خاش گوشت: «خوش گوشت» الف ـ نسج عضلانی انسان و حیوان گوشت های نرم، سفید و سرخ کم رنگ. این واژه در مورد افرادی که حتی با رعایت رژیم غذایی و امساک استعداد چاق شدن را دارند گفته می شود مثال «خُش خاش گوشته، ای اُو هم بخاره غُچ ویمو: خودش خوش گوشت است اگر به جای غذا آب هم بخورد چاق می شود»
ب ـ صفت گوشت های شیرین، گوشت بدن هایی که زخمشان سریعا بهبودی می یابد بر خلاف گوشت های (تهل) تلخ که ـ به سختی جوش خورده و التیام می یابند.
خاشکون/خاشوکون: خوش مکان، نام روستایی از توابع بخش مرکزی دشتستان در فاصله ده کیلومتری غرب برازجان، بنا به نوشته آقای ـ حبیب قاسمی مولف جغرافیای تاریخی دشتستان (دو طایفه به نام شنبدی و دیگری به نام شهسوار بیگ یکی پس از دیگری به این سرزمین که بیابان و خالی از سکنه بود مهاجرت کردند. طایفه شهسوار بیگ در قسمت پایین که آب داشت و طایفه شنبدی در قسمتی که روی تپه بود ساکن شدند و همین علت باعث به وجود آمدن خوش آب و خوش مکان گردید) خوش + مکان در فارس نامه ناصری جلد دوم صفحه 1325 این روستا را «خشوگان» نام برده. گان پسوندیست که دلالت بر نسبت می کند مثل شایگان، خدایگان و دوگان و سه گان و غیرو که خاشوکون هم می گویند.
خاشو: خوش آب، نام روستایی از توابع بخش مرکزی دشتستان در فاصله 10 کیلومتری مغرب برازجان و در کنار جاده برازجان بوشهر قرار گرفته وجه تسمیه خوش آب به علت داشتن چاه های آب شیرین است درگویش دیگر خشو هم می گویند در جلد دوم، فارس نامه ناصری صفحه 1325 «خُشاب» نام برده و در فرهنگ نامه ی های فارسی خُوشاب را تروتازه و آبدار نوشته اند.
خاش و نخاش کردن: الف (خوش و ناخوش) سلامتی و بیماری، خوشحالی و ناراحتی مثال «آدمی زاد خاش و نخاش داره: هر انسانی سلامتی و بیماری دارد»
ب ـ ایراد گرفتن از مزه و نوع غذا، صفت کسانی که از طبخ و مزه هر نوع غذا ایراد می گیرند مثال «بسکه ایراتوه هر چی نهاش بیلی خاش و نخاش می کنه: از بس ایرادگیر است هر غذایی که جلویش بگذاری خوش و ناخوش می کند» این صفت در مورد زنان حامله بگویش محلی «اوسن» که همراه با حالت تهوع و استفراغ در اوائل دوران حاملگی و اصطلاحا داشتن ویار به گویش محلی «آرمه» توام است هم صدق دارد در این مدت با دوست داشتن یا نداشتن بعضی از غذاها و هوس به خوردن چیزهای غیر متعارف مثل خاک و ذغال و غیرو که خوردن و نخوردن بعضی از غذاها را خاش و نخاش کردن گویند.
خاشی شی دلش زده: خوشی زیر دلش زده، کفران نعمت، ناسپاسی، ناشکری و حق ناشناسی کردن. این اصطلاح به کسانی که در حین داشتن سلامتی و زندگی مرفه دایما اظهار بیچارگی، بدبختی و جزع فزع می کنند گفته می شود. در پاسخ به اینگونه افراد گفته می شود «چیل چیل خاشی یا مرگه یا درویشی: گلایه و شکایت و ناشکری از وضعیت خوب و مناسب یا باعث مرگ و نابودی یا فقر و تهی دستی است.»
خاکسون:خاکستان، قبرستان، مقابر
 خاکه : خاك مانند، نرم و سائيده شده مثل: خاكه قند، خاكه زغال كه به آن « هرده » آسياب شده هم مي گويند.
خاگ:تخم مرغ و پرندگان، تخم ماهي و جانداران و حشرات تخم گذار. واژه خاگ در گويش دشتستان برگرفته از واژه فارسي پهلوي « XAEK = خايك » است « لاتين ( EGG ) (اگ )، عربی « دهاری »، مردم شمال کشور « مرغانه »، مردم دیلم «خایه »
خاگ آلو:نوعي غذا كه تخم مرغ را در سيب زميني پخته شده همراه با روغن سرخ مي كنند. واژه مركب خاگ آلو= خاگ ( تخم مرغ ) + آلو « سيب زميني بگويش محلي »
خاگ اويز:تخم مرغ آب پز، تخم مرغي كه همراه با پوست و محتويات آن درسته در آب جوشيده پخته شود.
خاگ باري:تخم جوجه مرغ، تخم هاي كوچك اوائل تخم گذاري جوجه مرغ خانگي. ( باري به معني باريك و نازك فرهنگ عميد ) جوجه اي كه هنوز مرغ نشده به جوجه خروس هم خُلفه گويند.
خاگ پيچ:خميدگي و پيچيدن تخم و تخمدان در مرغ ها كه اغلب با فرو بردن انگشت سبابه در مقعد مرغ آن را به حالت اوليه- برمي گردانند در غير اين صورت باعث هلاكت مرغ خواهد شد.
