*سید میثم سیاسی نژاد  

مقدمه

تا جایی که ذهنمنان یاری می کند در فضای سبز شهرهای جنوبی، درختان کاشته شده در پیاده روها،خیابان ها وپارک ها درختانی مثل کهور،اکالیپتوس،ابریشم، شمشاد ونخل ( نماد استقامت مردم جنوب) خودنمایی میکرد. تنه های قطور و بلند اکالیپتوس،شاخه های در هم تنیده و مارپیچی کهور. شاید خاطرات کودکیمان با درختان آن زمان پیوندی ناگسستنی دارد و هرگز از خاطرمان پاک نمی شود. برگ های اکالیپتوس که زمستان ها مهمان خانه هایمان بود و بوی تند آن فضای خانه را عوض می کرد و البته از وجود میکروب پاک می نمود یا کهور که لذت کندن برگ های کوچکش و پخش کردن آن در هوا را همه تجربه کرده اند. اما دیگر خبری از این درختان نیست و دیگر چهره شهرها تغییر کرده است.در کنار همه خیابان ها و پارک ها درختانی پربرگ، سایه انداز و گاهی کوتاه و یکدست و با شکل های فانتزی و هندسی دیده میشود که چشم رهگذران و شهروندان را می نوازد و احساس زندگی در یک شهر گرم جنوبی و بی آب و علف را از ذهن می زداید. براستی این چه گیاهی ست که این چنین به سرعت جای درختان جنوبی و گرمسیری را گرفت و توانست بر محبوبیت خود را در دل مردم این دیار روز به روز بیفزاید.کمتر کسی نام این درخت را می داند یا اگر هم شنیده باشد به سرعت فراموش کرده در صورتی که اکثر مردم از شهرداری ها و گل فروشی ها یکی دو اصله از آن را خریداری کرده و جلوی درب حیاط منزلشان کاشته اند.
نام این معجزه در فضای سبز جنوب ایران کنوکارپوس است که در ذیل مطالبی در مورد آن تقدیم حضور شما خوانندگان گرامی می شود شاید که مورد استفاده واقع گردد.

(Conocarpus) کنوکارپوس   

مشخصات، شکل و اندازه:
نام علمی آن کنوکارپوس ارکتوس از خانواده بادام هندی می باشد و بومی فلوریدای آمریکاست.
درختی همیشه سبز خاص مناطق گرمسیری با توانمندی های فراوان در برابر تنشهای محیطی مانند الودگی هوا خاک فشرده و فقیر(عاری از مواد الی) فاقد زهکشی و بسیار انعطاف پذیر و مقاوم در برابر شوری و در خاک های اسیدی و قلیایی شنی و رسی خشک و مرطوب رشد خوبی می کند.                                                                                   این گیاه مانگرواست.(کلمه مانگرو اسم مرکبی است معرف اکوسیستم خاص در مناطق استوایی، حاصل تجمع بسیار ویژه‌ای از گیاهان و جانوران در سواحل پست خورها، دلتاها، برکه‌ها و سواحل دریاها و در عین حال نشانگر و معرف درختان و درختچه‌های این گونه اکوسیستم‌ها نیز می‌باشد. این گیاهان در گروه گیاهان شوره‌زی قرار دارند.)
رشد آن در زمستان کمتر از تابستان است و اگر در تابستان از نظر کمبود آب مشکلی نداشته باشد رشد چشمگیری خواهد داشت به طوریکه ممکن است در طول شش ماه به اندازه دو متر رشد کند.
کنوکارپوس درخت یا درختچه ای است که از نظر اندازه بسیار متنوع بوده و گاهی هم به صورت گسترده روی زمین پهن می شود ولی معمولاً به صورت راست و مانند درخت است و ارتفاع آن تا20 متر و قطر تنه آن به هشتاد سانتی متر می رسد.
رنگ پوسته معمولا قهوه ای تیره و ترک بردارنده می باشد. برگها به صورت تخم مرغی و یا بیضوی است و به طول گلها نر – ماده ، بسیار کوچک، سبز و به قطر 1 سانتیمتر یا کمتر می باشد. دارای میوه کپه ای. دو تا ده سانتی متر میباشند مخروطی،  متشکل از شفت‌های کوچک فلس مانند، بال دار، پهن، سبز مایل به ارغوانی می باشند. این گونها انواع مختلفی دارد که بر اساس شکل برگها‌‌، کرک داربودن و نبودن، شکل گرفته و اغلب گیاه شناسان آن را در یک گونه قرار داده و گاهی نیز به صورت دو گونه مجزا(پهن برگ و باریک برگ) دیده شده اند.               

