دکتر یعقوب فولادی تنگستانی:

روزِ سیزدهمِ فروردین یعنی «سیزده به‌دَر» از دیرباز برای ما ایرانیان روزِ خوش و خرّم و ویژه گشت و گذار در دَر و دشت بوده است. باید گفت شادی و خرّمی از ویژگی‌های اصلیِ فرهنگِ ایرانی است و چنان ارج داشته که در اوستا و متونِ باستانی فراوان از آن سخن گفته شده و در آغازِ بیشترِ سنگ‌نوشته‌های هخامنشی آفرینشِ شادی برابر با آفرینشِ زمین و آسمان دانسته شده است. داریوشِ بزرگ در بندِ نخستِ سنگ‌نوشته شوش (D se) می‌گوید: «خدایِ بزرگ است اهورمزدا که این زمین را آفرید، که آن آسمان را آفرید، که مردم آفرید، که برای مردم شادی آفرید، که داریوش را شاه کرد، یک شاه از بسیاری، یک فرماندار از بسیاری» (شارپ، 1388: 93)؛ در دینکَرد آمده است که «شادی و خرّمی نیکی، و آفتِ آن تمسخر است» (دینکَردِ ششم: بند 18-14).

برخی دانسته یا نادانسته با سیزده به‌در، همچون دیگر جشن‌های ایرانی و ملّی، دشمنی می‌ورزند و می‌گویند توجّه به آن گسترشِ اندیشه و باورهای منسوخ و خرافه‌پرستی است؛ کمر به تحریفِ آن بسته‌‌اند و این روز را به در کردنِ نحوستِ سیزده می‌دانند. در رابطه با این برداشتِ نادرست که می‌گویند سیزده نحس است تا آن را «در» کنند؛ باید گفت این واژه در ترکیبِ سیزده به‌در به معنای «خارج کردن»، «بیرون کردن» یا «در کردن نیست»، بلکه مقصود از «در» دشت و دره و صحرا است؛ چنانکه در ترکیباتی مانندِ «کبکِ دری» و «در و دشت» می‌بینیم:

ازین پس کنون تا نه پس روزْگار
                شود چون بهشت آن دَر و مرغزْار
(فردوسی، 1396، جلد دوم: 644)
سبزست دَر و دشت بیا تا نگذاریم
دست از سرِ آبی که جهان جمله سرابست
(حافظ، 1381: 43)
نیاکانِ ما بر خلافِ تازیان و فرنگیان عددِ سیزده را فرخنده و همایون می‌دانستند. در فرهنگِ ایرانی هیچ نشانی از نحس بودن در موردِ عددِ سیزده یا حتی در رابطه با دیگر عددها نیست؛ زیرا فرهنگِ ایرانی فرهنگی شاد است که به زندگی لبخند می‌زند. فرهنگِ ایرانی همه چیز را از اهورا می‌داند، حتّی هر آنچه که اهریمنی است سرانجام به یُمنِ تلاشِ انسانِ باایمان، اهورایی می‌شود (بقایی، 1384: 19). ابوریحانِ بیرونی در ضمنِ سخن از نیاکانش، مردمِ ایرانِ باستان، در موردِ جشن‌ها و روزهای سال می‌نویسد: ایرانیانِ باستان هر روز از ماه را به نامی می‌خوانند؛ سیزدهمین روزِ هر ماه «روزِ تیر» نام دارد و «تیر» نامِ فرشته‌ای خجسته است و در تیرروز از تیرماه مرزِ ایران و توران با تیری که از کمانِ آرش پرتاب شد، مشخص گشت (ر.ک: ابوریحان بیرونی، 1386: 336-334). بنابراین «روزِ تیر» یعنی سیزدهمین روزِ هر ماه نمی‌تواند برای ایرانیان نحس بوده باشد.

در تیریَشتِ اوستا که ستایشی دلکش از «تیر/ تِشْتَر»، ایزدِ باران است، می‌خوانیم که تیر همواره به صورتِ اسبی با دیوِ خشکی و خشکسالی (اَپوش) در جنگ و کشمکش است (ر.ک: اوستا، تیریَشت، بندِ 58-18)؛ برای اینکه ایزدِ باران پیروز شود لازم بود همه مردمان در نماز از او نام برند و او را بستایند و از او طلبِ باران کنند. بنابر تیریَشت هنگامی که سال پایان می‌یابد، فرمانروایانِ خردمند و مردمی که از بهره سال زندگی می‌کنند و جانورانِ آزادِ کوهساران و درندگانِ بیابان‌نورد همه به انتظار می‌نشینند تا ایزدِ باران سالِ خوب برای سرزمین‌های آریایی بیاورد. همه او را که آب‌های ایستاده و جاری و چشمه‌ها و جویبارها و برف و باران را در اختیار دارد، می‌ستایند تا چشمه‌ها و جوی‌ها به سوی کشتزارها و دشت‌ها روان شوند و ریشه گیاهان را نَم ببخشند و ستایش و نیایشِ او بایستی همراه با مراسمِ مذهبی و نثارِ گوسفندِ بریان باشد.

