دکتر نصرلله دشتی
 
  آداب، رسوم و آیین های هر جامعه بخش مهمی از فرهنگ هر کشور را تشکیل می دهند. برگزاری صحیح آیین ها نزد اقوام باورمند اهمیت بالایی دارد و معمولاً مستلزم رعایت نکات وعناصر خاصی است. بررسی تاریخی و دست‌یابی به درون‌مایه و اجزای ساختار و عناصر مناسک به دلیل دگرگونی‌های متعددی که در طول زمان می‌یابند، بسیار دشوار و پیچیده خواهد بود و با رشد باورهای ذهنی و تکامل فرهنگی جامعه، آداب و مناسک نیز دگرگون می‌شوند.
 آیین‌ها بخش بزرگی از فرهنگ هر کشور به خصوص فرهنگ عامیانه را تشکیل می‌دهند و در زندگی روزمرۀ ما نقش پررنگی دارند. با رفتارشناختی اعمال انسانی و ریشه یابی بسیاری از واکنش ها در موقعیت های مختلف و یا در فعالیت های اجتماعی می توان تأثیر باورهای اسطوره ای را در شکل بخشی به آن ها مشاهده کرد. اثربخشی مراسم و تشریفات آیینی با اسطوره‌ها تأمین و تضمین می شود. اسطوره‌ها که تصاویری از چگونگی زندگی انسان را در دسترس ما قرار می‌دهند با آیین ها ارتباطی تنگاتنگ دارند در جوامع ابتدایی اسطوره ها، بنیان زندگی اجتماعی و فرهنگی را تشکیل می دهند. مردم شناسی این راز را برگشود که اساطیر، آیین ها و آداب جوامع عصر ما با اساطیر، آیین ها و آداب جوامع اعصار کهن دارای انگیزه ها و اهدافی معمولاً مشترک و عمومی است. اسطوره و نمادهایی که همراه خود می‌آورد هرگز به طور کامل از جهان کنونی ناپدید نمی‌شود، بلکه تنها جلوۀ خود را تغییر می‌دهد و عملکردهایش را پوشیده نگاه می‌دارد؛ تصاویر، اَشکال هندسی و اعداد در فرهنگ های مختلف، نمایشگر و بازتاب دهندۀ مفاهیم و مضامین خاص و گاه مشترک اقوام گوناگون هستند؛ در باورهای هند و ایرانی اعدادی مانند: سه و هفت، دوازده و چهل دارای تقدس هستند و در ساختار یک آیین و تأثیر گذاری آن نقش بسزایی دارند.
 مراسم، نمادها و آیین های مربوط به مردگان با باورهای دینی و اساطیری هر قوم پیوندی نزدیک دارد و گونه ای از نمود هویت اجتماعی آن قوم است و نوع نگرش آن ها را بازتاب می دهد؛ در ایران برای فرد درگذشته در روزهای سوم، هفتم و چهلم مراسمی برگزار می شده که انتخاب این روزهای خاص علاوه بر تقدس این اعداد، ریشه در باورهای اقوام کهن ایرانی دارد؛ بنا بر روایات پهلوی و زرتشتی روان انسان پس از مرگ تا سه روز بر بالین جسد او نزدیک سر می نشیند و در بیم است. در طی این سه روز خانواده متوفّی هر آنچه را در توان دارد انجام می دهد تا روح تازه درگذشته را که هنوز به عالم ارواح نرفته است، راضی و خشنود نگه دارد. مراسم روز هفتم نیز ریشه در آیین مندایی دارد؛ آن ها بر این باورند که روح پس از سه روز سرگردانی میان عالم مادی و جهان ارواح، به طرف آسمان هفتم حرکت می کند و در هر روز یک آسمان را می پیماید و سرانجام در هفتمین روز به آخرین آسمان می رسد و به همین مناسبت مراسم بزرگداشتی برای روح برپا می گردد.   
دربارۀ آیین چهلم (اربعین) در قرآن و روایات اسلامی هیچ مطلبی به صراحت بیان نشده است. برخی از پژوهشگران این آیین را بازماندۀ یک رسم سکایی می دانند؛ سکاها از جمله اقوامی بودند که در فلات ایران می زیستند و بر نوع نگرش و آداب و رسوم منطقه تاثیرات بسیاری گذاشتند. آن ها بدن مرده را مومیایی می کردند و آن را در ارابه ای قرار می دادند و در حالی که هیئت عزاداران مویه کنان و اشک ریزان در پس ارابه در حرکت بودند به نزد یکایک دوستان وآشنایان می رفتند تا همه با فرد درگذشته وداع کنند و این کار باید چهل روز طول می کشید و در روز چهلم به خاک سپرده می شد.
البته انتخاب عدد چهل برای چنین آیینی، به تقدس این عدد و نقش آن در تکامل و گذر باز می گردد؛ این عدد در فرهنگ اقوام باستان و به خصوص ایرانیان دارای جایگاه والایی است و در مناسک مختلف مانند: چله نشینی صوفیان و ... نمود و ظهور می یابد؛ بر پایۀ همین باور، روان فرد درگذشته تا فرارسیدن روز چهلم ارتباطش به طور کامل با این دنیا قطع نشده و پس از روز چهلم است که فرایند گذار به دنیای جدید انجام می پذیرد. این باور اساطیری در یکی از روایت شفاهی شاهنامه نیز بازتاب یافته است؛ در داستان رستم و سهراب دانایان به رستم می گویند که اگر جسد سهراب را بدون تماس با زمین، چهل شبانه روز به دوش بکشد سهراب از مرگ نجات می یابد و رستم به این کار مبادرت می ورزد اما در روز سی و نهم بدخواهان او را ناامید می کنند  و جسد را بر زمین می گذارد و همین تماسِ بدن سهراب با زمین به مرگ قطعی او می انجامد. در شاهنامه فردوسی نیز به برگزاری سوگواری در روزهای مختلف از جمله روز هفتم و چهلم اشاره شده است.
 منوچهــر یک هفته با درد بود / دوچشمش پرازآب و رخ زرد بود  
                                                                        (فردوسی،۱۳۸۶ج۱: ۱۶۱)                                                                                                      

چهل روز سوگ نیا داشت شاه / ز شـادی شده دور وز تاج و گاه
                                                                (فردوسی،۱۳۸۶ج۴: ۳۲۶)

منابع و مآخذ:
 1. دشتی، نصرالله. (۱۳۸۳) . آیین نیکان. تهران: تیرگان
2. رضایی، مهدی. (۱۳۸۳). آفرینش و مرگ در اساطیر. تهران: اساطیر
3.رضایی نورآبادی، علی عباس.(۱۳۸۷).«رستم و سهراب به روایت قوم لک». رشد زبان فارسی، ش ۸۸، صص ۳۷-۳۴
4. شامیان، اکبر(۱۳۸۷).«آیین تدفین سکاها برپایه سروده های حماسی ایران». پاژ، ش 4، صص ۲۳۸-۲۱۹
5. فردوسی، ابوالقاسم.(۱۳۸۶). شاهنامه.۸جلد.،جلال خالقی مطلق. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی   
6.کرباسیان،ملیحه.(۱۳۸۴).«تداوم برخی آیین های کهن سوگواری در ایران امروز». نامه انجمن، ش ۱۹، صص۱۸۸-۱۷۷