     
مناطق کاشت:
درختی همیشه سبزاست که معمولاً در مناطق گرمسیر و خاک شور کاشته می شود. مناطق کاشت آن نیاز به زهکشی و مواد معدنی آلی ندارد و مقاومت خوبی در برابر محیط سخت دارد. به عنوان یک درخت مقاوم به شوری و گرما و همچنین کم آبی جهت حفاظت از سواحل و اراضی شور کاشته می شود و با توجه به مقاومت بالا به خاکهای شور به خوبی در نواحی نزدیک دریا کاشت می شود و همچنین در شهرها در کناره پیاده روها و میادین و خط میانی خیابان ها کاشته می شود. به جهت اینکه سایه خوبی دارد برنامه کاشت آن در شهرهای گرم کشور توسط شهرداری ها و سازمان های مرتبط با سرعت خوبی در حال پی گیری می باشد. برنامه  و کاشت آن در کشور های حوزه خلیج فارس و همچنین کشور عربستان سعودی و ایران وعراق که مناطق گرم و خشک و معمولاً با خاک شور دارند ادامه دارد و نمای زیبایی به شهرها می بخشد. علاوه بر این  در سواحل کالیفرنیا، فلوریدا، آفریقای جنوبی، برزیل و آمریکای گرم و مرطوب نیز دیده می شود. از جمله استان های ایران که این درخت در آنها کاشته می شود می توان خوزستان، بوشهر و هرمزگان را نام برد. البته در شمال کشور هم می روید اما سرمای شدید آن را خشک کرده و از بین می برد به همین دلیل در آنجا تکثیر خوبی نداشته است.
تکثیر:
برای تکثیر کنوکارپوس دو راه وجود دارد:
1-    تکثیرآن توسط کاشت بذر ممکن می باشد. از آنجایی که تعداد زیادی از بذر ها پوک می باشند بهتر است مجموعه ای از ده ها بذر یکجا کاشته شوند.
2- تکثیر از طریق سرشاخه های جوان که آنها را در گلدانهای کوچک پلاستیکی می کارند و پس از رشد به گلدان های بزرگتر منتقل میکنند.
البته درصد تلفات در هر دو روش زیاد است بنابراین باید از تعداد گلدانهای بیشتری استفاده شود.هم اکنون در ایران بیشترین نهالستان های کنوکارپوس در استان خوزستان است به طوریکه سالانه چندین میلیون اصله تولید و روانه بازار میگردد.
تاریخچه ورود به ایران:.
 در دهه ١٣۴٠گونه کنوکارپوس(ارکتوس کند رشد)به طور اتفاقی توسط امرییکاییها وارد شهرستان بندر عباس شد و در سالهای اخیر یکی از شهروندان اهوازی برای اولین بار گونه اصلاح شده و سریع رشد آن به نام کنوکارپوس را وارد شهر اهواز نمود که باعث انقلابی سبز در شهر اهواز گردید به طوری که کمتر از دو سال دو میلیون اصله نهال به فضای سبز شهر اهواز تزریق شد.در سال 1383 وارد استان بوشهر و به سرعت جایگزین درخت های دیگر شد وهمانطور که میبینید هم اکنون دراین استان یکه تازی میکند. لازم به ذکر است که این گونه در سال ١٩٩٧برای اولین بار در مکه و مدینه مورد کشت آزمایشی قرار گرفت که موفق بوده و در سال ٢٠٠٢ به بعد به کشورهای کویت، قطر، بحرین و امارات رسید.               
مزایای کنوکارپوس بر سایر گونه های گیاهی گرمسیری:
چندین دلیل برای جایگزینی این گیاه وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می شود:
1-    مقاومت زیاد به شوری خاک و آب و توانایی رشد در خاک های مناطق گرمسیری و آستانه تحمل بسیار بالا در برابر دمای بالای هوا و بادهای گرم جنوب در تابستان.
2-    شادابی برگ ها و شاخسارهای آن در فصل گرما بدون تغییر رنگ برگ ها.
3-    توانایی هرس کردن آسان و شکل پذیری آن به اشکال هندسی و نگه داشتن اندازه آن در حد دلخواه همراه با نورپردازی مناسب.
4-    رنگ سبز تیره و تراکم زیاد برگ ها و شاخه های آن.
5-    رشد سریع آن که استقبال شرکت ها و طراحان فضای سبز را برای برنامه ریزی کوتاه مدت روی این گیاه در پی داشته است.
6-    استفاده از آن به عنوان بادشکن و دیوارهای سبز در مزارع، باغ ها و باغ شهری ها.