از آنچه گذشت چنین برمی‌آید که ایرانیان در روزگارانِ کهن پس از برگزاریِ آیین‌های نوروزی و دمیدنِ سبزه و گندم و... در نخستین روزهای سال و در روزی که متعلق به ستارة باران بود، یعنی در روزِ سیزدهمِ فروردین‌ماه به دشت و صحرا و کنارِ چشمه و جویبار می‌رفتند و به هنگامِ شکست یافتنِ دیوِ خشکسالی در نیمروز گوسفند بریان می‌کردند و این پیشکشی بود برای ایزدِ باران تا کِشت‌های نودمیده را از باران سیراب کند (فَرَه‌وَشی، 1390: 71). بنابراین بیرون رفتن از خانه در «سیزده به‌در» و آن روز را به خرّمی و خوش گذراندن یادگاری از آیین‌های دیرینِ ایرانی است که برای طلبِ باران برای همه سرزمین‌های ایرانی بوده و به ستایش و نیایشِ تیر، ایزدِ باران می‌پرداختند. خوردنِ خوراک در دشت و صحرا نشانه همان پیشکشِ گوسفندِ بریان است که در اوستا آمده و افکندنِ سبزه‌های تازدمیده نوروزی به آبِ روانِ جویبارها نمادی از دادنِ پیشکش به ایزدِ باران و جویباران (تیر) و ایزدِ آب (آناهیتا) است.

فَرَه‌وَشی دیرینگیِ «سیزده به‌در» را به پایه نوروز و هنگامِ تدوینِ تقویمِ اوستایی می‌داند (پیشین: 70). در  شاهنامه و منظومه ویس و رامین نیز از جشن‌هایی سخن به میان آمده که به نظر می‌رسد «سیزده به‌در» باشد (ر.ک: آیدنلو، 1397: 139-137). در ویس و رامین، که داستانی پارتی است و اصلِ آن به زمانِ اشکانیان می‌رسد، توصیف از جشنی می‌شود که کاملاً شبیه «سیزده به‌در» است؛ یک جشنِ همگانی در فصلِ بهار که در آن شاه و همه مردم به باغ و راغ می‌روند و شادی و پایکوبی می‌کنند:

یکی جشنِ نوآیین کرده بُد شاه
که بُد در خوردِ آن دیهیم و آن گاه
... چه خرّم جشن بود اندر بَهاران
به جشن اندر سراسر نامداران
... اگرچه بود بزمِ شاه خرّم
دگر بزمان نبود از بزمِ او کم
کجا در باغ و راغ و جویباران
زِ جامِ مَی همی‌بارید باران
همه کس رفته از خانه به صحرا
برون برده همه سازِ تماشا
زِ هر باغی و هر راغی و رودی
به گوش آمد دگرگونه سرودی
زمین از بس گل و لاله چنان بود
که گفتی پُرستاره‌آسمان بود
زِ لاله هر کسی را بر سر افسر
زِ باده هر یکی را بر کف اخگر
گروهی در نشاط و اسپ‌تازی
گروهی در سماع و پای‌بازی
گروهی مَی خوران در بوستانی
گروهی گل‌چِنان در گلسِتانی
گروهی بر کنارِ رودباری
گروهی در میانِ لاله‌زاری
بدانجا رفته هر کس خرّمی را
چو دیبا کرده کیمُختِ زمی را
شَهَنشَه نیز هم رفته بدین کار
   به زینت‌ها و زیورهای شهوار
(گرگانی، 1389: 43-42)

در شاهنامه در بخشِ «پادشاهیِ خسرو پرویز» می‌بینیم خسرو باغی داشت که:

بدان باغ رفتی به نوروز شاه
                                   دو هفته ببودی بدان جشنگاه
(فردوسی، 1396، جلدِ چهارم: 1022)

بر اساسِ شاهنامه متوجه می‌شویم که جشنِ نوروز در روزگارِ ساسانیان «دو هفته» بوده است و شاه این مدّت در باغِ خویش به بزم می‌نشست و پس از «سیزده به‌در»، پایانِ دو هفته، به امورِ شهریاری می‌پرداخت.

سرچشمه‌ها

- آیدنلو، سجّاد (1397)، «سابقه و سببِ برگزاری سیزده بدر در سنّت‌های ایرانی»، فرهنگ و ادبیاتِ عامه، سال 3، ش 20، خرداد و تیر، صص: 168-135.
- ابوریحان بیرونی، محمّدبن احمد (1386)، آثارالباقیه عن قرون الخالیه، ترجمه اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر.
- اوستا، کهن‌ترین سرودها و متن‌های ایرانی (1391)، گزارش و پژوهش: جلیل دوستخواه، دوره دوجلدی، تهران: مروارید.
- بقایی، محمّد (1384)، «13به در و راز و رمزهایش»، حافظ، ش 13، فروردین، صص: 21-18.
- حافظ، شمس‌الدین محمّد (1381)، دیوانِ غزلیاتِ حافظ، به کوششِ خلیل خطیب رهبر، چاپِ سی و دوم، تهران: صفی علیشاه.
- دینکَرد (1394)، کتابِ ششم، مؤلف: آدرباد پسرِ امید؛ مقدمه، آوانویسی، برگردانِ فارسی، تعلیقات و واژنامه: مهشید میرفخرایی، چاپِ سوّم، تهران: پژوهشگاهِ علومِ انسانی و مطالعاتِ فرهنگی.
- شارپ، رلف نارمن (1388)، فرمان‌های شاهنشاهانِ هخامنشی، چاپِ سوّم، تهران: پازینه.
- فردوسی، ابوالقاسم (1396)، شاهنامه، پیرایشِ جلال خالقی مطلق، دوره چهار جلدی، تهران: سخن.
- فَرَه‌وَشی، بهرام (1390)، جهانِ فَرَ‌وَری: بخشی از فرهنگِ ایرانِ کهن، چاپِ سوم، تهران: دانشگاهِ تهران.
- گرگانی، فخرالدّین اسعد (1389)، ویس و رامین، مقدمه و تصحیح و تحشیه: محمّد روشن، چاپ چهارم، تهران: صدای معاصر.