یعقوب فولادی:

گروهی از خدایان ِهندوایرانی از جهان ِخدایی بیرون آمده و به حماسه‌ها وارد گشته‌اند. این تحول که شاید از عصر ِ«اوستا» آغاز می‌گردد، در عصر ِاشکانیان و ساسانیان کمال می‌پذیرد و بخشی از آن در «شاهنامه» متبلور می‌گردد.

از این جمله باید از ویوسونت، ایزد ِهندوایرانی که در «اوستا» ویونگهونت، پدر ِزمینی ِجم شده است؛ از ایزد ِیمهٔ ودایی که برابر ِییمهٔ اوستایی و جمشید ِدوره‌های بعد گشته است؛ از تریته آپتیه که به صورت ِآثویهٔ «اوستا» و آبتین ِفارسی و نیز فریدون در آمده است؛ از سومهٔ هندوایرانی که هوم، روحانی ِایرانی*، گشته است؛ و از ایندرهٔ هندوایرانی که بخش ِعمده‌ای از زمینه‌های داستانی ِخود را به رستم بخشیده است، یاد کرد.

از ایزدانی که در «اوستا» از او سخن به میان آمده است و ویژگی‌های آن را در شخصیت‌های «شاهنامه» و حماسهٔ ملی می‌بینیم «بهرام»، ایزد ِپیروزی، است. ایزد ِبهرام در «اوستا» به ده کالبد ِمختلف جلوه‌گر می‌شود و چون مظهر ِپیروزی ِقوم ِآریایی بر همهٔ دشمنان است؛ با صفاتی که دارای ِ«نیرومندی»، «نرینگی» و «توانایی» است توصیف می‌شود. بخش‌هایی از «بهرام‌یشت» که در ارتباط با این موارد است:

بهرام ِاهوره‌آفریده، دومین بار به کالبد ِورزای زیبای زرّین‌شاخی به سوی او آمد (بهرام‌یشت، کردهٔ دوم: بند 7).
بهرام ِاهوره‌آفریده، چهارمین بار به کالبد ِاشتر ِسرمست ِگازگیر ِجست‌و خیزکنندهٔ تیزتک ِرهسپاری -که پشمش جامهٔ مردان را بکار آید- به سوی او آمد... اشتری که در میان ِنران ِجفت‌گیر -هنگامی که به ماده اشتران روی آورد- دارای گرایش ِفراوان است. (ماده اشترانی که در پناه اشتر ِنر ِسرمستی باشند، آسوده‌ترند). اشتری که شانه‌هایش پر زور و کوهان‌هایش نیرومند است و چشمان و سری باهوش دارد؛ اشتری باشکوه و بلند و نیرومند... (بهرام‌یشت، کردهٔ چهارم: بند 11 و 12).
بهرام ِاهوره‌آفریده، پنجمین بار به کالبد ِگراز ِنرینهٔ تیزچنگال و تیزدندان و تکاوری به سوی او روی می‌آورد... گرازی که به یک زخم بکشد؛ گراز خشمگینی که بدو نزدیک نتوان شد؛ گراز دلیری با چهرهٔ خال خال که آمادهٔ جنگ است و از هر سو بتازد (بهرام‌یشت، کردهٔ پنجم: بند 15).
بهرام ِاهوره‌آفریده، ششمین بار به کالبد ِمرد ِپانزده سالهٔ تابناک ِروشن‌چشم ِزیبایی با پاشنه‌های کوچک، به سوی او آمد (بهرام‌یشت، کردهٔ ششم: بند 17).
بهرام ِاهوره‌آفریده، هفتمین بار به کالبد ِ«وارغن» که شکار ِخود را با چنگال‌ها بگیرد و با نوک پاره کند، به سوی او پرید... (بهرام‌یشت، کردهٔ هفتم: بند 19).
بهرام ِاهوره‌آفریده، دهمین بار به کالبد ِمرد ِرایومند ِزیبای مزداآفریده‌ای که دشنه‌ای زرکوب و آراسته به گونه‌گون زیورها در برداشت، به سوی او گام برداشت. بهرام ِاهوره‌آفریده، اینچنین پدیدار شد (بهرام‌یشت، کردهٔ دهم: بند 27).
بهرام ِاهوره‌آفریده را می‌ستاییم که مردمان را دلیری بخشد؛ که بدخواهان را مرگ آورد؛ که جهان را نو کند؛ که مردمان را آشتی نیک بخشد و بخوبی به کامیابی رساند(بهرام‌یشت، کردهٔ یازدهم: بند 28).
همان‌گونه که گذشت «بهرام» در «اوستا» به شکل‌های مختلفی ظاهر می‌شود که همگی دارای صفات ِنرینگی و نیرومندی هستند: در قالب نوجوانی پانزده ساله و پرفروغ با چشمانی درخشان و زیبا و نیز بار ِدیگر در پیکر ِمردی ستبر با خنجری زرّین ظاهر می‌شود. صفاتی چون مردانگی و قدرت ِفرزندآوری و توانایی جسمانی فوق‌العاده از ویژگی‌های اوست و نیز به صورت ِمرغ ِ«وارغن» که نماد ِپیروزی است، ظاهر می‌شود.