معایب:
1-    کنوکارپوس گیاهی سریع الرشد و همیشه سبز است و برای همین برخی مدیران کشور علاقه خاصی به آن پیدا کرده اند و در نتیجه تبدیل به تجارتی شیرین برای برخی از تولیدکنندگان نهال آن شده است. به گفته گروهی از کارشناسان محیط زیست این گونه یک گونه مهاجم به حساب می آید چرا که از نظر نیاز آبی و محیط زیست آن را برای مناطق جنوبی ایران مناسب نمیدانند که باید تحقیقات جامع و کاملی در این زمینه انجام شده تا در صورت وجود مشکل سریعا جلوی کشت بیش از حد آن گرفته شود.
2-    کنوکارپوس را شهرداریها با سیستم آبیاری قطره ای و به طور دایم آبیاری میکنند اما از آنجا که آب شیرین در مناطق جنوبی حکم طلا را دارد این گونه معنای واقعی اسراف در منابع آبی است که باید ساعات آبدهی کمتر شود زیرا این گیاه مقاومت زیادی به گرما و خشکی دارد.
3- از دیدگاه زیست محیطی باید گفت که هیچ گونه ای از حیات وحش مناطق جنوبی به آن علاقه ای ندارد. این گونه طی سالهای اخیر به این مناطق معرفی شده است و نه پرندگان بر شاخ و برگ آن لانه می سازند و نه حشرات از شیره آن می میکند و از برگ آن میخورند که این امر تلاش کارشناسان پژوهشی محیط زیست را می طلبد.
3-    از دیدگاه طراحی شهری این درخت دو ایراد بزرگ دارد: اول آنکه شباهنگام بویی نامطبوع از آن به مشام میرسد و در نتیجه کشت زیاد آن برای محیطهای شهری و کمپینگها مناسب نیست و دیگر آنکه با توجه به شاخ و برگهایی که از همان پایین درخت رشد میکند، دید بسته می شود و جلوی جریان باد را می گیرد که نیاز به هرس بموقع آنرا الزامی میکند.
4-    کنوکارپوس بدلیل رشد و تراکم زیاد، مساحت سایه اندازی بالایی دارد و وقتی که فاصله آن با درختان کناری زیاد نباشد درختان در هم گره خورده(در صورت هرس نکردن) و مانع رسیدن نور خورشید به زمین و از بین رفتن چمن و گلهای کاشته شده در زیر درختان می شود. بنابراین باید فاصله طولی حداقل پنج متر رارعایت و آنها را در پیاده روها و بولوارهایی که سنگفرش هستند استفاده نمود.
5-    ریشه این درخت می تواند باعث آسیب به آسفالت و سنگفرش معابر و خیابان ها شود که باید با حلقه های بتونی محل کشت آنرا مهار کرد.

پیشنهادات:
1-یکی از نکات قابل ذکرهرس کردن این گیاه است که باید به موقع و در زمانیکه شاخه های فرعی جوانه میزنند انجام شود تا درخت به صورت تک تنه رشد کند و ترجیحا بعد از هرس از چسب پیوند استفاده شود تا هم از ورود آفت ها و بیماری ها جلوگیری و هم مانع تولید مجدد پاجوش و تنه جوش شود.
2-این گیاه چند سالیست که رشد بسیار زیادی در منطقه جنوب کشور داشته است و ماهانه پس از هرس این درختان مقدار زیادی شاخ و برگ نرم و نیمه خشبی توسط شهرداری ها و شرکت های فضای سبز جمع آوری میشود که باید با آزمایش بر روی آن برای تبدیل به خاک برگ و مصارف دیگرتحقیقات و مطالعاتی توسط دستگاه ها و مراکز تحقیقاتی صورت پذیرد.
3- گونه های بومی یا بومی شده دیگری در سواحل جنوبی وجود دارد که حیات وحش به آن علاقمند است، مردم فرهنگ استفاده از آنها را می شناسند، نیاز آبی اندکی دارند، بسیار مقاوم اند و در طول سال هاکارآیی و سود خود را نشان داده اند هر چند برخی از آنها سریع الرشد نیستند و تولید نهال آنها نیز کمی دشوار است. آشکار است که شرکتهای تولیدکننده به دلایل مالی و در شرایط بی رقیبی علاقه ای به ایجاد تنوع کاشت ندارند اما این وظیفه دولت است که نماینده مردم و ضامن سلامت و بقای آنان است. بدیهی است که در تفکر پایدار هیچگاه کیفیت و حفظ و اشاعه تنوع زیستی فدای زمان نمی شود. ضروری است مطالعات بیشتری از سوی کارشناسان به عمل آمده و بر اساس رابطه سود و زیان توسط مدیران ارشد کشور در این باره تدابیر لازم صورت پذیرد تا هم بتوانیم از پتانسیل های این گیاه استفاده کنیم و هم تنوع زیستی گیاهان منطقه را ازبین نبرده باشیم.
        
*کارشناس ارشد مهندسی کشاورزی-زراعت