واژگان متداول درگویش مردم برازجان و دشتستان
خارک شیخالی: نوعی نخل و خرما که منسوب به شخصی به نام شیخ عالی است دارای خارکی قرمز رنگ و شیرین اما رطب و خرمای آن از کیفیت چندانی برخوردار نیست.
خارک زینی: نوعی نخل و خرما و همینطور که از نامش مشخص است به معنی خوب، نیکو و آراسته است شعر محلی زیر «مو پنگه زینی اصلا نه تکُندم / دیرش و یسادُم سنگش جُمندم»
من خوشه خارک زینی را به قصد ریختن آن تکان ندادم بلکه از فاصله دور ایستادم و سنگ به او پرتاب کردم.
خارک بریمی: نوعی نخل و خارک منسوب به شخصی به نام ابراهیمی.
خارک بریهی: نوعی نخل و خرما که بومی دشتستان نیست اما در سال های اخیر در منطقه کاشته شده اصل نهال آن  از خوزستان است.
خارک کُت خُردو: نوعی نخل و خرما که کلاهک خارک و خرمای آن بسیار ریز و کوچک است.
خارک زردویی: نوعی نخل که خارک آن زرد رنگ و درشت دانه و برخلاف دیگر گونه های خارک که بیضوی است این خارک گلوله ای و گرد است.
خارک هفتا نیم گزی: نوعی نخل که دارای خارکی بلند و کشیده است و مردم دشتستان معتقدا که چنانچه هفت دانه آن را به صورت طولی کنار هم قرار دهند نیم گز که واحد طول است برابر با 8 گره و معادل 52 سانتی متر می شود که یقینا اغراق آمیز است و صرفا واژه ی هفتا نیم گزی بمنظور بیان بلندی و درازی این گونه خارک است.
خارک محبوبی: نوعی نخل و خرما در دشتستان.
خارک مرسو: نوعی نخل که خارک آن زمانی دیرتر از نخل های دیگر می رسد و از خارک های مرغوب هم نیست.
خاسه: انواع نخل و خرما، خَسه به معنی هسته این نوع نخل ها از طریق هسته خرما که پس از رویش در زمین به «مُخک» نخل کوچک خودرو که به آن خُسویی: هسته ای «خَسه: هسته، دانه، دانه میان میوه مانند هسته ی خرما، خسو هم گفته شده فرهنگ عمید» به دست می آید. معمولا تکثیر نخل های مرغوب از طریق پاجوش نهال کوچکی که از پای درخت می روید و چسبیده به ریشه درخت است و در گویش دشتستان به آن «دیمیت، دمیت» می گویند بوجود می آید مثل «مُخ کوکاو» نخل کبکاب (نوعی نخل با خرمای درشت سیاه  پر شهد فرهنگ معین) و دیگر نخل های مشابه.
خاسیره: پدر زن، مادر زن و پدر شوهر و مادر شوهر. در فرهنگ نامه های فارسی از این واژه بنام های خُسُر، خُسُور و خُسُوره نام  برده شده در زبان اوستایی «خاسورا» و در گویش مردم برازجان (خاسیره) و در بخش ها و روستاهای دشتستان «خسیره» تلفظ می شود به احتمال قریب به یقین واژه خاسیره و خسیره از ریشه خُسُر که همان خُسران به معنی زیان دیده و ضرر کرده است زیرا هم پدر و مادر زن و هم پدر و مادر شوهر هر کدام فرزند عزیز خود را به دست (داماد یا عروس) سپرده که این عدم مالکیت پدرانه و مادرانه نسبت به فرزند خود نوعی ازدست دادن و متضرر شدن است. یک بیت شعر از سنایی
بره بریان هرجا که بود چاکر تُست        طبق حلوا داماد و تو او را خُسُری
خاش:  الف ـ شاد، شادمان، خوشحال، بشاش، خُرم، نیک و نیکو مثال «دلش مَلی خاش واوی: خیلی خوشحال شد»
ب ـ خوشمزه، دارای طعم و خوب، لذیذ و گوارا. مثال «حلوا کوهِ خیلی خاش ساخته وی: حلوا را بسیار خوشمزه پخته بود»
پ ـ رفاه مادی، دارایی و قدرت مالی مناسب، مثال «حال و بالش خیلی خاشه: وضعیت مادیش بسیار خوب است»
ت ـ سلامتی و تندرستی و عافیت، نقیض مریضی و کسالت مثال «حال واحوالش خاشه: وضع مزاجیش خوب است»
خاش خاشک: خوشی بدون دلیل، مزاح و شوخی بی موقع با کسی که ناراحت و عصبانی است مثل واژه مصطلح «دلت خوشه» معمولا به طرف مقابل که لودگی کرده و احساس خوشی کاذب می کند می گویند انگاری خاش خاشکت ویمو.
