حسن مجاهد
اگر هیپنوتیزم  در معنا و کاربرد  مصطلح آن  یک ا بزار  برای  شناخت  لایه های  پنهان  روان  فرد و شیوه ای  برای  کمک  به درمان  اوست، در معنای مورد نظر ما یک تکنیک  و در مواردی  یک  وضعیت  ناخواسته  برای ایجاد غفلت و انفعال  و  نیز پذیرش  شرایط  موجود در میان گروه و جامعه است. بر اساس  یک  تعریف می توان  گفت، هنگامی  که  رفتارها و سبک  زندگی  جمع  کثیری از انسانها به انگیزه های سودجویی  یا سلطه طلبی، تحت  یک  مدیریت  نامرئی  و غفلت ساز قرار گیرد و استثمار و پذیرش  ناخودآگاه  سلطه ی  دیگران  را به  دنبال  داشته  باشد آنگاه هیپنوتیزم  توده ای  یا خواب  اجتماعی  به  عنوان  یک  بیماری فراگیر تحقق  می یابد. این  خواب  از جنس  خوابهای آرام  بخش  و رویا ساز نیست  بلکه  غفلت پرور و سکوت آور است و از آنجا که  یک  بیماری  به  حسا بش  می آوریم  در آن  خبری از درمانگری نیز وجود ندارد. این  بیماری  به  علت  فراگیری  در میان  انبوه  خلق  و پنهان  شدن  در پشت  ارزشهای  مشترک  بشری  چندان  به  نظر نمی آید و تنها از طریق  نقاب  افکنی و افشاگری های  جامعه شناسانه  می توان  چهره  گریم  شده آن  را مورد شناسایی  قرار داد.
هیپنوتیزم  توده ای  را می توان  به  علت  غلبه ی آرمان  ثروت  و قدرت  در جامعه  مدرن، فرزند عصر جدید به  حساب  آورد. نکته ی  قابل  توجه  در فرآیند و نحوه ی  شکل گیری هیپنوتیزم  توده ای این  است  که  ثروت  جویان  و قدرت  طلبان، اهداف خود  را به  صورت  انبوهی  برنامه ریزی  و مدیریت  می کنند. بدین  منظور باید انسان  و ارزشهای  مقبول  بشری  نیز به  شکل انبوه  مورد استفاده  ابزاری  قرار گیرند. در همین  راستا  مدیریت  انبوهی  و ابزاری  که  هدف  نهایی اش  رسیدن  به  سود انبوه  و همسویی  با قدرتهای  پنهان  و آشکار است  باید بتواند به  رسالت  نهایی  خود در امر فضاسازی  و مشتری مداری  برای  مصرف  انبوه  و نیز توجیه  لازم  برای  پذیرش  سلطه، جامه ی عمل  بپوشاند. تحقق  هر دو انبوه گرایی  ثروت  و قدرت  مستلزم  تحقق  هیپنوتیزم  یا خواب رفتگی  انبوهی  در میان  توده  عظیمی  از مردمان است. خواب  توده ای، موکول  به فرهنگ  توده ای  و توده وارشدن  فرهنگ  نیز با وجود در انحصار داشتن  رسانه های  جمعی  قابل  ساختن  می باشد.
در این  انبوه نگری  سازمان  یافته، فرهنگ  توده ای  تنوع  و تکثر را می زداید و یکسانی  فکری  و رفتاری  را در میان  مردم القاء و تبلیغ  می کند. اگر چنین  فرهنگی  همسو با سود جویان  و قدرت  طلبان  تنظیم  و قالب ریزی  شود آنگاه  هیپنوتیزم  توده ای  نیز بستر پیدایش  خود را خواهد یافت  و با پیدایش  هیپنوتیزم، صاحبان  قدرت  و ثروت  نیز دستیابی  به  یک  حیاط  خلوت و حاشیه  امن  را دور از دسترس  نمی بینند و لذا تلاشی  مضاعف  برای  حفظ  نابرابری های  موجود  از طریق  لوازم  مفهومی و نرم  که  توجیه  کننده  اهداف  و عملکرد آنهاست  به  کار خواهند گرفت.