بازتاب ِاین توصیفات و ویژگی‌های ایزد ِ«بهرام» را در «شاهنامه» در شخصیت‌های «زال»، «رستم» و «سهراب» می‌بینیم؛ برای نمونه:

در توصیف ِ«زال»:

که مردی‌ست بر سان ِسرو سهی؛
همش زیب و هم فر ِشاهنشهی.
همش رنگ و هم بوی و هم قد و شاخ؛
سواری میان لاغر و بر فراخ.
دو چشمش چو دو نرگس ِقیرگون؛
لبانش چو بسّد، رخانش چو خون.
کف و ساعدش چون کف ِشیر ِنر؛
هیون‌ران و موبددل و شاه‌فر.
(فردوسی، 1366، دفتر ِاول: 197)
توصیف ِ«رستم» در نوجوانی:
به رستم همی از شگفتی بماند؛
برو هر زمان نام ِیزدان بخواند.
بران بازو و یال و آن سفت و شاخ؛
میان چون قلم، سینه و بر  فراخ.
بدین خوب‌رویی و این قد و یال؛
به گیتی ندارد کس این را  همال.
(پیشین: 273)

«سهراب» در پانزده سالگی اینچنین توصیف می‌شود:

تو گفتی همه تخت سهراب بود؛
بسان ِیکی سرو ِشاداب بود.
دو بازو بکردار ِران ِهیون؛
برش چون بر ِپیل و چهره چو خون.
(فردوسی، 1369، دفتر ِدوم: 154)
علاوه بر این توصیفات در تنومندی و توانایی‌ها، هر سه پهلوان در عرصهٔ عشق نیز داستان‌های عشقی پرشوری دارند؛ از همه مهم‌تر زال و رستم عناصر ِپیروزی ایرانیان بر دشمنان هستند، همان‌طور که «بهرام» ایزد ِپیروزی قوم ِآریایی است.
 *منظور از «روحانی ایرانی»، آن شخصیت داستانی است که در شاهنامه افراسیاب را با کمند می‌گیرد و اسیر می‌کند تا کیخسرو او را بکشد.
- «اوستا» (1391)، گزارش و پژوهش ِ جلیل دوستخواه، جلد ِنخست، تهران: مروارید.
- بهار، مهرداد (1391)، «پژوهشی در اساطیر ِایران»، چاپ نهم، تهران: آگه.
- فردوسی، ابوالقاسم (1366)، «شاهنامه»، به کوشش ِجلال خالقی مطلق، دفتر ِاول، نیویورک.
-فردوسی، ابوالقاسم (1369)، «شاهنامه»، به کوشش ِجلال خالقی مطلق، دفتر ِدوم، کالیفرنیا: انتشارات ِمزدا.