تقدیم به دوست پژوهشگرم استاد جعفر پویا

به جای مقدمه
سخن مشهوری است که ابن ندیم دانشور ایرانی سده چهارم و صاحب کتاب الفهرست گفته:« افکار تشنه نتایج هستند و نه مقدمه». به همین خاطر هم کتابش را بدون مقدمه نوشته است. من هم به همین بسنده می کنم و فقط حکایتی را می‌آورم:
در حکایت است که «استاد کانادایی وقتی وارد کلاس درس شد به دانشجویان گفت: کتاب ها را ببندید چون این کتاب‌ها حقایقی هستند که کشف شده اند و می بایست به دنبال اندیشه های نو بود. بروید و حقایقی تازه و نو یافته و آنها را دریابید».
لابد با این حکایت اول دانستید که غرض از نگارش این متون چیست. همانطور که اشاره شد پژوهش بایستی نو و تازه باشد و گرنه به قول مولانا اگر تقلیدی باشد، به صدای داوود می ماند تا خود داوود: (می دانید که حضرت داوود(ع) صدای خوشی داشته است.)
از محقق تا مقلد فرق هاست    کین چو داوود است و آن دیگر صداست ( مولوی)
به هر ترتیب بهانه ای است تا در هفته پژوهش که سالی یک بار از روز 25 آذر آغاز و تا یک هفته هم ادامه دارد به دفاع از ایثارگران عرصه دانش و دانش اندوزان واقعی پرداخته و گذری و نظری داشته باشم.

شعارهای سال های پژوهش یا سالهای دور از خانه
هر سال شعاری هم تولید می شود مثلا چند سال پیش این بود: "بدون پژوهش و مطالعه تصمیم گیری نکنیم"  یا امسال "پژوهش و فناوری پیشران اقتصاد دانش بنیان" که به نظرم همین عناوین و شعارها هم جای پژوهش دارد!!! به شعار اول که نظر می کنم یادم می آید که ظریفی می گفت( نه دکتر ظریف وزیر امور خارجه که البته باید پژوهشی هم در احوال و افکار این مرد امور بین الملل انجام داد که نامش در خبرگزاری های سراسر دنیا آنچنان پیچیده که مسئله هسته ای اینقدر پیچیدگی ندارد!!!) بگذریم؛ به قول بزرگان علی ایحال آن ظریف می گفت: در کشورمان مرسوم است اول کاری را انجام می دهیم بعد فکر می کنیم که حالا چه کنیم با این همه معضلات از پیش فکر نشده!!! راه دوری نمی رویم در همین مرکز استان خودمان وقتی بیمارستان 200 تختخوابی شهدای خلیج فارس را احداث شد ناگهان متوجه شدند که مردم چطور خود را از بزرگراه به این بیمارستان برسانند. بعد دانستند به پل هوایی نیاز است!!! که تا امروز هم راه اندازی این پل هوایی به تعویق افتاده و این پل بین زمین و آسمان معلق مانده است!!! امیدوارم این پل هر چه زودتر از حالت معلقی به در آید!!!
شعار امسال آنطوری که از نامش پیداست اقتصادی است و بنده جسارت نمی کنم پا در کفش اقتصاددانان بنهم. با این حال به قول حضرت مولانا: آب دریا را اگر نتوان کشید   هم به قدر تشنگی باید چشید
فقط اشاره ای می کنم که چند شب پیش در برنامه «در شهر» شبکه استانی بوشهر جناب شهردار محترم نخل تقی فرمودند جمعیت این شهر بالغ بر یازده هزار نفر هستند که هشت هزار نفر کارگر غیر بومی که در تاسیسات عسلویه و... مشغولند به در این شهر ساکن شده اند. » با این تفاسیر جمعیت این شهر قریب به بیست هزار نفر خواهد بود و جناب شهردار هم که بخاطر وضعیت نابسامان شهر و ... بعد از پخش مصاحبه های مردمی در گفتگوی تلفنی به سئوالات مجری پاسخ می داد، قول های مساعدی را از آب شرب اهالی گرفته و... دادند.
اما نکته این جاست: چه کسی یا کسانی می بایست مشکلات این شهر را حل نمایند. به نظر حقیر با یک کار پژوهشی و دعوت از افراد خبره و نظرخواهی از افراد کارشناس و کاربلد که دلسوز هم هستند، می بایست پژوهش های عمیقی در این باره انجام داد. در استان بوشهر که حالا عسلویه آن، لقب قطب انرژی کشور را یدک می کشد و در دیگر شهرهای نفتی و گازی استان که در شمال و جنوب آن شعله های گاز زبانه می کشند و جزیره خارگ و... به نظر شما چه کارهای پژوهشی باید انجام بگیرد تا مشکلی از مشکلات مردم حل شود؟
الغرض این ها همه محتاج پژوهش هستند، به نظرم مشکل امثال شهرهای نخل تقی و... فقط و فقط با پژوهش قابل حل است. تامل بفرمائید ناگهان ثروت های عظیمی در منطقه ای که مردم عادی در حال گذران زندگی خود هستند سر از خاک در بیاورند.  مرد و زن روستایی که با دریا و کشاورزی سر و کار داشتند یکباره  غول های نفتی و گازی را به چشم ببینند که زمین ها، فرهنگ ها و مردمان آنجا را یک به یک می بلعند و سیری ناپذیر هم هستند. بعد دودش هم به چشم همین بومی‌ها برود تا سودش!!!  القصه این ها همه باید پژوهش بشود. اما هدف بنده از این نوشتار فقط اختصاص به شعار امسال ندارد. فقط می خواستم بگویم این شعارها حقیر سراپا تقصیر را به فکر سریال سالهای دور از خانه می اندازد!!!