 مفاهیم  ابزاری  و ارزشهای  توجیه گر در فرهنگ  توده ای، عملگران  اجتماعی  را با دلیل  تراشی  و توجیه  خود وادار به پذیرش  منفعلانه  و مغفولانه ی  وضع  موجود می کنند. این  توجیهات  همچون  غبار غلیظی  بر ارزشهای  مشترک  بشری  لایه ای  پنهان  کننده  و غفلت  آفرین  ایجاد می نماید تا بدین  طریق  به  پیدایش  خواب  همگانی  دامن  زنند.  افراد  و گروه های ذینفع  که  این  مفاهیم  توجیه  کننده  را در قامت  ارزش ها و هنجارهایی  در آورده اند آنچنان  صحنه ی  جامعه  و سبک  زندگی را  در حیطه ی  انحصار خود می کشند که  مجالی  برای  بدیلهای  احتمالی  نمی گذارند.
نمونه  ارزشهایی  که  در دنیای  مدرن  و فرامدرن  در زیر غبارهای  توجیه گر, پنهان  مانده اند شامل آزادی، عدالت، دموکراسی، رفاه، امنیت  و توسعه  می گردد. در این  غبار گذاری  معنایی، آزادی  بوسیله  خودمحوری  و ابتذال، عدالت  توسط  وجود  طبقه برتر، دموکراسی  از راه  لائیسیزم ، رفاه  بوسیله  مصرف گرایی، توسعه  از طریق  سکولاریسم، مقید و مشروط  گردیده  و اکنون همه  قیود و شروط  مذکور  به  نام  ارزشها و به  کام  ضد ارزشها  به  یک  منظومه ی  فرهنگی  برتر تبدیل  شده  و منظومه های  بدیل  را سرکوب  و به  حاشیه  رانده اند تا بتوانند در لوای  ارزشهای  مطرح  جهانی، یک  خواب  مصنوعی  بلند مدت را در میان  همه  جوامع  تزریق  و تبلیغ  نمایند.
در جوامعی  که  هیپنوتیزم  توده ای  تزریق  و تبلیغ  گردیده، مطلق  اندیشی  در مورد ارزشهای  آغشته  به  زیست  باوری  و دنیاگرایی  آنچنان  رسوخ  و رسوب  نموده  که  ساکنانش  را(در سلسله ی  نسلی) دچار یک  خواب  عمیق تر از زادگاه  اولیه اش ساخته  است. خواب  چند نسلی  یا تجدید پذیر که  در قالبهایی  نو و به  روز نمایان  می شود اکنون  در جوامع  پیرامونی  به  یک  وضعیت  تاخیری  و دنباله ای  گرفتار آمده  و همچنان  ایجاد و از بین  رفتنش  به  تبعیت  از جامعه ی  مدیریت  کننده  صورت  می پذیرد.
آنچه  که  بیماری  به  خواب  رفتگی  توده ای  را در جامعه ای  مانند جامعه  خودمان  سخت  علاج  می سازد این  است  که بسیاری  از افراد مبتلا به  آن  برای  نقدهایی  که  از سوی  اندیشمندان  داخلی  ارائه  می شود گوش  شنوایی  ندارند و همانندگردی  منفعلانه  و تقلیدی  با سبک  زندگی  غالب  را بر هر بحث  و استدلال  منطقی  ترجیح  می دهند. با این  تفاسیر باید برای  بازگشت  چنین  آدمهایی  که  استدلال  و گفت  و گو در دنیایشان  محلی  از اعراب  ندارد، تنها به  شوک  ناشی  از آثار سوء به خواب  رفتگی  و یا شنیدن  صدای  اندیشه ورزان  مستقل  و منصف  در آن  سوی  مرزهای  فرهنگی  امید بست. در این صورت  است  که  شاید فرجی  حاصل  آید و بازگشتی  به  خود حقیقی  صورت  گیرد./ج