خاگ تماته:اُملت، خوراكي از تخم مرغ و گوجه فرنگي، تماته در گويش محلي از واژه لاتين ( TOMATO ) است و املت واژه اي فرانسوي
خاگ تيله:مرغ گول زنك، تيله يا به گويش محلي تيرميه ( گلوله كوچك سنگي يا بلورين كه كودكان با آن بازي مي كنند ) خاگ تيله تخم مرغي كه زير پاي مرغ مي گذارند تا مرغ در آن محل تخم گذاري كند.
خاگ چيش:تخم چشم، اين واژه معمولاً به جاي واژه تركيبي و مصطلح ( روي چشم هايم به كار مي رود ) مثل ( ري خاگِل چيشم )
خاگ خموني: ( تخم مرغ خودماني ) تخم مرغ محلي و خانگي، تخم مرغ هايي كه در مرغداري ها و به روش صنعتي و نيمه صنعتي تخم گذاري مي كنند را خاگ كارخونه اي گويند.
خاگ خهكي یا خهككي:تخم مرغ بدون نطفه، تخم مرغ هايي كه از حاصل تماس خروس با مرغ نباشد كه خاگ بي خروس هم گويند.
اين گونه تخم ها چنانچه مرغ روي آن بخوابد توليد جوجه نمي شود. اين واژه به افراد حرام زاده «زنازاده » نيز گفته مي شود.
خاگ خيني: تخم مرغ خوني، تخم مرغي كه علت رسيدن گرمای لازم به آن نطفه در آن منعقد شده و در زرده ي آن لكه ي خون مشاهده مي شود خاگ حروم به معنی « تخم مرغ نجس، ناپاك و فاسد شده » هم گفته مي شود.
خاگ دو زرده: صفت تخم مرغ هايي كه دو زرده دارند. اين واژه به كساني كه تصميم داشتند كار مهمي را انجام دهند. اما با سهل انگاري و يا ناتواني موفق به انجام آن نشده اند با كنايه گفته مي شود مثال « تو خو انگاری خاگ دو زرده نهاديه »
خاگ دو پيازه : نوعي خوراك كه تخم مرغ همراه با پياز سرخ شده پخته مي شود.
خاگ دون:تخمدان، عضوي كه تخمك جانوران و گياهان در داخل آن رشد و نمو مي يابد « لاتين OVARY»
خاگ دي گون:
تخم مرغ مادر، دي گون = دي ( به گويش محلي مادر ) + گون ( شبيه و مانند ).
خاگ دي ماروك:تخم مارمولك، كه خاگ كلبوك و کلموک هم گفته مي شود .
خاگ شوه:تخم مرغ شيويده، صفت تخم مرغ هايي كه زرده و سفيده آن با هم آميخته و درهم شده.
خاگ شي چاله اي: تخم پخته شده زير اجاق، تخم مرغي كه زير خاكستر گرم اجاق هايي كه در زمين كنده شده و آتش ملايمي دارند همراه با پوست و محتويات آن پخته شده.
خاگ كدووك: تخم سوسك تدو و نوع سياه رنگ آن را بُتل كه از واژه لاتين (beetle  ) است گويند.
خاگ كُمتر: تخم كبوتر، مردم دشتستان عقيده دارند كه خوردن تخم كبوتر براي زبان گشودن كودكاني كه لكنت زبان دارند و يا دير زبان مي گشايند نافع است.
خاک گنک: تخم مورچه هاي ريز و زرد رنگ، عوام محلي بر اين عقيده اند كه چنانچه تخم اين نوع مورچه بر پوست كودك تازه متولد شده ماليده شود در بزرگسالي موي در آن موضع نمي رويد .
خاگينه: نوعي غذا كه از هم زدن زرده و سفيده تخم مرغ و سرخ كردن آن در روغن تهيه مي شود. در دشتستان قبل از سرخ كردن كمي آرد گندم به آن اضافه كرده كه به آن خاگ نونكي مي گويند، خايگينه هم تلفظ مي شود.
خاگ نادن: در اصل تخم گذاشتن مرغ و پرندگان است، اما اين واژه در مورد كساني كه اصرار دارند كاري را انجام دهند اما به علت ناواردي آن كار را خراب مي كنند، به كنايه به آن ها مي گويند « اخُرش خاگ خوته نهادي» عاقبت تخم خودت را گذاشتي.
خاگي: صفت چاه هايي كه به علت عدم استفاده دراز مدت از آن ها ايجاد گاز مي كنند. سبب گازدار شدن اينگونه چاه ها به علت نفوذ دانه هاي گياهان مثل گندم يا هسته خرما و غيرو همراه باد درون چاه آب دچار بادكردگي شده و بزرگ و متعفن و شبيه تخم مرغ گنديده شده كه علت نام گذاري خاگي نيز همين است. يكي از اتفاقاتي كه چند سال قبل در روستاي باغسار (باغ حصار) در غرب برازجان كه منجر به جان باختن حدود 9 نفر مرد و زن اهالي كه هر كدام براي نجات ديگري درون چاه رفته و دچار گاز گرفتگي شدند. اين اتفاق ناگوار باعث گرديد؛ كه بازماندگان روستا جلاي وطن كرده و به برازجان مهاجرت نمايند و اين روستا كه با توجه  به نام آن كه معمور و از ميان باغ هاي سرسبز قرار گرفته بود، خالي از سكنه شود.
گردآوري و تدوين: حسين برازجاني
 منابع : در گردآوری و تدوین این واژگان از منابعی مثل فرهنگ فارسی معین، فرهنگ جامع، فرهنگ عمید، سیری در گویش دشتستان خانم طیبه برازجانی، فرهنگ گویش دشتستانی دکتر داریوش اکبرزاده و گفتار شفاهی معمرین و گویشوران محلی استفاده شده است.