اندر احوالات پژوهشگران و دانش پژوهان
پیش از آنکه در این باره هم حرفی به میان آید نقل حکایتی خالی از فایده نیست. در کتاب چهارمقاله نظامی عروضی در باب دبیری آمده« هر صناعت كه تعلق به تفكر دارد صاحب صناعت باید كه فارغ دل و مرفه باشد كه اگر به خلاف این بود سهام فكر او متلاشی شود و بر هدف صواب به جمع نیاید. زیرا كه جز به جمعیت خاطر به چنان كلمات باز نتواند خورد. آورده‌اند: یكی از دبیران خلفای بنی عباس به والی مصر نامه ای می نوشت و خاطر جمع كرده بود و در بحر فكرت غرق شده و سخن می پرداخت چون دُر ثمین و ماء معین[مرواید گرانبها و آب روان و جاری] ناگاه كنیزكش از در درآمد و گفت : «آرد نماند.» [آرد تمام شد] دبیر چنان شوریده طبع و پریشان خاطر گشت كه آن سیاقت( روش) سخن از دست بداد و بدان صفت منفعل شد كه در نامه بنوشت كه: «آرد نماند» چنان كه آن نامه را تمام كرد و پیش خلیفه فرستاد و از این كلمه كه نوشته بود هیچ خبر نداشت چون نامه به خلیفه رسید و مطالعه كرد چون بدان كلمه رسید حیران فرو ماند و خاطرش آن را به هیچ حمل نتوانست كرد كه سخت بیگانه بود. كس فرستاد و دبیر را بخواند و آن حال باز پرسید. دبیرخجل گشت و براستی آن واقعه را در میان نهاد. خلیفه عظیم عجب داشت و گفت:«دریغ باشد خاطر چون شما بُلغا را به دست غوغای‌ مایحتاج بازدادن.» و اسباب ترفیه( آسایش) او چنان فرمود كه امثال آن كلمه دیگر هرگز به غور( بن، ته) گوش او فرو نشد.»
مقصود اینکه اگر آسایش و فراغ بال و قسمتی هم اعتبارات اولیه نباشد همین می شود که دبیرخلیفه عباسی وقتی می فهمد آرد در خانه تمام شده ناگهان در بین نامه این واژه را ناخواسته اضافه می کند. البته برایش بد نمی شود و خلیفه او را به قول امروزی ها شارژ می کند!!!
این حکایت هم به نظرم وصف الحال برخی پژوهشگران امروزی باشد که با دست و جیب خالی باید خود را طوری معرفی کنند که مثلاً پژوهشگر هم هستند. ظریفی هم گفته اول باید کتاب داشت بعد دعوی پیغمبری کرد. و من مانده ام چطور برخی پژوهشگران عزیز باید دعوی پیغمبری نمایند آنهم بدون کتاب!!!  ظاهراً اعتبار پژوهشی در برنامه بودجه و... دیده شده است اما به نظرم در این باره هم باید پژوهش شود که در تمام مدت این سال های دور از خانه!!! بودجه ها و اعتبارات پژوهشی چگونه، کجا و به دست چه کسانی رسیده و به چه کسانی نرسیده است؟