خاش کردن: الف ـ آماده کردن تنباکو، ابتدا برگ ها را از شاخه و ساقه خشک بوته ی تنباکو به گویش محلی تمکو و به گوی مردم دشتی و ـ تنگستان تنباک که اصل آن از قاره ی آمریکا به نام To bacco توباکو است را جدا کرده سپس ساقه وشاخه های بدون برگ را با ابزاری به نام (دِکو) که کوبه ای است چوبین استوانه ای دسته دار خُرد و برگ های آن را با دست فشرده و ریز ریز کرده با هم مخلوط می کنند آن را خیس و درون سرقلیان به گویش محلی قیلون ریخته و با گذاشتن آتش روی آن استفاده می کنند.
ب ـ خوابیدن و جا خوش کردن مثال «یه پیر سوکی خاش کرده شی بنه ی کُنار خوسیده: یک پرستو زیر درخت سدر جا خوش کرده و خوابیده»
خاش گوشت: «خوش گوشت» الف ـ نسج عضلانی انسان و حیوان گوشت های نرم و سفید و سرخ کم رنگ. این واژه در مورد افرادی که حتی با رعایت رژیم غذایی و امساک استعداد چاق شدن را دارند گفته می شود مثال «خُش خاش گوشته ای اُو هم بخاره غُچ ویمو: خودش خوش گوشت است اگر به جای غذا آب هم بخورد چاق می شود»
ب ـ صفت گوشت های شیرین، گوشت بدن هایی که زخمشان سریعا بهبودی می یابد بر خلاف گوشت های (تهل) تلخ که ـ به سختی جوش خورده و التیام می یابند.
خاشکون/خاشوکون: خوش مکان، نام روستایی از توابع بخش مرکزی دشتستان در فاصله ده کیلومتری غرب برازجان، بنا به نوشته آقای ـ حبیب قاسمی مولف جغرافیای تاریخی دشتستان (دو طایفه به نام شنبدی و دیگری به نام شهسوار بیگ یکی پس از دیگری به این سرزمین که بیابان و خالی از سکنه بود مهاجرت کردند. طایفه شهسوار بیگ در قسمت پایین که آب داشت و طایفه شنبدی در قسمتی که روی تپه بود ساکن شدند و همین علت باعث به وجود آمدن خوش آب و خوش مکان گردید) خوش + مکان در فارس نامه ناصری جلد دوم صفحه 1325 این روستا را «خشوگان» نام برده. گان پسوندیست که دلالت بر نسبت می کند مثل شایگان، خدایگان و دوگان و سه گان و غیرو که خاشوکون هم می گویند.
خاشو: خوش آب، نام روستایی از توابع بخش مرکزی دشتستان در فاصله 10 کیلومتری مغرب برازجان و در کنار جاده برازجان بوشهر قرار گرفته وجه تسمیه خوش آب به علت داشتن چاه های آب شیرین است درگویش دیگر خشو هم می گویند در جلد دوم، فارس نامه ناصری صفحه 1325 «خُشاب» نام برده و در فرهنگ نامه ی های فارسی خُوشاب را تروتازه و آبدار نوشته اند.
خاش و نخاش کردن: الف (خوش و ناخوش) سلامتی و بیماری، خوشحالی و ناراحتی مثال «آدمی زاد خاش و نخاش داره: هر انسانی سلامتی و بیماری دارد»
ب ـ ایراد گرفتن از مزه و نوع غذا، صفت کسانی که از طبخ و مزه هر نوع غذا ایراد می گیرند مثال «بسکه ایراتوه هر چی نهاش بیلی خاش و نخاش می کنه: از بس ایرادگیر است هر غذایی که جلویش بگذاری خوش و ناخوش می کند» این صفت در مورد زنان حامله بگویش محلی «اوسن» که همراه با حالت تهوع و استفراغ در اوائل دوران حاملگی و اصطلاحا داشتن ویار به گویش محلی «آرمه» توام است هم صدق دارد در این مدت با دوست داشتن یا نداشتن بعضی از غذاها و هوس به خوردن چیزهای غیر متعارف مثل خاک و ذغال و غیرو که خوردن و نخوردن بعضی از غذاها را خاش و نخاش کردن گویند.
خاشی شی دلش زده: خوشی زیر دلش زده، کفران نعمت، ناسپاسی، ناشکری و حق ناشناسی کردن. این اصطلاح به کسانی که در حین داشتن سلامتی و زندگی مرفه دایما اظهار بیچارگی، بدبختی و جزع فزع می کنند گفته می شود. در پاسخ به اینگونه افراد گفته می شود «چیل چیل خاشی یا مرگه یا درویشی: گلایه و شکایت و ناشکری از وضعیت خوب و مناسب یا باعث مرگ و نابودی یا فقر و تهی دستی است.»
در گردآوری و تدوین این واژگان از منابعی مثل فرهنگ فارسی معین، فرهنگ جامع، فرهنگ عمید، سیری در گویش دشتستان خانم طیبه برازجانی، فرهنگ گویش دشتستانی دکتر داریوش اکبرزاده و گفتار شفاهی معمرین و گویشوران محلی استفاده شده است.