حسین آتش پرور*                                                                                           

با یادی از احمد میر علایی – هوشنگ گلشیری واحترام به بورخس؛ یکی از مشهورترین نویسندگان پست مدرن ، و تاثیر خیام برداستان نویسی این نویسنده نابینای آرژانتینی که نگاهش به ادبیاتِ شرق؛ بخصوص نیشابور بوده است. به او که با آمیزه ا ی  ازتخیل و واقعیت، راه جدیدی را به داستان نویسی معاصرپیشنهاد می کند، سخن امروزم را با محورهای چندگانه ی زیر بر ساخت  و شکلِ ترانه های  خیام متمرکز می کنم:

1-  ترانه های خیام، هرکدام داستانی کوتاه یا [مینی مالیستی] هستند. 

2-  هر ترانه سازهای داستانی دارد.

3- داستان های خیام ساختار مند اند.

4- این ساخت  برآیندِ جهان بینی؛ تجربیات نجوم و شرکت خیام در محاسبه ی تقویم جلالی- ریاضیات و دیگر وجه های او می باشد.

در کـارگـ ه کـوزه‌گـری رفتــم  دوش  / دیدم دوهـــزار کـوزه‌گـویا و خمـوش

  ناگـاه یکــی کــوزه برآورد خــروش   /  کو کوزه‌گر وکوزه‌خر وکوزه فروش

یک داستان بسیار کوتاه است

در این داستانِ مینی مالیستیِ نوزده واژه ای ، به  یازده سازه که از سازهای مهم داستانی امروز هستند برمی خوریم:

زمان- مکان- شخصیت- روایت –تناقض- ایجاز- تشبیه- استعاره- تصویر- فراروی از واقعیت و عادت شکنی- دیدگاه های پست مدرنیستی ( بازی بامتن). در آن دیده می شود.

نگاه خیام در داستان هایش جزء نگر است. از جزء به کل می رسد. جزء، حس می شود. قابل لمس است. تصویر و نقاشی می شود. زیبایی و هنر او یکی اش همین اجراء زبان است. نگاه جزء نگر او که به کل (فلسفه ) می رسد، زیباست. او در ترانه هایش شعرنمی گوید: داستان می نویسد و نقاشی می کند:

ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست.

در بعضی از ترانه هایش ماهرانه و به شکلی کاملن درونی و نهفته، طرح و توطئه را به کار می برد.  در قسمت هایی از یک ترانه رگه های داستانی است. بعضی از ترانه هایش ساختار قصوی ندارد اما ساخت ها و جزئیاتی داردکه می تواند ماهیتن کارکرد داستانی داشته باشد. درجایی دارای فرآیندهایی هستندکه نه رگه های داستانی دارند، و نه یک جزء قصوی که کارکرد داستانی داشته باشد.  به آن ها می شود با رفتارآواشناسی نگاه کرد.

به خاطر داشته باشیم که: درگذشته بیشتر شاعران ما داستان نویس بودند: فردوسی. ناصرخسرو. نظامی. سعدی .حافظ.عبید. مولوی.عطار. نایی و... حتا معاصرین مثل پروین اعتصامی داستان هایشان را با زبان شعر گفته اند. اخوان ثالث بیشتر شعرهایش روایت های داستانی است. از این دیدگاه خیام داستان نویس است. اکثر ترانه هایش ساخت داستانی دارند.آن هایی هم که ندارند از سازه های داستانی استفاده می کنند.

 او در داستان هایش سازه های داستانی ساده تا پیچیده را به کار می گیرد: زمان. مکان. شخصیت. تصویر. فضا. جزئی نگری. زاویه دید.ایجاز. رخداد. واقعه. واقعیت پذیری.طرح و توطئه. عادت شکنی و آشنایی زدایی. فراروی از واقعیت. ورود به متن و...در ترانه های او دیده می شوند.

این که ترانه های خیام توانسته است خود را به عنوان یک داستان مینی مالیستی به امروز برساند، اندیشه و معماری آن هاست. از این دیدگاه است که در بررسی داستانی آن ها، بیشتر به شکل و ساخت توجه کرده ام. اگر درک درستی از ساختار یک اثر نداشته باشیم، شناختِ ما از آن کامل نخواهد بود. بررسی ساختاری ، متن را معنا  نمی کند. نشانه ها را کشف می کند. این نشانه ها هستند که بستر را برای درک معنا و چند معنایی آماده می کند.

برای آن که پرسپکتیو واژگانِ خیام را  در ساختمان کلی  داستان هایش  داشته باشیم و برای ماقابل لمس باشد، به  اعداد و رقم مراجعه می کنیم:

طبق ترانه های خیام ِ هدایت که نسخه ی سند من است، خیام 143 ترانه دارد.

واژگان هرترانه  بین 18 – 26 کلمه است.

اگر میانگین هرترانه را 25 واژه بگیریم کل واژگانی که خیام در ترانه هایش بکار می برد  3575 واژه  است.

یعنی که تمام ترانه های او – چه قافیه و تکراری را با 3575 کلمه وآن هم با ساده ترین واژگان سروده است.

 با این آگاهی که خیام انسانی چند و جهی است و جهان بینی ترکیبی دارد، معماری و جایگاه  واژه را می شناسد و محاسبه می کند. هندسه می داند. به گمان من  او کمتر از هر شاعر و نویسنده ای واژه  به کار می برد و ژرف ترین معناها را در ساختی نو، متاثر از ساختار طبیعی گردش زمین به دور خود و به دور خورشید در ترانه هایش ارائه می دهد.

                                                                                                                                      *داستان نویس و پژوهش گر ادبیات داستانی