جایگاه تحقیق و پژوهش نتوانسته‌ایم از این ظرفیت استفاده کنیم و به طور کلی هم در ایران این مشکل را داریم مثلاً در جاهایی که با مشکلات و بحران‌ها مواجه هستیم مانند بحث انرژی، بحث آب، بحث کشاورزی خب این‌ها جاهائی هست که باید جامعه‌شناسی پل باشد. برای چه این گرایش‌ها در جهان فعال است مثلاً ما در دنیا جامعه‌شناسی کشاورزی، جامعه‌شناسی اقتصاد، جامعه‌شناسی انرژی و... داریم خب این‌ها برای چه است؟ برای این است که بتواند رابط بین جامعه و نهادهای حکمرانی باشد تا در سایه‌ی این رابطه‌ی متقابل امور بهتر پیش رود. اما متأسفانه نه تنها در استان بوشهر بلکه در کل کشور این ظرفیت مغفول مانده است و رشته‌ی علوم اجتماعی یکی از رشته‌هایی است که با فارغ‌التحصیلان بیکار بسیار مواجه است. در صورتی که این ظرفیت می‌توانست کمک کند برای آن حلقه‌های مفقوده‌ی سیاست‌گذاری یعنی رابطه بین جامعه و سیستم حکمرانی، جامعه و دانشگاه، جامعه و انرژی، جامعه و آب و سیستم‌هایی که برای بقاء جامعه به آن نیاز است می‌توانستیم از ظرفیت‌های جامعه‌شناسی استفاده کنیم.

 اتحادخبر: به نظر شما علوم اجتماعی به طور عام و جامعه‌شناسی به طور خاص در نهاد دانشگاه و حوزه عمومی در ایران برای ادامه‌ی حیات و اثرگذاری خود با چه مشکلات و خلاء‌هایی مواجه است؟

مهتا بذرافکن: مهمترین مشکل جامعه‌شناسی و پژوهشگری اجتماعی در ایران ‌این است که قربانی سیاست‌زدگی شده است. یعنی یک جاهایی نتوانسته با سیاسیون کنار بیاید و از این رو کنار زده شده است، یک جاهایی هم خود جامعه‌شناسی منفعل عمل کرده است و جرأت رویارویی با وضعیت‌ها را  ندارد. در حوزه‌ای که بنده مشغول به کار و پژوهش هستم یعنی حوزه آب؛ تعداد اندکی هستند که اجازه حضور پیدا کرده‌اند. مهندسان خود تحلیل‌گر اجتماعی‌اند، برنامه‌ریز و سیاست‌گذارند و همین رویکردها به جای نگرش بین‌رشته‌ای داشتن موجب معضل بزرگی شده است. البته سیستم دانشگاهی ما نیز از دنیا و رویکردهای بین‌رشته‌ای عقب مانده است؛ برای این که جامعه‌شناسی بتواند تأثيرگذار باشد؛ باید خلأ دانشی و رويکردی خود را ترمیم نموده و به سمت بین رشته‌ای شدن و کاهش فاصله با جامعه و مردم گام بردارد.