یک لقمه کتاب یک لقمه کباب
بخشی از پژوهش پیشینه تحقیق است. که باید پژوهشگر به سراغ کتاب هایی برود که پیش از این درباره موضوع مورد نظر نوشته شده است. که به نظرم این می شود اول بدبختی!!! درباره این که ما چقدر کتابخانه داریم که می تواند نیازهای پژوهشی ما را در هر منطقه ای که هستیم برطرف کند سخنی نمی گویم که این هم خود موضوع پژوهشی می تواند باشد؟ ولی روی سخن من بیشتر متوجه کتاب است که غریب است بعد خود پژوهش که زاده یا فرزند خوانده کتاب است فکر کنید چقدر غریب و تنها می‍شود!!! وقتی می گوییم کتاب در سبد خانوار ایرانی وجود ندارد پس پژوهش هم در سبد خانوار ایرانی نباید باشد و با این حساب پژوهش مختص قشر دانشگاهی می شود و در واقع وظیفه دانشجویان ما را سخت و سخت تر می کند!!!
حالا چطور می شود که کتاب و پژوهش وارد سبد خانوار ایرانی شوند خود جای پژوهش دیگری دارد که امیدوارم در هفته پژوهش به آن فکر جدی شود!!!  این که حقیر کباب و کتاب را در کنار هم آوردم صرفا بخاطر این بود که هر دو را لذتی باید، یکی برای خوردن و دیگری خواندن که هر دو لذت بخش هستند ولی به قول شاعر:
دانه فلفل سیاه و خال مه رویان سیاه            هر دو جان سوزند، ولیکن این کجا و آن کجا
به هر ترتیب تا زمانی که لذت خواندن و لذت دانایی را نچشیده و درک نکرده ایم محال است که وقتی یک لقمه کباب می‌خوریم و لذت می بریم به همان اندازه از خواندن کتاب احساس لذت کنیم و بزاق ها ترشح کنند با دیدن کتاب و کتابها!!! البته زیادی ترشح بزاق دهان هم خوب نیست و باید احتیاط نمود! برخی از همین دسته اشرف مخلوقات که در برنامه زنده تلویزونی گوشت هم نوع خود را می خورند حسابشان از حساب ما جداست و البته موضوع پژوهشی هم می شود که چطور می شود آدمی در قرن حاضر آدمخواری کند!!!

فرجام سخن:
 با حکایتی شروع کردم و با حکایتی هم تمام کنم:
«گویند روضه خوان بد صدایی بود وقتی به قسمت مصیبت خوانی می رسید و می خواست گریزی به صحرای کربلا بزند مردم از صدای نخراشیده او شروع به خندیدن می کردند تا آنکه بگریند. واعظ هم از خجالت به گریه می افتاد و می گفت: برادران و خواهران ما گریزی زدیم دیگر شما و نیت و اخلاص خودتان!!!»
حالا برادران و خواهران راقم این سطور نه نویسنده هست و نه پژوهشگر فقط می خواستم گریزی به مسئله پژوهش زده باشم دیگر خودتان و اخلاصتان!!!
در پایان به این فکر می کنم ای کاش پژوهشگران در هفته پژوهش در رسانه های دیداری، شنیداری و نوشتاری حضور یابند و از خودشان و لذت پژوهش برای ما بگویند تا بقیه هم لذت ببرند و شخصی مثل نگارنده که از وادی پژوهش دور است و از دور هم دستی به آتش ندارد مجبور باشد بیاید و در هفته پژوهش آسمان و ریسمان به هم ببافد و درباره لذت دانایی بگوید. که خود این مسئله هم جای پژوهش دارد به نظر شما جای پژوهش ندارد؟!/ج